Mẹo dân gian quen thuộc khi giao mùa
Mỗi đợt thời tiết thay đổi, nhiều gia đình Việt thường giã nát củ nén (hành tăm), hãm với nước sôi hoặc nấu cháo để giải cảm. Mẹo dân gian này được truyền miệng qua nhiều thế hệ với niềm tin giúp thông mũi, trị ho và dứt điểm cảm cúm.
Tuy nhiên, xét dưới góc độ y học chứng cứ, uống nước củ nén không thể tiêu diệt virus gây cảm hoặc thay thế thuốc điều trị. Tác dụng làm ấm, dễ chịu sau khi uống phần lớn đến từ hơi nóng và phản xạ cơ học của đường hô hấp, trong khi các bằng chứng sinh học về loài thực vật này vẫn còn khoảng cách rất xa so với thực tế lâm sàng.
Củ nén thuộc chi Hành (tên khoa học thường được nghiên cứu tương đồng là Allium ascalonicum). Dù dân gian tin cậy, y văn hiện đại chưa ghi nhận bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh nước củ nén có khả năng diệt virus cảm lạnh hay rút ngắn thời gian nhiễm bệnh ở người.
Bản chất của cảm thông thường và virus gây bệnh
Để hiểu rõ hiệu quả thực sự của củ nén, cần nhìn vào căn nguyên gây ra các đợt cảm cúm thông thường. Phần lớn các trường hợp cảm lạnh và viêm đường hô hấp cấp tính là do virus xâm nhập niêm mạc mũi họng, không phải do vi khuẩn.
Các nghiên cứu dịch tễ học hô hấp cho thấy virus rhinovirus ở người (HRV) là tác nhân phổ biến hàng đầu gây nhiễm trùng đường hô hấp trên và dưới [1], [2]. Tại một nghiên cứu nhi khoa năm 2022 ở Tế Nam (Trung Quốc) trên 5.590 bệnh nhi nội trú bị nhiễm trùng đường hô hấp dưới cấp, xét nghiệm PCR ghi nhận tỷ lệ nhiễm virus hô hấp là 37,60%, trong đó rhinovirus chiếm tỷ lệ cao nhất với 16,48% [2]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận các virus khác như parainfluenza (8,35%), virus hợp bào hô hấp RSV (7,41%), adenovirus (4,63%), cúm A (3,51%) và cúm B (2,08%) [2].
Tương tự, các đợt bùng phát triệu chứng hô hấp ở bệnh nhân ghép tế bào gốc cũng ghi nhận rhinovirus chiếm tỷ lệ phát hiện cao nhất (31,1%), kế đến là parainfluenza (19,6%), RSV (18%) và cúm (14,7%) [3]. Ở nhóm bệnh nhân bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), nhiễm virus hô hấp kích hoạt các đợt cấp kèm theo tăng các dấu ấn viêm huyết thanh như interleukin-6 (IL-6) và SAA [4].
Đặc biệt, nhiễm virus đường hô hấp như rhinovirus còn làm xáo trộn nghiêm trọng hệ vi sinh vật đường thở, tạo điều kiện cho các vi khuẩn cơ hội như Pseudomonas aeruginosa gia tăng số lượng và kích hoạt các phản ứng viêm kéo dài [1]. Như vậy, để "trị" dứt điểm căn nguyên của cảm lạnh, một liệu pháp phải có khả năng ức chế hoặc tiêu diệt được các chủng virus hô hấp này trong cơ thể người.
Bằng chứng khoa học về hành nén: Chỉ dừng ở ống nghiệm
Nhiều người viện dẫn các nghiên cứu về hoạt tính kháng khuẩn của củ nén để khẳng định nước nén "diệt được mầm bệnh". Tuy nhiên, việc đánh giá cần dựa đúng phạm vi và thiết kế của từng công trình khoa học.
Năm 2004, một nghiên cứu trong ống nghiệm (in vitro) đã tiến hành thử nghiệm dịch chiết methanol từ lá hành nén (Allium ascalonicum) đối với 5 chủng vi khuẩn Helicobacter pylori (Hp) đường tiêu hóa [5]. Phương pháp khuếch tán thạch trên môi trường Mueller-Hinton bổ sung máu ngựa đã ghi nhận nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) của dịch chiết đối với các chủng vi khuẩn này dao động từ 6,25 đến 12,5 mg/mL [5]. Nghiên cứu cũng nhận thấy dịch chiết làm giảm hoạt tính của enzyme urease ở 3 chủng H. pylori được thử nghiệm và phân tích hóa thực vật cho thấy cây có chứa alkaloid, glycoside tim và saponin [5].
