Uống nước sắc lá viết xanh: Độc tính gan thận đã được kiểm chứng chưa?

Thói quen truyền miệng và thực tế khoa học

Trong dân gian, nhiều loại thảo mộc mọc quanh vườn nhà thường được thu hái, phơi khô rồi đun sắc lấy nước uống hàng ngày với niềm tin nước lá tự nhiên luôn lành tính. Cây viết xanh (tên khoa học là Manilkara kauki, thuộc họ Sapotaceae) cũng nằm trong số những cây cỏ được một số người tìm kiếm để nấu nước uống giải nhiệt hoặc hỗ trợ sức khỏe. Không ít người cho rằng cứ là cây cỏ tự nhiên thì uống càng đậm đặc, uống thay nước lọc sẽ càng nhanh thấy tác dụng.

Tuy nhiên, câu trả lời thẳng thắn cho thắc mắc liệu độc tính gan thận của lá viết xanh đã được kiểm chứng an toàn hay chưa là: Hiện tại chưa có đầy đủ bằng chứng khoa học khẳng định độ an toàn của việc uống nước sắc lá này trên người. Các dữ liệu nghiên cứu về cây viết xanh (Manilkara kauki) mới chỉ tập trung phân tích thành phần hóa học và hoạt tính chống oxy hóa trong ống nghiệm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm độc tính chuyên sâu trên gan, thận ở cơ thể người.

Việc đánh đồng hoạt tính sinh học trong phòng thí nghiệm với độ an toàn khi uống trực tiếp vào cơ thể là một sai lầm phổ biến. Khi đưa bất kỳ hoạt chất thực vật nào vào cơ thể, gan và thận luôn là hai cơ quan đầu tiên phải gánh chịu quá trình chuyển hóa và đào thải.

Cơ chế chuyển hóa thảo dược tại gan và thận

Mọi hoạt chất từ nước sắc thảo mộc sau khi đi qua đường tiêu hóa sẽ được hấp thu vào máu và dẫn thẳng về gan. Tại đây, hệ thống enzym của gan phải hoạt động liên tục để chuyển hóa các hợp chất phức tạp trước khi chúng đi nuôi cơ thể hoặc chuyển sang thận để lọc bỏ qua nước tiểu. Quá trình này đòi hỏi các cơ quan phải hoạt động với công suất thích hợp và không bị quá tải bởi các chất lạ.

Đối với cây viết xanh (Manilkara kauki), các phân tích hóa thực vật trong ống nghiệm cho thấy phần lá và vỏ thân chứa hàm lượng lớn các hợp chất phenolic và flavonoid ^[1]. Cụ thể, tổng hàm lượng phenolic và flavonoid trong các dịch chiết thô dạng nước và methanol từ các bộ phận khác nhau của cây dao động lần lượt từ 10,87 đến 176,56 mg GAE (tương đương acid gallic) trên mỗi gam dịch chiết, và 14,33 đến 821,67 mg QE (tương đương quercetin) trên mỗi gam dịch chiết ^[1]. Trong đó, lá và vỏ thân thể hiện hàm lượng hợp chất phenolic và flavonoid vượt trội hơn hẳn so với quả, hạt hoặc gỗ ^[1].

Dù các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên này mang lại tiềm năng sinh học cao, chúng cũng đòi hỏi gan và thận phải xử lý khi đưa vào cơ thể bằng đường uống. Nếu dung nạp nồng độ quá đậm đặc, gan có thể bị áp lực chuyển hóa nặng nề, trong khi các tiểu cầu thận phải làm việc quá mức để lọc các phân tử đào thải, tiềm ẩn nguy cơ tổn thương tế bào nhu mô nếu cơ thể vốn đã suy yếu.

Dữ liệu nghiên cứu hiện có nói gì về cây viết xanh?

Để hiểu đúng về mức độ an toàn của thảo dược, việc nhìn nhận chính xác các thiết kế nghiên cứu là vô cùng quan trọng. Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã tiến hành khảo sát các bộ phận của cây viết xanh (Manilkara kauki) bao gồm quả, lá, hạt, vỏ thân và gỗ ^[1]. Nghiên cứu này thực hiện chiết xuất bằng dung môi methanol và nước, đồng thời phân đoạn vỏ thân với các dung môi khác nhau như n-hexane, ethyl acetate, methanol và nước để đo lường hàm lượng phenolic, flavonoid, hoạt tính chống oxy hóa và khả năng ức chế enzym tyrosinase ^[1].

