Nhiều người có thói quen hái lá cây mọc hoang quanh nhà đem đun nước uống hàng ngày thay trà giải nhiệt. Trong đó, ba chạc là loại cây bụi quen thuộc trong dân gian, thường được phơi khô nấu nước nhằm mục đích thanh nhiệt, giải độc và chữa mẩn ngứa. Tuy nhiên, việc sử dụng một loại thảo dược liên tục trong thời gian dài mà không rõ độc tính tiềm ẩn có thể gây ảnh hưởng khôn lường tới gan và thận.
Uống nước sắc ba chạc mỗi ngày hiện chưa được chứng minh là an toàn tuyệt đối cho chức năng gan và thận khi dùng kéo dài. Các bằng chứng tổng quan khoa học cho thấy các nghiên cứu độc tính bài bản về dịch chiết nước của cây này còn rất hạn chế, do đó việc lạm dụng có thể đem lại rủi ro ngoài ý muốn [1].
Cây ba chạc và thói quen dùng nước sắc hằng ngày
Cây ba chạc, có tên khoa học là Melicope pteleifolia (trước đây còn có tên đồng nghĩa là Euodia lepta), thuộc họ Cam (Rutaceae) [1]. Trong y học cổ truyền, các bộ phận như lá, thân và rễ của cây thường được thu hái để trị đau họng, thấp khớp, viêm da, chàm hoặc các vết cắn do côn trùng, rắn cắn [1].
Tại nhiều vùng nông thôn, lá và cành ba chạc thường được nấu thành nước uống cả ngày như một bài thuốc làm mát cơ thể. Quan niệm "cây cỏ thiên nhiên luôn lành tính" khiến người dân thường uống nước sắc này quanh năm suốt tháng thay nước lọc. Thói quen này tiềm ẩn rủi ro chuyển hóa đối với các cơ quan nội tạng.
Mọi hợp chất đưa vào cơ thể qua đường uống đều phải đi qua gan để chuyển hóa và qua thận để bài tiết. Khi dung nạp các chất chiết tự nhiên liên tục, các thụ thể và enzym tại gan, thận phải làm việc liên tục để xử lý và đào thải các thành phần hóa thực vật.
Cơ chế tác động và rủi ro từ alkaloid thực vật
Các nghiên cứu thành phần cho thấy ba chạc chứa nhiều nhóm hoạt chất sinh học đa dạng. Trong đó, nổi bật nhất là furaquinoline alkaloid, phenylpropanoid và flavonoid [1]. Những chất này được cho là nguồn gốc đem lại các tác dụng sinh học phong phú của cây [1].
Về mặt lý thuyết, các alkaloid và flavonoid trong cây có liên quan đến tác dụng bảo vệ gan, chống viêm và chống oxy hóa [1]. Tác dụng làm mát, trừ thấp và điều hòa chức năng mật trong y học cổ truyền của ba chạc đã được liên hệ với các hoạt tính sinh học hiện đại này [1].
Tuy nhiên, nhóm alkaloid nói chung, đặc biệt là furaquinoline alkaloid, là những hợp chất có cấu trúc phức tạp. Khi sử dụng liều lượng cao hoặc tích tụ dần theo ngày tháng, gan có thể chịu gánh nặng lớn trong việc khử độc, còn thận phải chịu áp lực khi lọc qua cầu thận. Việc thiếu các đánh giá an toàn dài hạn khiến nguy cơ tích tụ các hợp chất này trở thành mối lo ngại sức khỏe thực sự.
Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu thực tế nói gì?
Để đánh giá mức độ an toàn của một loài thảo dược, việc tổng hợp toàn diện các tài liệu khoa học là vô cùng cần thiết. Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2020 đã thực hiện đánh giá toàn diện về hóa thực vật, dược lý và ứng dụng của cây Melicope pteleifolia [1].
Nghiên cứu này được tiến hành bằng cách tra cứu sâu rộng trên hàng loạt cơ sở dữ liệu học thuật quốc tế và khu vực, bao gồm Pubmed, SciFinder, Springer, Elsevier, Wiley, Web of Science, Google Scholar, CNKI cùng các luận văn thạc sĩ và tiến sĩ [1]. Trọng tâm là phân tích mối quan hệ giữa công dụng truyền thống và tác dụng dược lý hiện đại, cũng như kiểm tra các báo cáo độc tính liên quan [1].
Kết quả tổng quan chỉ ra rằng, ngoài các tác dụng chống viêm, chống oxy hóa, bảo vệ gan, giảm đau, kháng khuẩn và chống khối u, hiện có rất ít bằng chứng về rủi ro độc tính của ba chạc [1]. Đặc biệt đối với dạng dịch chiết nước (tương đương với nước đun, sắc trong đời sống), cho đến nay chưa có báo cáo nào ghi nhận các rủi ro cụ thể [1].
