Uống nước la hán có làm tăng đường huyết? Bằng chứng nói gì

Nhiều người có thói quen hãm một quả la hán lấy nước uống giải khát hàng ngày, đặc biệt trong những ngày nắng nóng hoặc khi bị viêm họng, khản tiếng. Tuy nhiên, vị ngọt đậm tự nhiên của loại quả này thường khiến những người mắc bệnh đái tháo đường hoặc người đang ăn kiêng lo lắng liệu uống nước la hán có làm tăng đường huyết hay không.

Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy các hoạt chất tạo vị ngọt trong quả la hán không làm tăng nồng độ đường trong máu, ngược lại còn cho thấy nhiều tiềm năng hỗ trợ cải thiện độ nhạy insulin và kiểm soát đường huyết trong các mô hình thí nghiệm.

Vị ngọt đậm nhưng không sinh calo

Quả la hán (tên khoa học là Siraitia grosvenorii) thuộc họ Cucurbitaceae, vốn có nguồn gốc từ miền nam Trung Quốc ^[1], ^[2]. Loại quả này từ lâu đã được y học cổ truyền sử dụng như một loại thảo mộc trị đau họng, ho, viêm họng, cảm lạnh, táo bón và chứng khát nước dữ dội ^[2]. Điểm đặc biệt nhất của quả la hán là vị ngọt sắc, dù không chứa nhiều đường thông thường ^[2].

Thành phần chính tạo nên vị ngọt tự nhiên của quả la hán là nhóm hợp chất triterpenoid glycoside có tên gọi chung là mogroside ^[1], ^[2]. Trong số đó, mogroside V là hoạt chất dồi dào nhất và đóng vai trò chính tạo độ ngọt ^[1], ^[2]. Ở quả tươi, hàm lượng mogrol và mogroside dao động khoảng 0,55% đến 0,65% ^[3], trong khi ở quả khô, riêng mogroside V có thể chiếm tới 0,5% trọng lượng ^[1]. Hoạt chất này có vị ngọt gấp nhiều lần đường kính (sucrose) nhưng lại mang đặc tính không chứa calo hoặc cực kỳ ít calo ^[2], ^[4], ^[5].

Cơ chế chuyển hóa đặc biệt trong cơ thể

Nhiều người lo ngại việc hấp thu các chất có cấu trúc đường liên kết sẽ làm tăng glucose máu. Tuy nhiên, đường đi của các mogroside trong cơ thể người diễn ra rất khác biệt so với đường ăn thông thường ^[1].

Theo các thử nghiệm dược động học, các hợp chất mogroside mẹ hầu như rất ít hấp thu vào hệ tuần hoàn chung sau khi uống ^[1]. Khi đi vào đường tiêu hóa, chúng bị thủy phân bởi các enzyme tiêu hóa và vi khuẩn đường ruột rồi thải trừ dưới dạng mogrol (phần aglycone không gắn đường) cùng các dẫn xuất mono- và diglucoside ^[1].

Một nghiên cứu in vitro công bố năm 2021 đã đánh giá quá trình chuyển hóa này bằng cách ủ các mogroside khác nhau (gồm mogroside IIIe, mogroside V, siamenoside I và isomogroside V) với dịch đồng hóa phân người ^[1]. Kết quả cho thấy toàn bộ các chất này dù khác nhau về số lượng và mối liên kết phân tử glucose nhưng đều chuyển hóa hoàn toàn thành một chất chung là mogrol trong vòng 24 giờ ^[1]. Vì mogroside hầu như không phân giải giải phóng glucose tự do hấp thu vào máu, chúng không cung cấp năng lượng và không làm tăng trực tiếp nồng độ đường huyết ^[1], ^[5].

Bằng chứng khoa học về tác động lên đường huyết và insulin

Dù tiêu đề và sự quan tâm của cộng đồng hướng nhiều về thử nghiệm lâm sàng trên bệnh nhân đái tháo đường, nhưng các dữ liệu khoa học thực tế hiện nay chủ yếu đến từ các nghiên cứu thực nghiệm trong phòng thí nghiệm (in vitro) và trên động vật thí nghiệm ^[6], ^[4], ^[7]. Hiện chưa có đủ dữ liệu thử nghiệm lâm sàng hoàn chỉnh trên người ở các trích đoạn nghiên cứu để khẳng định tác dụng này trên người bệnh.

