Nhiều người Việt có thói quen hái cây chó đẻ răng cưa hay diệp hạ châu quanh vườn để đun nước uống hàng ngày với mục đích mát gan, giải độc, trị mụn nhọt. Thảo dược mọc dại này từ lâu đã được xem như phương thuốc dân gian quen thuộc trị bách bệnh [1]. Tuy nhiên, việc tự ý dùng diệp hạ châu như một loại trà giải nhiệt hàng ngày có thực sự an toàn cho mọi đối tượng hay không?
Câu trả lời ngắn gọn là không. Dù diệp hạ châu đắng có nhiều tiềm năng dược lý trong y học cổ truyền, việc sử dụng bừa bãi có thể dẫn đến nhiều hệ lụy cho sức khỏe, đặc biệt là phụ nữ mang thai, người có huyết áp thấp hoặc người đang chuẩn bị phẫu thuật.
Cơ chế tác động dược lý của diệp hạ châu
Diệp hạ châu (danh pháp khoa học là Phyllanthus niruri L.) là loài thảo mộc nhỏ cao chừng 30–40 cm thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae), phân bố tự nhiên ở các vùng nhiệt đới như Đông Nam Á hay lưu vực sông Amazon [2]. Cây chứa hàng loạt hoạt chất sinh học đa dạng gồm các alkaloid, flavonoid, polyphenol, steroid, lipid và lignin [2]. Các hợp chất này giúp cây thể hiện các hoạt tính chống oxy hóa mạnh mẽ, kháng viêm và điều hòa miễn dịch trong nhiều thử nghiệm sinh học [5, 6, 8].
Tuy nhiên, các hoạt chất sinh học trong thảo dược không chỉ tác động lên gan mà còn can thiệp sâu vào các phản ứng chuyển hóa tế bào và hệ cơ quan khác. Cụ thể, chiết xuất diệp hạ châu có khả năng kích hoạt phản ứng miễn dịch qua việc thúc đẩy tăng sinh lympho B và lympho T, kích thích giải phóng các cytokine như interferon-gamma (IFN-γ), TNF-alpha và điều hòa giải phóng oxit nitric (NO) của đại thực bào [3]. Việc phóng thích oxit nitric có thể gây giãn mạch máu, trong khi tác động đa diện lên mô thận và gan đòi hỏi sự chuyển hóa khắt khe từ cơ thể người dùng [2, 6].
Cảnh báo đặc biệt: Phụ nữ mang thai và cho con con bú
Nhóm đối tượng đầu tiên và quan trọng nhất cần tránh tuyệt đối diệp hạ châu là phụ nữ đang trong thai kỳ và giai đoạn cho con bú. Trong y học dân gian, cây diệp hạ châu bị chống chỉ định dùng cho thai phụ và phụ nữ đang cho con bú [1]. Các bằng chứng khoa học tiền lâm sàng gần đây đang dần làm rõ những tác động bất lợi này đối với cơ thể người mẹ và sự phát triển của thai nhi.
Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên chuột cống mang thai nhằm đánh giá độc tính sinh sản và dị tật thai nhi khi sử dụng dịch chiết nước diệp hạ châu [4]. Các chuột mẹ được chia thành 4 nhóm gồm: nhóm đối chứng (dùng nước) và các nhóm điều trị với các liều 150 mg/kg, 300 mg/kg và 600 mg/kg, đưa qua đường ống thông dạ dày liên tục từ ngày thứ 0 đến ngày thứ 21 của thai kỳ [4]. Kết quả cho thấy dù cây không gây quái thai hay thay đổi kết quả sinh sản, nhưng nhóm dùng liều 600 mg/kg đã xuất hiện biến đổi rõ rệt về trọng lượng và hình thái mô thận của chuột mẹ [4]. Đáng chú ý hơn, ở thai nhi xuất hiện tình trạng thai to (fetal macrosomia) bất thường và gia tăng các vị trí cốt hóa xương [4]. Các nhà khoa học kết luận chiết xuất lá của cây có thể gây ra những ảnh hưởng bất lợi trong thai kỳ [4].