Tuy nhiên, nghiên cứu trên chỉ khảo sát vi khuẩn H. pylori trong dạ dày, hoàn toàn không thử nghiệm trên virus rhinovirus, parainfluenza hay bất kỳ virus hô hấp nào gây cảm lạnh [5]. Hơn nữa, việc ức chế vi khuẩn trong đĩa thạch thí nghiệm với dịch chiết cồn đậm đặc khác xa với việc uống một cốc nước củ nén hãm loãng đi qua đường tiêu hóa của cơ thể người.
Ở một hướng tiếp cận khác vào năm 2023, nghiên cứu in vitro và mô phỏng trên máy tính (in silico) đã khảo sát các hợp chất thực vật từ dịch chiết nước của Allium ascalonicum đối với tế bào ung thư vú [6]. Phân tích sắc ký khí - khối phổ (GC-MS) ghi nhận 48 hợp chất thực vật, trong đó có 13 chất có tiềm năng kháng ung thư [6]. Dịch chiết dạng đông khô cho thấy khả năng chống oxy hóa với tỷ lệ quét gốc tự do 51% ở nồng độ 50 microg/mL và giá trị ức chế IC50 trên dòng tế bào ung thư vú MCF-7 là 1400 microg/mL [6]. Dù vậy, đây chỉ là thử nghiệm trên dòng tế bào ung thư và mô hình hạt giống, không liên quan đến cơ chế miễn dịch hô hấp hay khả năng diệt virus cảm [6].
Tóm lại, toàn bộ dữ liệu khoa học thực nghiệm hiện có về loài thực vật này chỉ dừng lại ở mức in vitro đối với vi khuẩn dạ dày hoặc tế bào ung thư [5], [6]. Chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào trên người chứng minh củ nén có thể ức chế virus hô hấp hay rút ngắn đợt cảm.
Khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và cơ thể người
Hiểu lầm phổ biến nhất của người dân là đánh đồng hoạt tính kháng khuẩn trong ống nghiệm với khả năng điều trị bệnh thực tế. Một chất thể hiện tác dụng trong đĩa petri không đồng nghĩa với việc nó sẽ phát huy hiệu quả khi đi vào cơ thể người.
Khi uống nước củ nén, các hoạt chất bay hơi và tinh dầu phải trải qua quá trình chuyển hóa tại hệ tiêu hóa và gan trước khi vào máu. Nồng độ hoạt chất thực tế đến được niêm mạc đường hô hấp trên — nơi virus khu trú — thường rất thấp, khó lòng đạt được mức nồng độ ức chế như trong thí nghiệm phòng lab [5].
Thêm vào đó, cảm cúm phần lớn do virus gây ra [2], [3]. Ngay cả trong y học hiện đại, các biện pháp điều trị kháng virus đặc hiệu cho phần lớn các virus hô hấp thông thường vẫn còn rất hạn chế ngoài các thuốc kháng virus cúm [7]. Các chất kháng khuẩn tự nhiên không thể tiêu diệt virus rhinovirus hay RSV trong tế bào biểu mô đường thở.
Cảm giác dễ thở, ấm ngực sau khi uống bát nước nén nóng thực chất xuất phát từ hơi nước ấm làm loãng chất nhầy tạm thời trong khoang mũi và vị cay nồng kích thích phản xạ hầu họng, chứ không phải do virus gây bệnh đã bị triệt tiêu.
Những quan niệm sai lầm phổ biến khi dùng củ nén
Sai lầm đầu tiên là tin rằng uống nước nén càng đặc, càng nhiều thì bệnh cảm càng mau khỏi. Khi lạm dụng nước củ nén quá đặc, các hợp chất lưu huỳnh cay nồng có thể gây bỏng rát niêm mạc miệng, kích ứng dạ dày và dẫn đến chứng ợ nóng hoặc buồn nôn.
