Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại trà hoa thảo mộc tự nhiên với mong muốn thanh lọc cơ thể và bảo vệ hệ tim mạch. Trong đó, hoa trà my (đặc biệt là trà my Nhật Bản - Camellia japonica) gần đây được truyền tai như một phương thuốc giúp thông thoáng lòng mạch, hạ mỡ máu và ngừa xơ vữa.

Tuy nhiên, liệu việc hãm vài bông hoa trà my uống mỗi ngày có thực sự đem lại tác dụng bảo vệ mạch máu rõ rệt như lời đồn? Câu trả lời ngắn gọn là: các bằng chứng khoa học hiện nay mới dừng lại ở mức thử nghiệm trên tế bào (in vitro) hoặc động vật (chuột, mô mạch lợn), hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người để khẳng định công dụng này.

Cơ chế sinh học: Hợp chất chống oxy hóa và mạch máu

Về mặt hóa thực vật, hoa và các bộ phận của cây trà my Nhật chứa nhiều nhóm chất có hoạt tính sinh học. Trong đó, các hợp chất flavonoid tự nhiên đóng vai trò trung tâm trong các nghiên cứu về khả năng chống oxy hóa [1], [2].

Các nhà khoa học phát hiện chiết xuất hoa trà my chứa nhiều thành phần quen thuộc như quercetin, quercetin-3-O-glucoside, quercitrin và kaempferol [1]. Về lý thuyết, các hợp chất này có khả năng thu dọn các gốc oxy hóa tự do (ROS), ức chế quá trình peroxy hóa lipid và giảm bớt tác động tiêu cực của các phân tử gây viêm lên lớp nội mô mạch máu [3], [1].

Khi các gốc tự do bị dập tắt, quá trình oxy hóa hạt mỡ LDL trong lòng mạch sẽ chậm lại [3]. Đây vốn là phản ứng ban đầu quan trọng khởi phát sự hình thành mảng xơ vữa. Ngoài ra, việc bảo vệ tế bào nội mô mạch máu còn giúp giải phóng các chất làm giãn mạch tự nhiên, từ đó duy trì tính đàn hồi của hệ thống tuần hoàn [4].

Nghiên cứu nói gì về chiết xuất hoa trà my?

Để đánh giá trung thực tiềm năng của loài hoa này, cần xem xét chi tiết các công trình nghiên cứu đã được công bố trên thế giới.

Nghiên cứu công bố năm 2011 tiến hành đánh giá chiết xuất cồn từ hoa Camellia japonica trên mô hình tế bào sừng người HaCaT và hệ thống phản ứng hóa học ngoài tế bào [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất hoa thể hiện hoạt tính thu dọn gốc tự do DPPH, gốc superoxide anion và gốc hydroxyl [1]. Đồng thời, chiết xuất này làm tăng biểu hiện và hoạt tính của các enzym chống oxy hóa nội bào bao gồm superoxide dismutase (SOD), catalase và glutathione peroxidase [1]. Dù vậy, đây chỉ là thử nghiệm trên nuôi cấy tế bào da người trong ống nghiệm, chưa phản ánh quá trình hấp thu qua đường tiêu hóa của hệ tuần hoàn [1].

Một nghiên cứu khác vào năm 2019 thử nghiệm tiêm tĩnh mạch chiết xuất hoa Camellia japonica trên chuột cống bị tổn thương thiếu máu cục bộ - tái tưới máu não (tắc động mạch não giữa 90 phút, tái tưới máu 48 giờ) [5]. Chuột được tiêm tĩnh mạch một lần mỗi ngày với liều 20, 40 hoặc 80 mg/kg trong 3 ngày liên tiếp trước can thiệp [5]. Kết quả ghi nhận chiết xuất giúp giảm thể tích ổ nhồi máu não, giảm nồng độ malondialdehyde (MDA), giảm hoạt tính lactate dehydrogenase trong huyết thanh và hạn chế rò rỉ immunoglobulin G (IgG) vào mô não [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu này dùng đường tiêm tĩnh mạch trực tiếp trên chuột, hoàn toàn khác với việc uống nước hãm hoa qua đường tiêu hóa ở người [5].

Cũng cần lưu ý thêm nghiên cứu năm 2017 về hoa loài cùng chi là Camellia euphlebia (trà hoa vàng) trên chuột nhắt ăn chế độ giàu chất béo trong 28 ngày [6]. Chiết xuất nước liều 400 mg/kg hoặc chiết xuất cồn liều 100 và 400 mg/kg đường uống đã làm giảm nồng độ cholesterol toàn phần, triglyceride, LDL và tăng HDL trong máu chuột [6]. Chiết xuất cồn 400 mg/kg còn làm giảm biểu hiện mRNA của các enzym tổng hợp mỡ như fatty acid synthase, HMG-CoA reductase và GPAT trong gan chuột [6]. Dẫu vậy, đây là kết quả trên loài thực vật khác (C. euphlebia) và thực hiện trên loài gặm nhấm, không thể suy diễn nguyên vẹn sang hoa trà my Nhật ở người [6].

Tác dụng trên mạch máu chủ yếu đến từ quả của cây

Một điểm rất quan trọng mà người tiêu dùng thường nhầm lẫn là bộ phận đem lại tác dụng hạ mỡ máu hay giãn mạch mạnh nhất của cây trà my Nhật không phải là hoa mà là quả [3], [4].

