Nhiều người có thói quen nhai vài củ nén sống khi thấy bụng cồn cào, ậm ạch hoặc đau dạ dày vì tin vào mẹo dân gian giúp giải cảm, ấm bụng. Tuy nhiên, hành động ăn sống loại gia vị có tính cay nồng mạnh này khi niêm mạc đang viêm trợt lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Không ít người sau khi ăn cảm thấy cơn đau rát tăng lên, kèm theo cảm giác ợ chua, nóng rát ngược lên cổ họng.
Ăn củ nén sống khi đang đau dạ dày là một thói quen sai lầm và không an toàn cho hệ tiêu hóa. Hiện tại, chưa có nghiên cứu khoa học lâm sàng nào chứng minh củ nén sống có khả năng điều trị khỏi bệnh đau dạ dày. Ngược lại, axit dạ dày và sự trào ngược dịch vị đóng vai trò then chốt gây tổn thương thực quản và niêm mạc, trong khi các chất cay kích thích có thể làm trầm trọng thêm các triệu chứng này [1].
Nguy cơ khi nạp chất cay nồng vào dạ dày đang viêm
Củ nén thuộc họ hành tỏi, chứa nhiều hợp chất hữu cơ dễ bay hơi tạo nên mùi hăng và vị cay đặc trưng. Khi ăn sống, các hoạt chất cay nồng này tiếp xúc trực tiếp với lớp niêm mạc dạ dày vốn đang bị tổn thương hoặc viêm loét. Sự cọ xát và kích ứng trực tiếp này dễ khiến mạch máu tại chỗ sung huyết, làm bùng phát cơn đau quặn thắt dữ dội hơn.
Bên cạnh đó, vị cay nồng còn kích thích phản xạ thần kinh và các tuyến tiết ở dạ dày, thúc đẩy tăng tiết dịch vị chứa nhiều axit clohydric. Sự gia tăng nồng độ axit này là yếu tố nguy cơ hàng đầu kích ứng các vết loét có sẵn. Do đó, việc dùng củ nén sống để "trị đau bụng" thường dẫn đến tác dụng ngược, biến cơn đau nhẹ thành cơn đau rát dữ dội.
Axit dạ dày và nguy cơ kích thích trào ngược
Axit dịch vị đóng vai trò trung tâm trong sinh bệnh học của các bệnh lý tiêu hóa, đặc biệt là bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) [1]. Việc dịch vị chứa nồng độ axit cao bị đẩy ngược lên thực quản là cơ chế thiết yếu dẫn tới tình trạng viêm xước và khó chịu tại vùng ngực, họng [1]. Khi dạ dày nhận các kích thích cay nồng, phản xạ tăng tiết dịch vị được kích hoạt mạnh mẽ.
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2004 đã nhấn mạnh rằng axit dịch vị là nguyên nhân cốt lõi trong tiến triển của bệnh trào ngược [1]. Lượng axit tiếp xúc bên trong thực quản trung bình thường cao hơn ở những bệnh nhân đáp ứng kém với thuốc ức chế tiết axit và có xu hướng tăng theo mức độ nặng của bệnh trào ngược [1]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng mức độ axit tại dạ dày và thực quản có sự dao động rất lớn giữa từng cá thể [1].
Nghiên cứu công bố năm 2003 trên 26 người khỏe mạnh và 59 người mắc chứng trào ngược dạ dày thực quản đã đo lường nồng độ pH dạ dày và thực quản sau bữa ăn [2]. Kết quả cho thấy lượng axit tiết ra kích thích bởi bữa ăn và độ axit tích hợp từ 9 giờ sáng đến 22 giờ đêm ở nhóm trào ngược cao hơn rõ rệt so với người khỏe mạnh [2]. Độ axit tại thực quản cũng tương quan chặt chẽ với lượng axit tiết ra sau ăn, khẳng định nồng độ axit dịch vị tăng cao là yếu tố bệnh sinh trọng yếu gây trào ngược [2].