Tiếp tục nghiên cứu tác động của dược liệu này, một công bố năm 2024 đã đánh giá tác động của dịch chiết nước Phyllanthus niruri trên chuột mẹ suốt thai kỳ và giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ [1]. Các chuột mang thai được chia làm 3 nhóm (8 con mỗi nhóm), cho uống dịch chiết với các mức liều 75 mg/kg và 150 mg/kg mỗi ngày [1]. Kết quả ghi nhận có sự thay đổi rõ rệt trong các chỉ số sinh hóa đánh giá chức năng gan ở chuột mẹ [1]. Ở thế hệ chuột con giống đực, thảo mộc thúc đẩy việc mở ống tai và mở mắt sớm hơn bình thường, đồng thời làm thay đổi hành vi tương tự như tác dụng giải lo âu khi bước vào tuổi trưởng thành [1].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu khác công bố năm 2021 cũng sử dụng thiết kế tương tự trên chuột mang thai và cho con bú với 3 nhóm chuột (8 con/nhóm) dùng liều 75 mg/kg và 150 mg/kg/ngày qua đường gavage [5]. Nghiên cứu này ghi nhận dịch chiết thúc đẩy nhanh quá trình hoàn thiện phản xạ thần kinh của sơ sinh và cải thiện trí nhớ ngắn hạn lẫn dài hạn trong các bài kiểm tra nhận dạng đồ vật khi trưởng thành [5]. Mặc dù các tác động này không gây chết phôi hay giảm cân nặng tức thời, sự can thiệp của các hoạt chất lên quá trình cốt hóa xương, biến đổi mô thận mẹ, chức năng gan và thay đổi thời gian phát triển thể chất của bào thai cho thấy diệp hạ châu hoàn toàn không vô hại với thai kỳ [1, 2].
Nguy cơ đối với người huyết áp thấp và người chuẩn bị phẫu thuật
Ngoài phụ nữ mang thai, hai nhóm đối tượng tiếp theo cần đặc biệt lưu ý và tránh tự ý sử dụng cây chó đẻ răng cưa là người bị huyết áp thấp và bệnh nhân chuẩn bị thực hiện phẫu thuật.
Đối với người huyết áp thấp, dịch chiết nước của diệp hạ châu đã được chứng minh có khả năng điều hòa sự phóng thích oxit nitric (NO) từ các đại thực bào [3]. Oxit nitric vốn là một phân tử tín hiệu quan trọng đóng vai trò làm giãn nở thành mạch. Khi lượng NO được giải phóng nhiều hơn, thành mạch giãn rộng dẫn tới lưu lượng cản ngoại vi giảm, kéo theo tụt huyết áp. Uống nước diệp hạ châu quá đặc hoặc kéo dài có thể khiến người huyết áp thấp bị hoa mắt, chóng mặt, vã mồ hôi và ngất xỉu.
Đối với người chuẩn bị phẫu thuật, việc kích hoạt hệ thống miễn dịch thông qua thúc đẩy phân bào lympho B và lympho T, cùng sự gia tăng tiết các chất trung gian gây viêm như IFN-γ hay TNF-alpha có thể làm thay đổi đáng kể đáp ứng sinh lý và kiểm soát dịch thể của cơ thể [3]. Bên cạnh đó, các hợp chất tự nhiên trong chiết xuất có thể tương tác với quá trình đông máu và làm thay đổi chuyển hóa thuốc tại gan thông qua tương tác với các enzyme gan [2]. Việc cơ thể biến đổi chức năng thận khi dùng liều lượng không kiểm soát cũng là yếu tố rủi ro tiềm ẩn cho việc gây mê và hồi sức sau mổ [4].
Thực hư về hiệu quả chữa bệnh gan và giới hạn bằng chứng
Diệp hạ châu thường được truyền tụng là "thần dược" chữa dứt điểm viêm gan virus, xơ gan. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng trên người lại cho thấy một bức tranh hoàn toàn khác, đòi hỏi cái nhìn khách quan và tỉnh táo.
Về khả năng bảo vệ tế bào gan, một nghiên cứu trên động vật vào năm 2007 đã phân lập protein từ cây Phyllanthus niruri để tiêm vào màng bụng chuột bị tổn thương gan do carbon tetrachloride (CCl4) [6]. Nghiên cứu cho thấy phân đoạn protein này có khả năng chống oxy hóa, kéo giảm nồng độ men gan huyết thanh (GPT và ALP), giảm tổn thương peroxy hóa lipid và phục hồi enzyme chống oxy hóa nội sinh (SOD, catalase) [6]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2024 còn phát hiện phân đoạn PhyN 4n từ chiết xuất cây có tác dụng gây độc tế bào ung thư dòng HL60 qua việc bắt giữ chu kỳ tế bào ở pha S và kích hoạt quá trình tự chết (apoptosis) [7].
