Nhiều sản phụ sau sinh thường lo lắng về tình trạng thiếu sữa hoặc sữa về chậm. Trong dân gian, kinh nghiệm dùng quả xộp nấu nước uống hoặc hầm canh để "gọi sữa về" được truyền tai nhau khá rộng rãi. Liệu phương pháp này có thực sự mang lại hiệu quả kích thích tiết sữa dựa trên các bằng chứng khoa học rõ ràng?

Câu trả lời ngắn gọn là hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng hay nghiên cứu khoa học trực tiếp nào chứng minh quả xộp có tác dụng kích thích tiết sữa ở phụ nữ sau sinh. Các ghi nhận về loài cây này chủ yếu dừng lại ở đặc tính kháng viêm, giảm đau trong phòng thí nghiệm hoặc hỗ trợ ức chế virus, trong khi tác dụng lợi sữa chỉ tồn tại dưới dạng kinh nghiệm truyền miệng.

Cơ chế tác động được đồn đoán và góc nhìn khoa học

Quả xộp, hay còn gọi là trâu cổ, có tên khoa học là Ficus pumila L., thuộc chi Dâu tằm (Ficus) [1]. Theo quan niệm y học cổ truyền, quả xộp có tính mát, giúp thanh nhiệt, thông mạch và kích thích dòng sữa cho sản phụ. Người ta thường tin rằng việc uống nước sắc từ loại quả này sẽ giúp tuyến sữa thông suốt, tăng lượng sữa nhanh chóng.

Tuy nhiên, cơ chế tiết sữa ở người mẹ được điều hòa bởi hai hormone chính là prolactin và oxytocin. Cho đến nay, các dữ liệu phân tích hóa thực vật học về chi Ficus ghi nhận sự hiện diện của các chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính chống oxy hóa, kháng khuẩn, kháng viêm, hạ đường huyết hay bảo vệ thần kinh, chứ chưa phát hiện cơ chế nào tác động trực tiếp vào con đường nội tiết để kích thích tạo sữa [1].

Bằng chứng khoa học hiện có nói gì về quả xộp?

Để đánh giá một dược liệu hay thực phẩm, giới khoa học dựa vào các thử nghiệm tiền lâm sàng và lâm sàng cụ thể. Hiện tại, các nghiên cứu về cây xộp (Ficus pumila L.) hoàn toàn không tập trung vào đối tượng phụ nữ sau sinh hay khả năng tiết sữa.

Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2012 đã tiến hành kiểm tra dịch chiết methanol của cây xộp (Ficus pumila) trên mô hình chuột bị gây đau và sưng phù [2]. Nghiên cứu này dùng mô hình quặn đau do axit axetic và liếm chân do formalin để đo phản ứng giảm đau, kết quả cho thấy dịch chiết làm giảm số lần quặn đau và thời gian liếm chân ở chuột [2].

Đồng thời, khi gây phù chân chuột bằng lambda-carrageenan, dịch chiết giúp giảm thể tích phù và giảm tổn thương mô thông qua việc giảm nồng độ NO, MDA, tăng hoạt tính các enzyme chống oxy hóa (SOD, GPx, GRd) tại gan và hạ các chất trung gian gây viêm như IL-1beta, TNF-alpha, COX-2 [2]. Phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) trong nghiên cứu này xác định được ba hoạt chất chính là rutin, luteolin và apigenin [2]. Rõ ràng, đây là thử nghiệm về tác dụng chống viêm và giảm đau trên động vật, không liên quan đến việc tiết sữa.

Bên cạnh đó, một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2021 đã khảo sát tác dụng của dịch chiết quả xộp (Ficus pumila L.) trên 28 bệnh nhân nhiễm virus HTLV-1 trong tổng số 194 người nội trú [3]. Kết quả cho thấy nhóm bệnh nhân uống dịch chiết không bị tiến triển các triệu chứng liên quan đến virus (như bệnh bạch cầu tế bào T, bệnh lý tủy hay viêm màng bồ đào), cho thấy tiềm năng chống virus của loài cây này [3]. Tuy nhiên, nhóm đối tượng nghiên cứu ở đây là người nhiễm retrovirus, không đại diện hay liên quan đến các bà mẹ đang cho con bú.

Về mức độ an toàn chung, một bài tổng quan toàn diện năm 2021 về chi Ficus (bao gồm Ficus carica, Ficus benjamina, và Ficus pumila) cho thấy loài này chứa nhiều hợp chất thứ cấp có hoạt tính đa dạng và việc sử dụng lâu dài trong điều trị mà không ghi nhận biến cố bất lợi nghiêm trọng gợi ý rằng chi này có thể được xem là an toàn [1]. Dù vậy, dữ liệu an toàn riêng biệt trên phụ nữ đang cho con bú và trẻ sơ sinh vẫn còn là khoảng trống lớn.

Giá trị và giới hạn của các dữ liệu hiện có

Những dữ liệu trên cho thấy chiết xuất quả xộp thực sự chứa các hợp chất có lợi ích sinh học như rutin, luteolin, apigenin với khả năng kháng viêm và chống oxy hóa đã được chứng minh trên động vật [2]. Sự vắng mặt của các biến cố bất lợi nghiêm trọng trong lịch sử y học cổ truyền cũng là một điểm tựa về tính an toàn chung của chi Ficus [1].