Bằng chứng khoa học về sự tăng tiết axit dịch vị
Nghiên cứu lâm sàng từ năm 1986 áp dụng thử nghiệm chéo mù đôi trên 42 bệnh nhân viêm thực quản trào ngược được dùng ranitidine (150 mg x 2 lần/ngày) hoặc giả dược trong 8 tuần [3]. Đánh giá tiết dịch vị và đo pH thực quản 24 giờ cho thấy có tới 76% bệnh nhân có tình trạng tăng tiết axit dạ dày [3]. Đáng chú ý, 97% bệnh nhân có hiện tượng trào ngược chiếm hơn 1% tổng thời gian 24 giờ, và 67% có thời gian trào ngược vượt quá 4,2% [3].
Việc kiểm soát axit bằng thuốc ranitidine giúp giảm đáng kể lượng axit tiết cơ bản cũng như axit kích thích (p < 0,001), đồng thời giảm thời gian trào ngược và số đợt trào ngược khi nằm ngửa (p < 0,05) [3]. Lượng axit tiết đỉnh điểm và số cơn trào ngược giảm rõ rệt hơn ở nhóm đáp ứng triệu chứng so với nhóm không đáp ứng [3]. Điều này cho thấy khi lượng axit dạ dày được kiểm soát, niêm mạc thực quản mới có cơ hội phục hồi.
Mối liên hệ giữa tình trạng axit dịch vị và viêm thực quản còn được ghi nhận qua nhiều nghiên cứu can thiệp khác. Một nghiên cứu năm 1999 theo dõi những người nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori) không triệu chứng trước và 4 tuần sau phác đồ điều trị diệt khuẩn bằng lansoprazole, amoxicillin và clarithromycin [4]. Kết quả cho thấy độ axit dạ dày cơ bản tăng khoảng 20 mmol/l ở những người diệt trừ vi khuẩn thành công (P < 0,05), trong khi hiện tượng trào ngược axit dạ dày thực quản tăng gấp 2 đến 3 lần (P < 0,05) do giảm tiết dịch kiềm [4].
Một nghiên cứu tiến cứu năm 2001 theo dõi 105 bệnh nhân nhiễm H. pylori trong 7 tháng sau điều trị diệt khuẩn [5]. Kết quả ghi nhận có 11 trên 105 bệnh nhân (chiếm 10,5%) phát triển thành viêm thực quản trào ngược [5]. Tỷ lệ này có mối tương quan đáng kể với sự gia tăng tiết axit dạ dày sau khi làm sạch vi khuẩn, và tăng cao vượt trội ở nhóm có kèm thoát vị khe hoành (20%) so với nhóm không bị (0%) [5]. Các dữ liệu này khẳng định mọi yếu tố làm tăng tiết hoặc ứ đọng axit trong dạ dày đều có thể trở thành ngòi nổ cho bệnh trào ngược.
Trong một nghiên cứu năm 2004 tại Nhật Bản trên 112 bệnh nhân viêm thực quản trào ngược (chia thành nhóm không có Barrett thực quản gồm 80 người, nhóm Barrett đoạn ngắn gồm 16 người, và nhóm Barrett đoạn dài gồm 16 người), kết quả kiểm tra bài tiết axit dạ dày qua nội soi cho thấy giá trị tiết axit ở nhóm viêm thực quản trào ngược cao hơn hẳn nhóm chứng [6]. Độ axit của dịch trào ngược là yếu tố then chốt dẫn tới tổn thương thực quản tiến triển [6].
