Nhiều người Việt có thói quen hái cây chó đẻ răng cưa (diệp hạ châu đắng) phơi khô sắc uống hàng ngày. Thậm chí, không ít người dùng nước sắc này thay thế hoàn toàn nước lọc với niềm tin giúp "mát gan, giải độc, hạ men gan".
Thực tế, chó đẻ răng cưa là một vị thuốc có dược tính cao chứ không phải loại trà thảo mộc uống vô thưởng vô phạt. Việc dùng liên tục kéo dài tiềm ẩn nhiều rủi ro cho huyết áp, hệ tiêu hóa và chức năng lọc thải của cơ thể.
Cơ chế tác động dược lý của diệp hạ châu
Cây chó đẻ răng cưa chứa nhiều hoạt chất sinh học nhóm alkaloid, flavonoid, saponin, tannin, lignin, terpenoid và coumarin [1]. Các hợp chất này tác động lên nhiều chuyển hóa trong cơ thể, thể hiện hoạt tính chống oxy hóa thông qua việc giảm malondialdehyde (MDA) và tăng men khử gốc tự do [1].
Bên cạnh đó, các chất chiết từ thảo dược này ức chế enzyme alpha-glucosidase như corilagin hay repandusinic acid A [1]. Do can thiệp trực tiếp vào quá trình chuyển hóa đường, làm giãn cơ trơn niệu quản và tác động bài tiết, việc đưa hoạt chất vào cơ thể mỗi ngày mà không có kiểm soát sẽ gây xáo trộn cân bằng sinh lý bình thường [4, 7].
Bốn rủi ro khi uống thay nước lọc dài ngày
Rủi ro đầu tiên là tụt huyết áp tư thế và hạ huyết áp quá mức. Chiết xuất diệp hạ châu có tác dụng làm giãn cơ trơn để hỗ trợ tống xuất sỏi [2]. Khi kết hợp cùng các nhóm thuốc khác hoặc dùng liều cao liên tục, tác dụng phụ hạ huyết áp tư thế đứng đã được ghi nhận trong các thử nghiệm lâm sàng [3]. Người có huyết áp thấp hoặc đang đói nếu uống nước sắc đặc thay nước lọc rất dễ hoa mắt, chóng mặt.
Rủi ro thứ hai là lạnh bụng, rối loạn tiêu hóa và chán ăn. Theo y học cổ truyền, chó đẻ răng cưa có vị đắng, tính hàn. Uống quá nhiều chất đắng kích thích tăng tiết dịch nhưng tính hàn lại dễ gây trướng bụng, tiêu lỏng ở người tỳ vị hư nhược. Thử nghiệm lâm sàng cũng ghi nhận các triệu chứng khó chịu tiêu hóa như buồn nôn, nôn khi dùng chế phẩm chứa dược liệu này [3].
Rủi ro thứ ba là tổn thương ống thận và cơ quan sinh sản khi lạm dụng. Nghiên cứu thực nghiệm trên động vật năm 2008 chỉ ra rằng, dù chiết xuất làm giảm men gan sau nhiễm độc, mô bệnh học thận lại xuất hiện trụ protein bắt màu eosin kèm dấu hiệu thoái hóa và tổn thương ống thận [4]. Tinh hoàn động vật thí nghiệm cũng cho thấy lượng tinh trùng trưởng thành sụt giảm [4]. Uống thay nước lọc làm thận phải liên tục đào thải lượng lớn hoạt chất lạ.
Rủi ro thứ tư là hạ đường huyết đột ngột ở người không mắc đái tháo đường. Hoạt chất trong cây làm giảm nồng độ glucose trong huyết thanh và ức chế hấp thu carbohydrate [1]. Việc uống nước cây chó đẻ cả ngày khi chưa ăn đủ chất bột đường có thể dẫn đến run tay chân, vã mồ hôi do đường huyết tụt sâu.
Bằng chứng khoa học: Lợi ích thực tế đến đâu?
Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, mù đôi năm 2018 theo dõi 50 bệnh nhân viêm gan B mạn tính suốt 12 tháng [5]. Kết quả sau 1 năm cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về tải lượng virus giữa nhóm dùng diệp hạ châu và nhóm giả dược, không ai sạch kháng nguyên HBsAg [5]. Nghiên cứu buộc phải dừng vì thảo dược không đem lại lợi ích rõ rệt trong điều trị viêm gan B mạn [5].
Đối với viêm gan do rượu, một thử nghiệm mù đôi có đối chứng năm 2021 trên 71 bệnh nhân uống diệp hạ châu trong 4 tuần cho thấy men gan và chỉ số chức năng thận không cải thiện đáng kể so với giả dược [6]. Điểm ghi nhận duy nhất là nồng độ chất chống oxy hóa toàn phần tăng (p = 0.034) và cải thiện sự thèm ăn (p = 0.03) [6].
Về hỗ trợ bài sỏi, nghiên cứu hồi cứu năm 2024 trên 159 bệnh nhân sỏi niệu quản đoạn dưới ghi nhận: nhóm phối hợp tamsulosin cùng boldine, chó đẻ răng cưa và Ononis spinosa có tỷ lệ tống sỏi 84,8%, cao hơn mức 52,5% của nhóm chỉ dùng tamsulosin [3]. Thời gian tống sỏi rút ngắn còn 16,33 ngày và thời gian cần giảm đau chỉ còn 2,42 ngày [3]. Tuy nhiên, đây là tác dụng hỗ trợ ngắn hạn dưới dạng công thức phối hợp chứ không phải hiệu quả của việc uống độc vị dài ngày.
Độc tính cấp và giới hạn của bằng chứng
Nghiên cứu độc tính cấp năm 2011 xác định dịch chiết lá đường uống có chỉ số an toàn LD50 lớn hơn 5000 mg/kg thể trọng ở động vật [7]. Liều duy nhất 2000 mg/kg hay 5000 mg/kg không gây tổn thương gan, thận hay thay đổi chỉ số huyết học [7].
Tuy nhiên, nghiên cứu cũng nhấn mạnh an toàn cấp tính sau một liều không đồng nghĩa với an toàn khi dùng kéo dài [7]. Thổ nhưỡng, khí hậu và quy trình chiết xuất làm biến đổi sâu sắc thành phần hóa học của cây [7]. Ngoài ra, dữ liệu về việc sử dụng nước đun sắc kéo dài trên người khỏe mạnh hiện vẫn còn rất thiếu thốn.
Ai cần thận trọng tuyệt đối?
Người có huyết áp thấp hoặc tiền sử tụt huyết áp tư thế không nên tự ý dùng nước chó đẻ răng cưa [3].
Bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính hoặc chức năng thận suy giảm cần tránh lạm dụng, bởi nguy cơ lắng đọng trụ protein và tổn thương ống thận đã được cảnh báo trong mô hình thực nghiệm [4].
Nam giới trong độ tuổi sinh sản đang mong muốn có con cần cân nhắc, tránh dùng liều cao kéo dài do nghi nhận ảnh hưởng đến quá trình sinh tinh [4].
Người đang điều trị bệnh lý gan mạn tính hoặc đái tháo đường cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng, tránh tự ý bỏ thuốc điều trị chuẩn để chuyển sang uống nước lá [2, 7].
Áp dụng đúng cách trong đời sống
Nước lọc tự nhiên vẫn là nguồn bù dịch thiết yếu và an toàn nhất cho cơ thể mỗi ngày. Không dùng nước sắc chó đẻ răng cưa để thay thế nước uống thông thường.
Nếu muốn dùng hỗ trợ chức năng gan hoặc sỏi tiết niệu, chỉ nên dùng theo từng đợt ngắn 2 đến 4 tuần rồi ngưng [6]. Tuyệt đối không uống nước sắc quá đặc hoặc uống khi bụng đói. Khi cơ thể xuất hiện triệu chứng cồn cào, hoa mắt, lạnh bụng hay tiêu chảy, cần dừng ngay lập tức. Người có bệnh nền phải hỏi ý kiến bác sĩ điều trị để tránh tương tác thuốc bất lợi.
