Uống nước sắc cây xộp khi đang dùng thuốc tiểu đường: Có rủi ro?

Nhiều người mắc bệnh đái tháo đường thường có thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ dân gian để nấu nước uống hàng ngày với hy vọng kiểm soát đường huyết tốt hơn. Trong đó, cây xộp (tên khoa học là Ficus pumila L.) là một vị thuốc quen gian được truyền tai nhau khá nhiều. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp nước sắc từ loại cây này khi đang dùng thuốc điều trị tiểu đường tiềm ẩn nhiều mối nguy hại khôn lường.

Câu trả lời trực tiếp là: Có, việc uống nước sắc cây xộp cùng lúc với thuốc điều trị đái tháo đường tiềm ẩn rủi ro rất lớn. Mối nguy hiểm chủ yếu đến từ tác động hiệp đồng làm hạ đường huyết quá mức và các nguy cơ tương tác dược lực học hoặc dược động học phức tạp, có thể khiến người bệnh rơi vào trạng thái nguy hiểm nếu không kiểm soát tốt.

Nguy cơ tương tác thuốc ở bệnh nhân đái tháo đường

Bệnh đái tháo đường loại 2 thường gặp ở người trung niên hoặc người cao tuổi, những đối tượng hay mắc kèm nhiều bệnh lý khác như tăng huyết áp, rối loạn lipid máu, bệnh tim mạch hoặc bệnh khớp ^[1]. Do đó, việc phải sử dụng nhiều loại thuốc cùng lúc (đa thuốc) là tình trạng rất phổ biến ở nhóm bệnh nhân này, dẫn đến nguy cơ tương tác thuốc tăng cao ^[1].

Các tương tác thuốc với thuốc hạ đường huyết được chia thành hai nhóm chính: tương tác dược động học và tương tác dược lực học ^[1]. Tương tác dược động học xảy ra khi một chất làm thay đổi nồng độ thuốc tiểu đường trong máu, chẳng hạn việc đẩy thuốc ra khỏi vị trí gắn kết với protein huyết tương, ức chế chuyển hóa ở gan hoặc làm giảm độ thanh thải qua thận ^[1]. Ví dụ điển hình là nhóm thuốc sulphonylurea có thể bị tăng tác dụng hạ đường do nhiều hoạt chất khác cản trở quá trình đào thải hoặc chuyển hóa, từ đó làm tăng mạnh nguy cơ hạ đường huyết ^[1]. Trong khi đó, tương tác dược lực học dẫn đến sự cộng gộp hoặc tăng cường quá mức tác dụng hạ đường, đưa mức glucose trong máu xuống quá thấp ^[1].

Khi hai hoặc nhiều chất được dùng đồng thời với thuốc điều trị tiểu đường đường uống, các cơn hạ đường huyết xảy ra thường do cơ chế dược động học hoặc dược lực học ^[2]. Nhiều báo cáo ghi nhận việc dùng chung thuốc tiểu đường đường uống với các dược chất khác có thể dẫn đến tình trạng hạ đường huyết nghiêm trọng ^[2]. Do đó, việc tự ý bổ sung thêm các loại thảo dược có hoạt tính sinh học mà không kiểm soát tương tác là vô cùng nguy hiểm.

Cơ chế tác động hạ đường huyết của cây xộp

Để hiểu vì sao việc kết hợp lại nguy hiểm, cần xem xét hoạt tính nội tại của cây xộp (Ficus pumila L.). Các nghiên cứu hiện đại đã phát hiện ra rằng cây xộp chứa các hợp chất có khả năng can thiệp trực tiếp vào quá trình chuyển hóa đường trong cơ thể ^[3].

Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã chiết xuất và tinh chế một loại pectic polysaccharide đặc biệt (ký hiệu là FPLP) từ quả của cây xộp (Ficus pumila Linn.) bằng phương pháp chiết nước sôi, kết tủa cồn và sắc ký lọc gel ^[3]. Phân tích cấu trúc cho thấy FPLP có trọng lượng phân tử 34,69 kDa, là mạch thẳng (1,4)-alpha-d-galacturonic acid liên kết với 1,30% chuỗi nhánh hexenuronic acid và có tỷ lệ methyl este hóa là 23,34% ^[3].

Khi thử nghiệm trên chuột mắc bệnh tiểu đường (chuột C57BL/KsJ db/db), việc điều trị bằng polysaccharide FPLP đã giúp cải thiện tình trạng tăng đường huyết thông qua cải thiện chuyển hóa glycogen tại gan ^[3]. Về mặt cơ chế, hoạt chất này kích hoạt con đường tín hiệu insulin IRS-1/PI3K/Akt/GSK3beta/GS và con đường tín hiệu AMPK/GSK3beta/GS ^[3]. Đồng thời, nó điều hòa biểu hiện của các enzyme glucokinase, phosphoenolpyruvate carboxykinase và glucose-6-phosphatase tham gia vào quá trình tổng hợp và phân giải glycogen ở gan ^[3].