Sai lầm thứ hai là dùng nước củ nén để thay thế việc thăm khám hoặc bỏ qua các triệu chứng cảnh báo nguy hiểm. Nhiễm virus hô hấp có thể khởi phát các đợt kịch phát nghiêm trọng trên người có bệnh nền mạn tính hoặc gây bội nhiễm vi khuẩn [1], [7]. Nếu chỉ trông chờ vào nước củ nén mà chậm trễ điều trị y tế, người bệnh có thể đối mặt với nguy cơ biến chứng viêm phế quản hoặc viêm phổi.
Sai lầm thứ ba là nhỏ trực tiếp nước cốt củ nén tươi vào mũi trẻ nhỏ để "thông mũi". Nước nén tươi có tính kích ứng rất mạnh, có thể gây bỏng rát, phù nề niêm mạc mũi non nớt của trẻ và làm tăng nguy cơ co thắt phế quản nguy hiểm.
Nhóm đối tượng cần thận trọng khi sử dụng
Nước củ nén dù là nguyên liệu thực phẩm nhưng không hoàn toàn vô hại với mọi thể trạng. Một số nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng trước khi dùng theo các bài thuốc truyền miệng.
Người mắc các bệnh lý dạ dày như viêm loét dạ dày - tá tràng hoặc trào ngược dạ dày thực quản nên hạn chế uống nước củ nén đậm đặc lúc đói, bởi tính cay nóng kích thích tăng tiết acid và gây cồn cào niêm mạc. Dù dịch chiết có hoạt tính với H. pylori trong đĩa thạch [5], việc tự ý uống nước nén thô không thể thay thế phác đồ điều trị tiệt trừ vi khuẩn y khoa.
Trẻ nhỏ và người có cơ địa dị ứng với các cây họ Hành cũng cần lưu ý. Tuyệt đối không cho trẻ sơ sinh hoặc trẻ nhỏ uống nước nén đậm đặc hay nhỏ dịch nén vào đường thở. Những người đang chuẩn bị phẫu thuật hoặc có rối loạn đông máu cũng nên dùng lượng vừa phải do các tinh dầu chi Hành có thể ảnh hưởng nhẹ đến ngưng tập tiểu cầu.
Người có bệnh nền hô hấp mạn tính như hen suyễn, COPD hoặc người suy giảm miễn dịch sau ghép tế bào gốc khi có biểu hiện cảm sốt cần được theo dõi y tế chuyên biệt [8], [7], [3], không nên tự điều trị tại nhà bằng các bài thuốc dân gian.
Hướng dẫn sử dụng an toàn và xử trí cảm lạnh đúng cách
Nếu bạn muốn dùng củ nén như một biện pháp hỗ trợ tạo cảm giác dễ chịu khi chớm cảm, hãy áp dụng đúng cách và ở mức độ vừa phải:
- Liều lượng và cách dùng: Dùng một lượng củ nén vừa phải, đập dập và nấu cùng cháo nóng hoặc hãm với nước sôi loãng, có thể thêm một chút gừng tươi. Hơi ấm và tinh dầu bốc lên giúp thông thoáng khoang mũi tạm thời.
- Không uống nước cốt đặc: Tránh giã nát vắt lấy nước cốt nguyên chất để uống hoặc nhỏ vào niêm mạc mắt, mũi.
- Bù nước và nghỉ ngơi: Biện pháp cốt lõi để vượt qua cảm lạnh thông thường là nghỉ ngơi đầy đủ, giữ ấm cơ thể, súc họng bằng nước muối sinh lý và uống nhiều nước ấm.
- Khi nào cần đi khám: Nếu xuất hiện các dấu hiệu như sốt cao liên tục không hạ, khó thở, thở rít, đau tức ngực hoặc triệu chứng ho kéo dài trên 10 ngày không thuyên giảm, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và xử trí kịp thời.
Lời khuyên cho người bệnh
Nước củ nén là một nét văn hóa ẩm thực dân gian giúp làm ấm cơ thể và mang lại cảm giác dễ chịu khi thời tiết thay đổi. Tuy nhiên, y học hiện đại chưa có bằng chứng khẳng định củ nén có thể tiêu diệt virus hô hấp hay chữa khỏi bệnh cảm cúm. Người bệnh nên xem đây là biện pháp hỗ trợ triệu chứng nhẹ, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi có bệnh nền hoặc triệu chứng chuyển nặng.