Tuy nhiên, nhóm tác giả nghiên cứu nhấn mạnh rằng các bằng chứng về độc tính học của dạng chiết nước vẫn còn vô cùng hạn chế [1]. Nghiên cứu về cơ chế tác động của ba chạc cũng còn rất hiếm hoi [1]. Vì vậy, trước khi có thể tiến hành các thử nghiệm lâm sàng trên người, việc đánh giá độ an toàn một cách có hệ thống thông qua các nghiên cứu tiền lâm sàng cả in vitro và in vivo là việc bắt buộc phải làm [1].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng nước thảo mộc
Sai lầm phổ biến nhất của người dân là đánh đồng việc "chưa có báo cáo độc tính" với việc "hoàn toàn an toàn". Việc chưa có báo cáo ghi nhận rủi ro cụ thể của dịch chiết nước cây ba chạc đơn giản là do thiếu hụt các thử nghiệm độc tính quy chuẩn, chứ không đồng nghĩa với việc uống nước sắc này bao nhiêu cũng được [1].
Nhiều người tin rằng thảo dược thiên nhiên có thể uống thoải mái thay cho nước lọc hàng ngày mà không cần liều lượng. Thực tế, bất kỳ loại thảo dược nào chứa alkaloid tự nhiên đều có ngưỡng chịu đựng của cơ thể. Uống nước sắc quá đậm đặc hoặc dùng liên tục trong nhiều tháng có thể dẫn đến quá tải chuyển hóa ở gan và đào thải ở thận.
Thêm vào đó, việc sử dụng các vị thuốc nam hái lượm tự nhiên dễ gặp rủi ro nhầm lẫn loài thực vật hoặc lẫn tạp chất, nấm mốc, thuốc bảo vệ thực vật. Những yếu tố ngoại lai này đôi khi gây tổn thương tế bào gan và suy giảm chức năng thận nhanh hơn cả các hoạt chất nội tại của cây.
Ai nên thận trọng khi tiếp xúc với ba chạc?
Những người đã có tiền sử viêm gan mạn tính, men gan tăng cao, xơ gan hoặc suy giảm chức năng gan cần hết sức cẩn trọng. Gan bị tổn thương sẽ giảm khả năng chuyển hóa các hợp chất phức tạp như alkaloid, khiến chất này tích tụ lại và có nguy cơ gây độc tế bào [1].
Bệnh nhân mắc các bệnh lý về thận, viêm cầu thận hoặc suy thận tuyệt đối không nên tự ý dùng nước sắc ba chạc để uống thay nước lọc. Chức năng lọc của thận suy giảm sẽ làm chậm quá trình bài tiết các chất chuyển hóa, tạo gánh nặng thêm cho hệ tiết niệu.
Phụ nữ đang mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng có cơ địa nhạy cảm, chức năng cơ quan chưa hoàn thiện hoặc dễ bị tác động. Vì cây Melicope pteleifolia chưa có dữ liệu an toàn đầy đủ trên người, nhóm đối tượng này không nên dùng đường uống [1]. Bất kỳ ai đang phải điều trị bệnh bằng thuốc tây y cũng nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi kết hợp thảo dược nhằm tránh hiện tượng tương tác thuốc nguy hiểm.
Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn
Người dân không nên sử dụng nước sắc ba chạc để thay thế cho nước lọc hàng ngày. Nước lọc đun sôi để nguội vẫn là nguồn cung cấp nước tốt nhất và an toàn nhất cho hoạt động sống của cơ thể, hỗ trợ thận bài tiết các chất cặn bã một cách tự nhiên.
Nếu sử dụng ba chạc theo kinh nghiệm dân gian để cải thiện các tình trạng như đau họng hay mẩn ngứa, chỉ nên dùng trong các đợt ngắn ngày, dùng đúng liều hướng dẫn của thầy thuốc đông y và không kéo dài triền miên [1]. Hãy ưu tiên việc sử dụng ngoài da như nấu nước tắm, rửa các vùng chàm, mẩn ngứa theo kinh nghiệm truyền thống để hạn chế tối đa việc hấp thu toàn thân [1].
Khi chế biến, cần chọn nguồn dược liệu rõ nguồn gốc xuất xứ, được phơi sấy bảo quản đúng quy chuẩn để tránh ẩm mốc. Sắc nước ở độ loãng vừa phải, không nấu quá đặc. Trong quá trình sử dụng, nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như vàng da, vàng mắt, mệt mỏi, nước tiểu sẫm màu hoặc buồn nôn, cần ngừng uống ngay lập tức và đến cơ sở y tế chuyên khoa để kiểm tra men gan và chức năng thận.
Tóm lại, cây ba chạc có tiềm năng dược lý nhưng hiện vẫn thiếu các dữ liệu nghiên cứu độc tính bài bản để đảm bảo an toàn tuyệt đối khi uống dài ngày [1]. Để bảo vệ lá gan và quả thận của mình, mỗi người cần giữ thói quen sống cân bằng, uống đủ nước lọc và luôn hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ loại nước sắc lá cây nào hằng ngày.