Uống rượu khế rừng trị đau khớp: Bằng chứng khoa học nói gì?

Lời đồn dân gian về rượu khế rừng

Nhiều người truyền tai nhau bài thuốc ngâm rượu khế rừng (cây thuộc chi Rourea, họ Dẻ gai/Khế rừng Connaraceae) để bóp hoặc uống nhằm trị nhức mỏi, đau nhức xương khớp. Phương pháp này xuất hiện phổ biến ở các vùng đồi núi, được xem như bài thuốc gia truyền dễ kiếm. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế và độ an toàn của thói quen này vẫn là dấu hỏi lớn.

Uống rượu khế rừng trị dứt điểm viêm khớp là quan niệm chưa có căn cứ lâm sàng trên người. Dữ liệu khoa học hiện chỉ dừng lại ở các thử nghiệm chiết xuất trên động vật thí nghiệm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm đối chứng trên bệnh nhân. Do đó, việc tự ý ngâm uống rượu cây rừng tiềm ẩn nhiều rủi ro ngộ độc.

Khế rừng được dùng trong y học dân gian ở một số khu vực để hỗ trợ giảm đau do phong thấp ^[1]. Dù vậy, cách chế biến thô sơ bằng cách ngâm với rượu trắng nồng độ cồn cao không đồng nghĩa với việc tạo ra thuốc chữa bệnh an toàn.

Hoạt chất và cơ chế kháng viêm bước đầu

Các bộ phận của cây thuộc chi khế rừng chứa một số hợp chất thực vật có hoạt tính sinh học ^[1], ^[2]. Khi phân tích dịch chiết nước từ lá loài Rourea induta thuộc họ này, các nhà nghiên cứu phát hiện sự có mặt của hyperin (21,6 mg/g), quercetin-3-O-beta-xyloside (4,4 mg/g), quercetin-3-O-alpha-arabinofuranoside (12,0 mg/g) cùng quercetin (2,1 mg/g) ^[1]. Ngoài ra còn có các chất như axit chlorogenic, axit neochlorogenic và procyanidin C1 ^[1].

Thử nghiệm sâu hơn cho thấy dịch chiết này can thiệp vào phản ứng viêm và thụ thể cảm nhận cơn đau ở động vật ^[1]. Các hợp chất flavonoid như quercetin đóng vai trò hạn chế giải phóng các chất trung gian gây đau ^[1].

Dịch chiết lá ức chế đáng kể các cytokine tiền viêm như interleukin-1beta (IL-1beta) và yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) ^[1]. Việc giảm nồng độ các chất này giúp ức chế tín hiệu đau truyền về hệ thần kinh trung ương ^[1].

Bằng chứng khoa học từ mô hình động vật

Nghiên cứu công bố năm 2014 đánh giá hoạt tính giảm đau của dịch chiết nước lá cây Rourea induta (AERi) trên chuột nhắt trắng qua các mô hình đau cấp tính và mạn tính ^[1]. Cụ thể, mô hình dùng chất formalin gây đau cấp và chất bổ trợ Freund hoàn toàn (CFA) để tạo mô hình đau mạn tính ^[1]. Động vật thí nghiệm được cho uống dịch chiết AERi với liều lượng 100 mg/kg thể trọng ^[1].

Kết quả cho thấy liều uống 100 mg/kg ức chế 37 ± 5% giai đoạn đau thần kinh và 34 ± 7% giai đoạn đau do viêm trong thử nghiệm formalin ^[1]. Khi dùng lặp lại mỗi ngày một lần ở mô hình đau mạn tính bằng CFA, AERi làm giảm rõ rệt hiện tượng tăng nhạy cảm cơ học kéo dài đến ngày thứ 10 ^[1].

Ở cấp độ sinh hóa, điều trị lặp lại bằng AERi liều 100 mg/kg đường uống làm giảm nồng độ IL-1beta và TNF-alpha ở bàn chân chuột lần lượt là 22 ± 7% và 50 ± 19% so với nhóm chứng ^[1]. Đáng chú ý, nồng độ hai chất tiền viêm này tại tủy sống giảm tới 100% ^[1]. Dịch chiết liều này cũng làm giảm 81 ± 11% hành vi cắn chân ở chuột khi bị tiêm TNF-alpha vào khoang màng tủy ^[1].

Ngoài ra, một loài khác cùng họ là Rourea minor từng được nghiên cứu vào năm 2006, phân lập được rourinoside và rouremin từ thân khô, thể hiện hoạt tính chống sốt rét yếu trên tế bào trong ống nghiệm, cho thấy thành phần hóa học của nhóm cây này rất phức tạp ^[2].

Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới thực tế

Dù kết quả trên chuột cho thấy tiềm năng giảm đau sinh học, khoảng cách để ứng dụng sang con người còn rất xa ^[1]. Chuột thí nghiệm phản ứng tích cực với liều chiết xuất chuẩn hóa 100 mg/kg không có nghĩa là người uống rượu ngâm sẽ nhận được hiệu quả tương tự ^[1]. Chuyển hóa của loài gặm nhấm rất khác biệt so với hệ tiêu hóa và gan của con người.