Năm 2015, một nghiên cứu khảo sát phản ứng giãn mạch trên động mạch vành của lợn trong bồn nội tạng biệt lập và nuôi cấy tế bào cơ trơn mạch máu người [4]. Thử nghiệm đối chiếu 4 bộ phận gồm lá, thân, hoa và quả của Camellia japonica cho thấy chiết xuất quả thể hiện hoạt tính giãn mạch mạnh nhất thông qua cơ chế phụ thuộc lớp nội mô [4]. Hoạt động giãn mạch này liên quan đến con đường PI3K-eNOS-NO, kích hoạt phosphoryl hóa eNOS [4]. Ngoài ra, chiết xuất quả còn ức chế sự tăng sinh cơ trơn mạch máu do TNF-alpha và sự di chuyển tế bào do PDGF-BB kích thích [4].

Tiếp đó, nghiên cứu năm 2016 trên chuột cống bị tăng cholesterol máu do ăn chế độ nhiều chất béo đã cho chuột uống chiết xuất quả trà my (Camellia japonica) với ba mức liều: 100, 400 và 800 mg/kg/ngày [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất quả làm giảm đáng kể cholesterol toàn phần (TC), triglyceride (TG) và LDL huyết thanh, đồng thời làm tăng HDL [3]. Thử nghiệm nhuộm Oil Red O trên động mạch chuột cũng ghi nhận sự tích tụ mỡ ở thành mạch giảm rõ rệt so với nhóm đối chứng [3].

Như vậy, các bằng chứng hạ mỡ máu và giảm lắng đọng mảng xơ vữa ấn tượng nhất của cây trà my đều gắn liền với phần quả chứ không phải nước hãm hoa [3], [4].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng

Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là xem nước hãm hoa trà my như một loại thảo dược thay thế được thuốc hạ mỡ máu hoặc thuốc tim mạch. Nhiều người tin rằng các polyphenol và flavonoid trong cánh hoa hãm nước sôi sẽ lập tức làm sạch lòng mạch máu.

Thực tế, các thử nghiệm chống oxy hóa của hoa trà my chủ yếu sử dụng chiết xuất cồn đậm đặc trên ống nghiệm hoặc dùng đường tiêm trên động vật [1], [5]. Khi hãm hoa khô với nước sôi tại nhà, hàm lượng hoạt chất chiết tách ra thường rất thấp và chưa được chuẩn hóa.

Bên cạnh đó, sinh khả dụng của các flavonoid khi đi qua hệ tiêu hóa của con người bị biến đổi rất nhiều qua gan và chuyển hóa của hệ vi sinh vật đường ruột. Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào đo lường tác động của việc uống nước hoa trà my đối với chỉ số mỡ máu hay độ dày thành mạch trên cơ thể người. Mọi suy đoán từ phòng thí nghiệm ra hiệu quả lâm sàng đời thực đều thiếu cơ sở xác thực.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù hoa trà my Nhật đã được dùng làm thực phẩm và trà ở một số địa phương, người dùng vẫn cần hết sức thận trọng [7]:

  • Người mắc bệnh tim mạch, tăng huyết áp hoặc rối loạn mỡ máu: Tuyệt đối không tự ý ngưng hay giảm liều thuốc điều trị định kỳ do bác sĩ chỉ định để chuyển sang uống nước hoa trà my.
  • Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có dữ liệu an toàn về liều lượng và độc tính bán trường diễn của nước hãm hoa trà my trên nhóm đối tượng đặc biệt này.
  • Người có cơ địa dị ứng phấn hoa: Việc uống nước hãm từ cánh hoa khô chưa tinh chế có thể kích hoạt các phản ứng dị ứng đường thở hoặc kích ứng đường tiêu hóa.
  • Người đang sử dụng nhiều loại thuốc chuyển hóa qua gan: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để tránh các nguy cơ tương tác bất lợi giữa hoạt chất thực vật với thuốc tây y.

Cách áp dụng thực tế an toàn

Nếu yêu thích hương thơm và muốn sử dụng hoa trà my trong sinh hoạt, bạn nên định vị đây là một thức uống thưởng thức thư giãn tinh thần thay vì một bài thuốc chữa bệnh mạch máu.

Chỉ nên sử dụng hoa trà my có nguồn gốc rõ ràng, hoa sạch không phun xịt thuốc trừ sâu hoặc phân bón hóa học dùng cho hoa cảnh thông thường. Khi pha, dùng một lượng vừa phải hoa khô tráng qua nước ấm rồi hãm với nước sôi tương tự các loại trà thảo mộc nhẹ dịu khác.

Để thực sự bảo vệ thành mạch và kiểm soát mỡ máu, lối sống chuẩn mực vẫn là nền tảng cốt lõi: duy trì chế độ ăn nhiều rau xanh, hạn chế chất béo bão hòa, vận động thể chất thường xuyên và khám sức khỏe định kỳ.

Uống nước hãm hoa trà my Nhật có thể mang lại trải nghiệm thưởng trà thư thái và cung cấp một lượng nhỏ chất chống oxy hóa tự nhiên. Tuy nhiên, bằng chứng hạ mỡ máu và ngừa xơ vữa hiện chỉ giới hạn ở nghiên cứu chiết xuất quả hoặc thử nghiệm trên tế bào và động vật. Người tiêu dùng cần giữ cái nhìn tỉnh táo, không lạm dụng thảo mộc này để thay thế các can thiệp y tế chính thống.