Mặc dù vậy, khoảng trống nghiên cứu ở đây là rất lớn. Chưa có bất kỳ thử nghiệm nào trên người đo lường lượng sữa mẹ tăng lên sau khi dùng quả xộp. Mọi khẳng định về tác dụng kích sữa hiện nay đều thiếu cơ sở thực nghiệm chuẩn mực. Việc suy diễn từ các tác dụng chống viêm ở chuột [2] hay ngăn ngừa tiến triển bệnh do virus ở bệnh nhân nhiễm HTLV-1 [3] sang công dụng lợi sữa ở phụ nữ sau sinh là hoàn toàn thiếu căn cứ khoa học.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược gọi sữa

Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng cứ sử dụng thảo dược tự nhiên thì sẽ an toàn và chắc chắn sữa sẽ về nhiều. Trên thực tế, ngay cả những loại thảo mộc thông thường, các tác động lên sự tạo sữa đôi khi chỉ là ngẫu nhiên và việc sử dụng các sản phẩm thảo dược cần thêm nhiều nghiên cứu để đảm bảo an toàn cho cả mẹ và trẻ sơ sinh bú mẹ [4].

Nhiều sản phụ sau sinh vì quá căng thẳng trước tình trạng ít sữa nên đã lạm dụng các bài thuốc truyền miệng, vô tình bỏ qua nguyên tắc cốt lõi của việc duy trì nguồn sữa mẹ. Sữa mẹ được sản xuất theo cơ chế cung - cầu; việc cho trẻ bú đúng khớp ngậm, bú thường xuyên hoặc hút sữa đều đặn mới là yếu tố quyết định để kích thích tuyến sữa hoạt động hiệu quả. Uống các loại nước sắc thảo dược mà không kích thích tuyến vú sẽ không thể giúp sữa về dồi dào như mong đợi.

Ai nên thận trọng khi muốn sử dụng quả xộp?

Chưa có nghiên cứu chuyên biệt về mức độ đào thải các hoạt chất của quả xộp qua sữa mẹ cũng như ảnh hưởng của chúng đối với hệ tiêu hóa và gan thận non nớt của trẻ sơ sinh. Do đó, các nhóm sau cần hết sức cẩn trọng:

  • Phụ nữ sau sinh có bệnh lý nền: Những người mắc bệnh gan, thận hoặc tim mạch không nên tự ý dùng nước sắc từ dược liệu này khi chưa có sự tư vấn từ bác sĩ điều trị.
  • Sản phụ có cơ địa nhạy cảm, dễ dị ứng đường tiêu hóa: Các chất chiết xuất đậm đặc từ thảo dược có thể gây rối loạn tiêu hóa nhẹ.
  • Trẻ sơ sinh có dấu hiệu bất thường: Nếu người mẹ dùng thử nước quả xộp mà trẻ bú mẹ có biểu hiện quấy khóc, tiêu chảy hoặc dị ứng, cần ngừng dùng ngay lập tức.

Tuyệt đối không sử dụng quả xộp với liều lượng quá cao hoặc thay thế hoàn toàn nguồn nước uống hàng ngày với hy vọng "sữa về ồ ạt".

Gợi ý áp dụng an toàn trong đời sống

Nếu sản phụ vẫn muốn dùng quả xộp theo tập quán gia đình, hãy xem đây như một món ăn hoặc thức uống hỗ trợ thanh nhiệt với lượng vừa phải, không nên đặt kỳ vọng chữa trị tình trạng mất sữa:

  • Liều lượng và thời điểm: Vì nghiên cứu chưa đưa ra liều dùng cụ thể cho mục đích tạo sữa, chỉ nên dùng với lượng vừa phải, không lạm dụng hàng ngày. Có thể dùng sau bữa ăn chính để tránh gây cồn cào đường tiêu hóa.
  • Cách chế biến: Nên chọn quả xộp có nguồn gốc rõ ràng, phơi khô sạch sẽ, không bị nấm mốc hay ngâm tẩm hóa chất bảo quản. Có thể sắc lấy nước uống loãng hoặc hầm cùng các món canh dinh dưỡng.
  • Kết hợp giải pháp chuẩn khoa học: Quan trọng nhất vẫn là uống đủ nước lọc, duy trì chế độ ăn uống đa dạng cân bằng và cho bé bú mẹ thường xuyên hoặc vắt sữa định kỳ để kích hoạt phản xạ tiết sữa tự nhiên.

Nhìn chung, quả xộp là một loại dược liệu dân gian chứa nhiều chất chống oxy hóa và kháng viêm tiềm năng theo các thử nghiệm ban đầu [5, 6]. Tuy nhiên, công dụng lợi sữa của quả xộp vẫn chưa được khoa học chứng minh. Các bà mẹ sau sinh cần duy trì tâm lý thoải mái, ăn uống đủ chất và nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ loại thảo mộc nào trong giai đoạn cho con bú.