Dẫu vậy, tác dụng bảo vệ mô gan trên mô hình nhiễm độc hóa chất hay hoạt tính chống ung thư trong ống nghiệm không đồng nghĩa với việc uống nước sắc thảo dược sẽ chữa khỏi bệnh viêm gan ở người [5, 7]. Bằng chứng rõ ràng nhất đến từ một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược kéo dài 12 tháng được công bố năm 2018 trên bệnh nhân viêm gan B mạn tính [8]. Ban đầu có 50 bệnh nhân tham gia và có 47 người hoàn thành toàn bộ lộ trình nghiên cứu (24 người nhóm dùng diệp hạ châu và 23 người nhóm dùng giả dược) [8].
Kết quả thử nghiệm cho thấy: sau 12 tháng sử dụng, không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về nồng độ tải lượng virus giữa nhóm uống diệp hạ châu và nhóm giả dược [8]. Đồng thời, không có bất kỳ bệnh nhân nào đạt được tình trạng đào thải kháng nguyên bề mặt HBsAg [8]. Thử nghiệm lâm sàng này đã phải dừng lại sau năm thứ hai do việc điều trị bằng diệp hạ châu không đem lại lợi ích rõ rệt [8]. Mặc dù nghiên cứu này ghi nhận dược liệu không làm thay đổi chức năng thận và không gây ra biến cố bất lợi nghiêm trọng trong 12 tháng ở người viêm gan B, nó đã bác bỏ quan niệm cho rằng diệp hạ châu có thể diệt trừ được virus viêm gan B [8].
Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng cây chó đẻ
Hiểu lầm lớn nhất của nhiều người là xem thảo mộc tự nhiên là "thuốc bổ, không bổ ngang cũng bổ dọc". Vì nghĩ rằng diệp hạ châu lành tính, không ít người dùng lá cây khô đun nước uống thay nước lọc suốt nhiều tháng liền. Việc hấp thụ một lượng lớn các hợp chất alkaloid, phenol hay flavonoid kéo dài liên tục có thể tạo thêm áp lực chuyển hóa cho thận và gan, biểu hiện qua sự biến đổi trọng lượng thận và các chỉ số men gan đã được ghi nhận trong nghiên cứu động vật [1, 2, 8].
Hiểu lầm thứ hai là dùng diệp hạ châu để thay thế hoàn toàn phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Như nghiên cứu lâm sàng năm 2018 đã chứng minh, thảo dược không làm giảm tải lượng virus viêm gan B hay làm sạch HBsAg [8]. Bệnh nhân bỏ thuốc kháng virus chuyển sang uống nước lá rất dễ gặp tình trạng virus bùng phát, dẫn đến suy gan cấp tính hoặc xơ gan tiến triển nhanh chóng.
Khuyến cáo an toàn và cách áp dụng đúng
Nếu không thuộc các nhóm chống chỉ định và muốn sử dụng diệp hạ châu để hỗ trợ sức khỏe, người dùng cần lưu ý một số nguyên tắc:
- Tuyệt đối tránh dùng: Phụ nữ đang mang thai hoặc đang trong thời gian cho con bú [1, 2]. Người có tiền sử huyết áp thấp, người hay chóng mặt hoa mắt. Người chuẩn bị phẫu thuật trong vòng 2 tuần.
- Liều lượng và thời gian: Không uống liên tục quá nhiều tuần. Chỉ nên sử dụng dưới dạng liệu trình ngắn hạn (khoảng 7–10 ngày) rồi ngưng để theo dõi cơ thể.
- Cách dùng: Không đun nước quá đặc; nên pha loãng và uống sau khi ăn no, không uống khi bụng đói để tránh kích thích tiêu hóa hoặc tụt huyết áp.
- Tham khảo ý kiến chuyên môn: Luôn hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng thảo dược, nhất là khi đang sử dụng các loại thuốc kê đơn điều trị bệnh nền tim mạch, đái tháo đường hay bệnh truyền nhiễm [2].
Diệp hạ châu là một loài dược liệu có nhiều tiềm năng về mặt sinh học nhưng hoàn toàn không phải thuốc chữa bách bệnh. Người dân cần nhìn nhận thảo dược một cách khoa học, dùng đúng người, đúng thời điểm và không tự ý sử dụng bừa bãi để bảo vệ an toàn cho sức khỏe bản thân và gia đình.