Nghiên cứu sử dụng dịch chiết nước chuẩn hóa thu hồi từ lá cây, định lượng rõ ràng từng thành phần hoạt chất ^[1]. Ngược lại, rượu ngâm dân gian sử dụng dung môi cồn ethanol ngâm các bộ phận thân rễ trôi nổi, không định lượng được hoạt chất thu được là bao nhiêu.

Quan trọng nhất, hiện tại hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên bệnh nhân thoái hóa khớp hay viêm khớp dạng thấp. Dữ liệu độc tính dài hạn trên cơ thể người cũng chưa được nghiên cứu đầy đủ.

Hiểu lầm thường gặp về rượu ngâm trị khớp

Nhiều người lầm tưởng rằng các loại cây cỏ tự nhiên hái trên rừng luôn an toàn và không có tác dụng phụ. Thực tế, cây cỏ tự nhiên chứa hàng trăm hợp chất thô, trong đó có thể lẫn các độc tố gây độc cho gan và thận nếu dùng kéo dài. Việc tự thu hái còn dễ dẫn đến nhầm lẫn loài thực vật nguy hiểm.

Một sai lầm phổ biến khác là cho rằng cồn giúp khuếch tán hoạt chất nên uống rượu thuốc càng đậm đặc càng mau khỏi đau khớp. Bản thân ethanol trong rượu là chất kích thích phản ứng viêm, gây hại dạ dày và suy giảm chức năng gan nếu lạm dụng. Cảm giác đỡ đau sau khi uống rượu thuốc thực chất chỉ là hiện tượng ức chế thần kinh tạm thời do say cồn, không phải bệnh khớp được điều trị.

Không ít người bỏ qua phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa để chuyển sang uống rượu ngâm thảo mộc. Điều này khiến bệnh khớp tiến triển nặng hơn, dẫn đến dính khớp, biến dạng khớp hoặc tổn thương nội tạng do ngộ độc cồn và độc tố thực vật.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Người mắc bệnh gan (men gan cao, gan nhiễm mỡ, xơ gan) tuyệt đối không nên uống rượu ngâm khế rừng vì cồn phá hủy tế bào gan nặng nề hơn. Người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng cũng có nguy cơ xuất huyết tiêu hóa khi uống rượu thuốc.

Người có bệnh tim mạch, tăng huyết áp cần tránh xa các loại rượu thuốc tự chế. Cồn làm tăng gánh nặng lên hệ tuần hoàn, gây tăng huyết áp đột ngột và tương tác tiêu cực với các thuốc hạ áp đang sử dụng.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em không được dùng rượu ngâm khế rừng. Hiện chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào của thảo mộc này trên các đối tượng nhạy cảm; dữ liệu hiện có chỉ thực hiện trên loài gặm nhấm ^[1]. Người đang dùng các thuốc giảm đau kháng viêm tây y nếu tự ý kết hợp với rượu thuốc có thể gây quá tải chuyển hóa ở gan và suy thận cấp.

Lời khuyên thực tế khi bị đau nhức xương khớp

Nếu gặp tình trạng đau nhức xương khớp kéo dài, người bệnh cần đến bệnh viện khám chuyên khoa cơ xương khớp để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân (thoái hóa, gout, viêm khớp tự miễn). Không tự ý mua rễ, lá khế rừng về ngâm rượu để uống khi chưa rõ nguồn gốc dược liệu.

Nếu người bệnh muốn dùng các chế phẩm thảo dược hỗ trợ khớp, cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị để đảm bảo không xảy ra tương tác thuốc bất lợi. Không có liều lượng uống rượu khế rừng nào được coi là an toàn và chuẩn hóa cho người trong các nghiên cứu khoa học.

Thay vì dựa vào các bài thuốc truyền miệng, việc kiểm soát cân nặng hợp lý, tập thể dục nhẹ nhàng như bơi lội, đi bộ và duy trì chế độ ăn giàu rau xanh, chất chống oxy hóa là biện pháp an toàn giúp bảo vệ ổ khớp. Uống đủ nước mỗi ngày và nghỉ ngơi hợp lý giúp hệ xương khớp phục hồi tốt hơn.

Kết luận

Chiết xuất từ lá cây họ khế rừng (Rourea induta) từng ghi nhận hoạt tính giảm đau và ức chế phản ứng viêm trên mô hình chuột thí nghiệm ^[1]. Tuy nhiên, từ thí nghiệm động vật tới việc khẳng định bài thuốc rượu ngâm khế rừng có tác dụng chữa bệnh khớp ở người là một khoảng cách rất lớn chưa có bằng chứng xác thực. Người bệnh cần tỉnh táo, không tự ý dùng rượu thuốc thay thế chỉ định y khoa để tránh nguy cơ ngộ độc và biến chứng nguy hiểm cho sức khỏe.