Kết quả thực nghiệm ghi nhận dịch chiết lá và vỏ thân có hoạt tính chống oxy hóa cũng như ức chế tyrosinase cao hơn so với quả, hạt và gỗ ^[1]. Khi phân đoạn vỏ thân, dịch chiết ethyl acetate thể hiện hoạt tính ức chế enzym tyrosinase mạnh nhất, mở ra hướng nghiên cứu tiềm năng trong ngành dược phẩm và mỹ phẩm ^[1]. Tuy nhiên, nghiên cứu này hoàn toàn là thử nghiệm in vitro (trong ống nghiệm), không thực hiện trên động vật sống hay trên người, và không đánh giá bất kỳ chỉ số nào liên quan đến độc tính cấp hay bán trường diễn trên gan và thận ^[1].

Cần lưu ý thêm, chi Manilkara có các loài họ hàng gần gũi như hồng xiêm (Manilkara zapota). Các nghiên cứu trong ống nghiệm trên lá hồng xiêm cho thấy dịch chiết methanol có thể gây độc tế bào và kích hoạt quá trình tự chết (apoptosis) trên nhiều dòng tế bào ung thư khác nhau, trong đó nhạy cảm nhất là tế bào ung thư cổ tử cung HeLa với giá trị IC50 đạt 25,76 +- 8,93 microgam/mL sau 72 giờ ủ, đồng thời làm giảm khả năng sống của tế bào HCT-116 và HT-29 ^[2]. Đáng chú ý, dịch chiết methanol lá hồng xiêm ở nồng độ 1,56 đến 200 microgam/mL không ghi nhận độc tính trên dòng tế bào lành BALB/c 3T3 qua thử nghiệm MTT và LDH ^[2].

Bên cạnh đó, dịch chiết nước của lá hồng xiêm cũng được ghi nhận có khả năng ức chế sự sống của tế bào ung thư biểu mô đại trực tràng HT-29 sau 72 giờ thông qua việc kích hoạt caspase-3 và caspase-8 ở các nồng độ 21, 42 và 84 microgam/mL ^[3], hay gây độc và kích hoạt tự chết trên tế bào ung thư biểu mô tế bào gan HepG2 ^[4]. Dù các dữ liệu này cho thấy dịch chiết nước và methanol từ lá của loài cùng chi có hoạt tính sinh học trên các tế bào ung thư trong phòng thí nghiệm, chúng không đồng nghĩa với việc nước sắc lá viết xanh (Manilkara kauki) an toàn tuyệt đối khi uống vào cơ thể sống.

Lợi ích tiềm năng và giới hạn lớn của bằng chứng

Qua các kết quả thực nghiệm, lợi ích sinh học rõ ràng nhất của cây viết xanh (Manilkara kauki) là nguồn cung cấp dồi dào các chất chống oxy hóa tự nhiên và khả năng ức chế tyrosinase ^[1]. Những đặc tính này hứa hẹn ứng dụng trong việc nghiên cứu các sản phẩm chăm sóc da hoặc chế phẩm hỗ trợ chống gốc tự do trong tương lai ^[1].

Mặc dù vậy, giới hạn nghiên cứu hiện tại là cực kỳ lớn:

• Chưa có thử nghiệm độc tính cấp tính: Chưa có nghiên cứu công bố xác định liều gây chết trung bình (LD50) của dịch chiết lá viết xanh trên chuột hoặc động vật thí nghiệm.
• Chưa có thử nghiệm độc tính bán trường diễn: Hoàn toàn vắng bóng các thử nghiệm cho động vật uống dịch chiết lá viết xanh liên tục nhiều tuần hoặc nhiều tháng để theo dõi biến đổi mô học gan, thận, cũng như xét nghiệm men gan hay chức năng lọc thận.
• Chưa có thử nghiệm lâm sàng: Không có bất kỳ dữ liệu y khoa nào theo dõi phản ứng của cơ thể người khi uống nước sắc lá viết xanh.