Dù vậy, các nghiên cứu tiền lâm sàng đã ghi nhận nhiều cơ chế hạ đường huyết tích cực:

Nghiên cứu trên tế bào gan người: Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã phân lập 18 loại hợp chất mogroside từ quả la hán và đánh giá khả năng thúc đẩy hấp thu glucose trên dòng tế bào gan HepG2 của người ^[4]. Kết quả ghi nhận tất cả các mogroside thu được đều cho thấy hiệu quả kích thích hấp thu glucose tương đương hoặc thậm chí mạnh hơn cả metformin (một loại thuốc điều trị đái tháo đường phổ biến dùng làm đối chứng dương) ^[4].

Nghiên cứu kích thích tiết insulin: Một nghiên cứu năm 2009 trên mô hình nuôi cấy tế bào tuyến tụy cho thấy dịch chiết thô quả la hán kích thích tế bào beta đảo tụy tiết insulin ^[7]. Khi thử nghiệm riêng lẻ, hoạt chất tinh khiết mogroside V cũng thể hiện hoạt tính kích thích tế bào beta tiết insulin rõ rệt ^[7]. Điều này chỉ ra mogroside V đóng góp trực tiếp vào khả năng thúc đẩy bài tiết insulin của loại quả này ^[7].

Nghiên cứu trên chuột đái tháo đường type 2: Công bố năm 2019, các nhà khoa học đã cho chuột bị đái tháo đường type 2 (tạo bởi chế độ ăn giàu chất béo kết hợp tiêm streptozotocin) ăn chiết xuất giàu mogroside (MGE) liên tục trong 5 tuần ^[6]. Kết quả cho thấy:

• Chuột dùng chiết xuất la hán giảm đáng kể đường huyết lúc đói (FBG), protein huyết thanh bị glycate hóa (GSP), nồng độ insulin huyết thanh và chỉ số kháng insulin (HOMA-IR) theo tỷ lệ phụ thuộc liều ^[6].
• Ở liều cao (300 mg/kg trọng lượng), chuột có sự gia tăng rõ rệt về độ nhạy insulin, khả năng dung nạp glucose và dung nạp insulin (p < 0,01) ^[6].
• Tình trạng gan nhiễm mỡ, biến đổi tế bào gan và tích tụ lipid ở nhóm chuột dùng liều cao được cải thiện phục hồi về mức gần như bình thường ^[6].
• Cơ chế tác động được chứng minh là do kích hoạt con đường truyền tín hiệu AMPK ở gan theo mức liều, làm giảm biểu hiện gen tân tạo glucose và sinh mỡ, đồng thời tăng các gen liên quan đến quá trình oxy hóa chất béo ^[6].

Mức độ an toàn của quả la hán theo các nghiên cứu độc tính

Chiết xuất quả la hán đã được phê duyệt làm chất tạo ngọt tự nhiên tại nhiều quốc gia ^[2], ^[8]. Tại Canada, sản phẩm được phép dùng trong thực phẩm với giới hạn tối đa 0,8% tính theo mogroside V ^[2]. Lượng tiêu thụ hàng ngày chấp nhận được (ADI) của nước ép la hán cô đặc được ước tính vào khoảng 25 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày ^[2].

Các nghiên cứu độc tính trên động vật cũng cho thấy biên độ an toàn rất rộng của thảo mộc này:

• Nghiên cứu độc tính 28 ngày trên chuột cống (công bố trong đánh giá năm 2019 của cơ quan an toàn thực phẩm) sử dụng chiết xuất la hán chứa 39% mogroside V với các mức liều lên tới trên 7.000 mg/kg thể trọng mỗi ngày ^[8]. Mức liều không ghi nhận tác dụng phụ bất lợi (NOAEL) được xác định ở mức cao nhất thử nghiệm là 7.478 mg/kg thể trọng/ngày (tương đương 2.916 mg mogroside V/kg/ngày) ^[8].
• Nghiên cứu trên chó dùng mogroside chiết xuất từ quả la hán đường uống liên tục trong 28 và 90 ngày ở mức liều 3.000 mg/kg thể trọng/ngày không ghi nhận bất kỳ tác dụng phụ bất lợi nào về lâm sàng, cân nặng, máu, hóa sinh, mô bệnh học hay cơ quan nội tạng ^[3].
• Thử nghiệm trên tế bào cho thấy mogrol không ảnh hưởng đến sự sống của các tế bào 3T3-L1, tế bào biểu mô phế nang MLE-12 và đại thực bào tủy xương ở các nồng độ thử nghiệm ^[3].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nước la hán