Báo cáo năm 2009 về cơ chế ung thư thực quản Barrett cũng nhấn mạnh rằng độ axit của dịch trào ngược không chỉ là yếu tố nguy cơ của viêm thực quản trào ngược mà còn thúc đẩy tiến triển Barrett và ung thư thực quản [7]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 1985 trên 24 bệnh nhân xơ cứng bì hệ thống ghi nhận có 13 người (54%) bị tăng tiết axit dạ dày, và mức tăng này có xu hướng cao hơn ở những bệnh nhân có biến chứng viêm thực quản [8].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng củ nén chữa đau bụng
Nhiều người nhầm lẫn giữa đau bụng do lạnh, trúng gió nhẹ với bệnh lý viêm loét dạ dày tá tràng hoặc trào ngược dịch vị. Kinh nghiệm dân gian dùng củ nén giã nát pha nước ấm để giữ ấm cơ thể trong cảm mạo không đồng nghĩa với việc nó có thể chữa lành vết loét niêm mạc dạ dày. Việc tùy tiện nhai sống củ nén khi chưa xác định nguyên nhân đau bụng là thói quen nguy hại.
Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng các loại củ có tinh dầu cay như hành nén, tỏi có đặc tính kháng sinh tự nhiên thì sẽ tiêu diệt được vi khuẩn gây viêm dạ dày. Cần lưu ý rõ: chưa có nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh củ nén có thể điều trị diệt khuẩn H. pylori hay làm lành ổ loét trong dạ dày người. Dùng củ nén sống liều lượng cao thậm chí còn gây bỏng rát, co thắt dạ dày dữ dội hơn.
Nhóm người tuyệt đối nên thận trọng
Những người đang được chẩn đoán mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản, viêm loét dạ dày - tá tràng hoặc viêm trợt niêm mạc cần tránh xa củ nén sống. Dịch vị dư thừa kết hợp với chất cay nồng từ củ nén sẽ làm chậm quá trình lành vết thương và kích thích các cơn đau rát thượng vị kéo dài.
Những người có tiền sử thoát vị khe hoành hoặc có tổn thương tiền ung thư như Barrett thực quản cần đặc biệt cảnh giác với bất kỳ thực phẩm nào có nguy cơ kích thích tăng tiết axit dạ dày [5], [7]. Người đang dùng các nhóm thuốc kháng axit, giảm tiết axit để điều trị bệnh đường tiêu hóa cũng không nên tự ý dùng củ nén sống vì có thể làm giảm hiệu quả kiểm soát triệu chứng của phác đồ điều trị [1], [3].
Người cao tuổi, phụ nữ có thai hoặc những người có cơ địa bụng yếu, hay ợ chua cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ hành nén sống.
Gợi ý cách sử dụng hành nén an toàn trong bữa ăn
Thay vì ăn sống toàn bộ củ nén khi đang đói hoặc khi đau bụng, người tiêu dùng chỉ nên dùng hành nén như một loại gia vị nêm nếm trong chế biến món ăn thường ngày. Hành nén khi được đập dập và nấu chín kỹ trong các món súp, cháo, canh sẽ làm bay bớt các hợp chất cay hăng kích ứng mạnh, chỉ giữ lại hương thơm nhẹ và giảm thiểu tối đa tác động tiêu cực lên niêm mạc.
Chỉ nên sử dụng hành nén với một lượng vừa phải trong bữa ăn chính, tuyệt đối không ăn củ nén sống vào lúc bụng rỗng. Người đang có bệnh nền tiêu hóa cần xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước và hạn chế tối đa các loại đồ ăn cay nóng, dầu mỡ để hỗ trợ ổn định lượng axit dịch vị tự nhiên.
Tóm lại, thói quen ăn củ nén sống khi bị đau dạ dày là phương pháp thiếu căn cứ khoa học và có thể gây hại cho hệ tiêu hóa do kích ứng niêm mạc và gia tăng axit trào ngược. Bệnh nhân gặp các vấn đề về dạ dày cần đi khám chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác và dùng thuốc theo chỉ định. Giữ lối sống điều độ và chế biến chín các loại gia vị cay nồng là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe dạ dày lâu dài.