Chính vì vậy, mọi giả định cho rằng nước sắc lá viết xanh hoàn toàn vô hại đối với chức năng gan thận đều thiếu cơ sở chứng minh khoa học vững chắc.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược truyền miệng

Rất nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính, dùng bao nhiêu cũng được và uống càng đặc thì hiệu quả càng cao. Đây là một quan niệm sai lầm có thể dẫn tới những hậu quả đáng tiếc cho sức khỏe. Ngay cả những hợp chất có lợi như polyphenol khi tích tụ với nồng độ quá cao trong thời gian ngắn cũng có thể trở thành gánh nặng đào thải cho gan và thận.

Một hiểu lầm khác là tự ý gom góp các bài thuốc kinh nghiệm truyền miệng để tự điều trị các bệnh lý mạn tính. Nhiều người nghe theo lời mách bảo đã bỏ qua các phác đồ điều trị chính thống của bệnh viện để uống nước sắc lá cây, khiến bệnh tiến triển nặng hơn hoặc gặp phản ứng bất lợi do tương tác giữa thảo mộc chưa rõ hoạt tính với các loại thuốc đang dùng.

Thêm vào đó, việc nhầm lẫn giữa các loài thực vật cùng chi hoặc cùng họ cũng rất dễ xảy ra khi thu hái tự nhiên. Mỗi loài cây lại có hàm lượng và thành phần hoạt chất riêng biệt, việc tự ý hái lá sắc uống mà không qua kiểm định định danh thực vật tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc dược liệu rất lớn.

Ai nên thận trọng tuyệt đối?

Do chưa có nghiên cứu kiểm chứng an toàn trên cơ thể sống, một số nhóm đối tượng đặc thù tuyệt đối không nên tự ý dùng nước sắc lá viết xanh:

• Người có tiền sử bệnh gan và thận: Những người bị viêm gan, suy gan, suy thận hoặc men gan cao cần tránh dung nạp các loại nước lá chưa rõ độc tính, vì gan thận suy yếu rất dễ bị tổn thương thêm trước các chất chuyển hóa lạ.
• Phụ nữ mang thai và đang cho con bú: Dữ liệu an toàn thai kỳ của lá viết xanh hoàn toàn chưa được thiết lập. Các hoạt chất thực vật có thể qua hàng rào nhau thai hoặc sữa mẹ, gây nguy hiểm cho thai nhi và trẻ nhỏ.
• Người cao tuổi và trẻ em: Hệ thống enzym gan và chức năng lọc của thận ở hai nhóm đối tượng này thường nhạy cảm, dễ phản ứng tiêu cực với sự thay đổi hoạt chất đột ngột.
• Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Việc kết hợp nước thảo mộc đậm đặc có thể làm thay đổi khả năng hấp thu, chuyển hóa của thuốc tim mạch, huyết áp hay tiểu đường.

Cách tiếp cận an toàn trong đời sống

Nếu bạn quan tâm đến các công dụng của thảo mộc tự nhiên, cách tiếp cận khôn ngoan nhất là luôn đặt tính an toàn lên hàng đầu. Hiện tại, do trích đoạn nghiên cứu không nêu liều dùng hay hướng dẫn sắc uống cụ thể cho lá viết xanh (Manilkara kauki), người dân tuyệt đối không nên tự ý đun sắc uống với lượng lớn hoặc uống kéo dài thay nước uống hàng ngày.

Khi muốn sử dụng bất kỳ loại thảo dược dân gian nào để hỗ trợ sức khỏe, người bệnh cần tham khảo ý kiến trực tiếp của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y học cổ truyền. Việc kiểm tra chức năng gan (chỉ số AST, ALT) và chức năng thận (chỉ số Creatinine, Ure) định kỳ là vô cùng cần thiết, đặc biệt nếu cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi, vàng da, nước tiểu sẫm màu hoặc phù nề sau khi dùng nước lá. Không tự ý kết hợp bừa bãi nhiều loại lá cây đun nấu cùng nhau mà không có chỉ định chuyên môn.

Cuối cùng, thảo dược chỉ có thể phát huy giá trị khi được nghiên cứu đầy đủ về thành phần, liều lượng và giới hạn an toàn. Trước khi khoa học có thêm các thử nghiệm độc tính rõ ràng trên động vật và người đối với lá viết xanh, việc thận trọng và giữ lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng vẫn là giải pháp bảo vệ gan thận bền vững nhất.