Hiểu lầm ngọt là tăng đường: Nhiều người lầm tưởng mọi vị ngọt đều chứa carbohydrate đơn giản làm tăng đường huyết tức thì. Nhưng vị ngọt của la hán đến từ mogroside, cấu trúc không giải phóng năng lượng tự do và không làm tăng glucose trong máu ^[1], ^[5].

Hiểu lầm la hán có thể thay thế thuốc đái tháo đường: Dù chiết xuất la hán cho thấy hiệu quả hạ đường huyết và cải thiện chuyển hóa tương đương metformin trên tế bào hay trên chuột ^[6], ^[4], người bệnh tuyệt đối không được tự ý ngừng hay giảm thuốc điều trị được bác sĩ kê đơn để thay bằng nước thảo mộc. Thảo dược chỉ đóng vai trò chất tạo ngọt thay thế hoặc hỗ trợ lối sống, không phải thuốc chữa bệnh.

Hiểu lầm uống nước la hán đóng lon/đóng chai sẵn cũng an toàn: Một số loại nước giải khát gắn nhãn quả la hán trên thị trường có thể được pha trộn thêm đường mía (sucrose) hoặc siro ngô để tăng hương vị. Uống các sản phẩm này vẫn có thể làm đường huyết tăng vọt.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

• Người mắc bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết: Mặc dù nước la hán nguyên chất không làm tăng đường huyết, người bệnh cần theo dõi chỉ số đường huyết định kỳ để tránh nguy cơ hạ đường huyết quá mức nếu phối hợp nhiều biện pháp cùng lúc và nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị.
• Người có cơ địa nhạy cảm hoặc bệnh lý nền phức tạp: Cần trao đổi với chuyên gia y tế trước khi dùng thường xuyên như một liệu pháp hỗ trợ sức khỏe.
• Trẻ em, phụ nữ mang thai hoặc cho con bú: Mặc dù quả la hán là thảo mộc truyền thống ^[2], các dữ liệu dược lý chuyên sâu đa phần thực hiện trên động vật và mô hình tế bào ^[6], ^[4], ^[3]; nhóm đối tượng này chỉ nên dùng ở mức độ giải khát vừa phải, không lạm dụng.

Cách áp dụng nước quả la hán vào đời sống

• Lựa chọn nguyên liệu: Nên chọn quả la hán nguyên vẹn, vỏ ngoài khô giòn, không bị ẩm mốc. Tự nấu nước từ quả thô giúp kiểm soát độ tinh khiết, tránh các chất phụ gia đường hóa học không mong muốn.
• Cách chế biến: Rửa sạch bề mặt quả, tách đôi hoặc bóp vỡ thành nhiều mảnh nhỏ (bao gồm cả vỏ và ruột) rồi thả vào nước sôi hãm như trà hoặc đun sôi nhẹ trong 10-15 phút.
• Thay thế đường trong chế độ ăn: Nước la hán là giải pháp lý tưởng để tạo ngọt cho người cần giảm năng lượng nạp vào, người béo phì hoặc bệnh nhân đái tháo đường muốn ăn chè dưỡng nhan, làm thạch hoặc nấu canh thảo mộc mà không dùng đường tinh luyện ^[2], ^[4].
• Lượng dùng: Uống với lượng vừa phải như một thức uống giải khát trong ngày, tránh việc lạm dụng quá mức thay thế hoàn toàn nước lọc thông thường.

Tóm lại, nước quả la hán tự nhiên là thức uống lành tính, không làm tăng nồng độ đường huyết và là chất tạo ngọt thay thế phù hợp cho người đái tháo đường hoặc người muốn giảm cân. Tuy nhiên, thảo dược này chỉ nên xem là biện pháp hỗ trợ dinh dưỡng kết hợp lối sống lành mạnh, không thay thế phác đồ điều trị y khoa.