Tiếp tục nghiên cứu về hoạt chất này, một công trình công bố năm 2022 đã làm rõ cơ chế hấp thu tế bào của polysaccharide FPLP có nguồn gốc từ Ficus pumila L. trên tế bào HepG2 kháng insulin ^[4]. Các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng mức độ methyl este hóa (DM) ảnh hưởng rõ rệt đến hoạt tính hạ đường huyết: tác dụng hạ đường tăng lên rồi giảm dần theo mức độ DM, trong đó tác dụng rõ rệt nhất đạt được ở mức DM54 ^[4]. Mức độ este hóa này làm thay đổi nồng độ hoạt chất bên trong tế bào thông qua con đường nhập bào phụ thuộc vào macropinocytosis và endocytosis qua caveolae ^[4].

Bằng chứng lâm sàng về rủi ro cộng dồn tác dụng từ thảo dược cùng chi

Mặc dù các nghiên cứu trực tiếp trên người về cây xộp còn hạn chế, các bằng chứng từ những loài thực vật cùng chi Ficus đã cung cấp cái nhìn thực tế về nguy cơ hiệp đồng hạ đường huyết khi phối hợp với thuốc tây.

Trong một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2013 tại Pakistan, các nhà khoa học đã đánh giá tác động hạ đường huyết của chiết xuất vỏ cây thuộc chi Ficus (Ficus racemosa) khi dùng kết hợp với thuốc hạ đường huyết đường uống ở người bệnh tiểu đường ^[5]. Nghiên cứu được tiến hành trên 50 bệnh nhân đái tháo đường (gồm 25 nam và 25 nữ) đang dùng thuốc hạ đường huyết đường uống ^[5]. Bệnh nhân được cho uống chiết xuất vỏ cây với liều 5 mL (tương đương khoảng 100 mg) mỗi ngày 2 lần, kéo dài liên tục trong 15 ngày ^[5].

Kết quả theo dõi cho thấy, sau khi dùng thảo dược kết hợp với thuốc tiểu đường, nồng độ glucose trong máu (cả lúc đói và sau bữa ăn sáng) đều giảm rõ rệt ở cả nam và nữ ^[5]. Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê được ghi nhận rõ nhất ở mức đường huyết của bệnh nhân nam tại thời điểm 1,5 giờ sau bữa ăn sáng ^[5]. Mặc dù xét nghiệm chức năng gan và thận của các bệnh nhân vẫn nằm trong giới hạn bình thường, nghiên cứu này đã chứng minh rõ ràng việc dùng thêm thảo dược có thể làm tăng cường độ hạ đường huyết của thuốc điều trị ^[5].

Hiện tượng này cho thấy nguy cơ hiệp đồng rất lớn. Khi một người bệnh đang dùng liều thuốc tây đã được bác sĩ cân chỉnh ổn định, việc uống thêm nước sắc thảo dược tự ý có thể khiến đường huyết tụt dốc không phanh. Tình trạng hạ đường huyết quá mức (nhược đường huyết) nguy hiểm hơn nhiều so với tăng đường huyết nhẹ, có thể gây hoa mắt, vã mồ hôi, co giật, hôn mê hoặc thậm chí tử vong nếu không được cấp cứu kịp thời.

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay

Các nghiên cứu khoa học hiện nay về cây xộp (Ficus pumila L.) vẫn còn nhiều giới hạn mà người tiêu dùng cần phải tỉnh táo nhìn nhận.

Thứ nhất, phần lớn các dữ liệu về tác dụng hạ đường huyết của cây xộp mới chỉ dừng lại ở mức thử nghiệm trên tế bào gan kháng insulin trong ống nghiệm hoặc trên mô hình động vật là chuột mắc bệnh tiểu đường ^[4], ^[3]. Chưa có các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người nhằm xác định hiệu quả thực tế cũng như độc tính tích lũy của cây xộp khi dùng dài ngày.

Thứ hai, các hoạt chất được nghiên cứu như polysaccharide FPLP hay các dẫn xuất este hóa là những hợp chất đã được cô lập, chiết tách và tinh chế bằng các kỹ thuật hóa học phức tạp trong phòng thí nghiệm ^[4], ^[3]. Nước sắc cây xộp tự nấu tại nhà theo phương pháp dân gian là một hỗn hợp thô, chứa vô số tạp chất với nồng độ hoạt chất không ổn định. Lượng hoạt chất hòa tan vào nước phụ thuộc vào nguồn gốc cây, độ già của lá hay quả, thời gian đun nấu và nhiệt độ, khiến người dùng hoàn toàn không thể kiểm soát được liều lượng.

Thứ ba, dữ liệu về tương tác dược động học chi tiết giữa các chất trong cây xộp với các nhóm thuốc tiểu đường phổ biến như metformin, sulfonylurea hay thuốc ức chế men vẫn chưa được làm sáng tỏ đầy đủ trên lâm sàng ^[1]. Do đó, việc tự ý sử dụng nước sắc này như một biện pháp hỗ trợ chữa bệnh là hoàn toàn thiếu cơ sở an toàn.

Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược trị tiểu đường

Rất nhiều bệnh nhân tiểu đường hiện nay mắc phải những sai lầm tai hại khi tiếp cận với các bài thuốc dân gian:

• Nghĩ rằng "thảo dược tự nhiên thì không có độc và không có tác dụng phụ": Bất kỳ loài thực vật nào có hoạt tính sinh học làm thay đổi chỉ số sinh hóa trong cơ thể đều có thể gây ra tác dụng phụ. Hoạt tính hạ đường của thảo dược khi cộng hưởng với thuốc tây có thể trở thành "độc dược" gây hạ đường huyết cấp tính ^[5], ^[2].
• Cho rằng uống nước sắc thảo dược có thể giúp bỏ bớt thuốc tây: Thuốc điều trị đái tháo đường được bác sĩ kê đơn dựa trên quá trình thăm khám, định lượng đường huyết và đánh giá tổn thương cơ quan đích. Việc tự ý giảm liều thuốc tây hoặc bỏ thuốc để chuyển sang uống nước cây xộp có thể làm mất kiểm soát đường huyết nghiêm trọng.
• Đánh đồng việc "đường huyết hạ nhanh" là tốt: Khi uống kết hợp thảo dược với thuốc mà thấy đường huyết giảm sâu, nhiều người lầm tưởng bệnh tình đang thuyên giảm. Trên thực tế, đó có thể là dấu hiệu của việc quá liều phối hợp, đẩy cơ thể vào bờ vực tụt đường huyết đột ngột rất nguy hiểm.

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Dù cây xộp là cây thuốc quen thuộc, những đối tượng sau đây tuyệt đối không nên tự ý dùng nước sắc cây xộp mà không có sự đồng ý của bác sĩ:

• Bệnh nhân đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường: Bao gồm cả người đang uống thuốc hạ đường huyết (như nhóm sulfonylurea, metformin) hoặc đang tiêm insulin ^[1]. Sự cộng hưởng tác dụng có thể gây tụt đường huyết quá mức ^[5], ^[1].
• Người cao tuổi mắc bệnh tiểu đường: Đây là nhóm đối tượng thường có chức năng thận hoặc gan suy giảm sinh lý, kèm theo việc phải sử dụng cùng lúc nhiều loại thuốc khác nhau ^[1]. Nguy cơ tương tác thuốc dược động học và dược lực học ở người cao tuổi là rất cao ^[1].
• Người có tiền sử hay bị hạ đường huyết: Những người khó nhận biết các triệu chứng cảnh báo hạ đường huyết (như run tay, đói cồn cào, tim đập nhanh) sẽ gặp nguy hiểm tính mạng nếu mức đường tụt sâu mà không phát hiện kịp thời.
• Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ em: Hiện tại hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào về việc dùng cây xộp trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này. Do đó, những đối tượng này không nên sử dụng.

Lời khuyên và cách áp dụng thực tế an toàn

Để bảo vệ sức khỏe và kiểm soát tốt bệnh tiểu đường, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc khoa học sau:

• Không tự ý phối hợp: Tuyệt đối không tự ý đun sắc cây xộp hay bất kỳ loại lá, vỏ cây nào để uống thay nước lọc khi đang trong phác đồ điều trị thuốc tiểu đường. Nếu có mong muốn sử dụng, người bệnh bắt buộc phải mang thảo dược hoặc thành phẩm đến trao đổi thẳng thắn với bác sĩ chuyên khoa nội tiết đang trực tiếp điều trị.
• Thăm khám định kỳ và theo dõi đường huyết: Người bệnh cần duy trì lịch tái khám thường xuyên để bác sĩ đánh giá chức năng gan, thận và chỉ số HbA1c, từ đó điều chỉnh đơn thuốc phù hợp ^[5], ^[1]. Khi có bất kỳ sự thay đổi nào về chế độ ăn uống hay thảo dược bổ sung, việc kiểm tra đường huyết mao mạch tại nhà cần được thực hiện thường xuyên hơn để phát hiện sớm các bất thường.
• Xây dựng lối sống khoa học: Nền tảng cốt lõi của kiểm soát đái tháo đường vẫn là chế độ dinh dưỡng cân bằng, giảm tinh bột nhanh, tăng cường chất xơ, duy trì vận động thể lực đều đặn và ngủ đủ giấc, thay vì trông chờ vào các bài thuốc dân gian chưa rõ hiệu quả.

Nước sắc cây xộp tuy chứa một số hoạt chất có tiềm năng sinh học trong các nghiên cứu ban đầu, nhưng việc sử dụng tùy tiện cùng thuốc điều trị đái tháo đường tiềm ẩn rủi ro lớn do nguy cơ hạ đường huyết quá mức và tương tác thuốc phức tạp. Người bệnh tiểu đường cần luôn đặt tính an toàn lên hàng đầu và tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.