Nhiều người khi gặp các cơn đau vùng thượng vị thường tự ý tìm kiếm những bài thuốc dân gian truyền miệng để mong lành vết loét. Một trong những loại cây cỏ hay được mách nhau nhiều nhất là thổ tam thất, được xem như bài thuốc giúp cầm máu và làm dịu nhanh cơn đau dạ dày.

Tuy nhiên, việc tùy tiện dùng thổ tam thất trị bệnh tiềm ẩn mối nguy hại rất lớn đối với sức khỏe. Hiệu quả bảo vệ niêm mạc dạ dày của dược liệu này chủ yếu mới dừng ở các nghiên cứu chiết xuất thử nghiệm, trong khi rủi ro tổn thương gan nặng nề do nhầm lẫn hoặc độc tính tiềm tàng lại là mối đe dọa thường trực.

Băn khoăn dân gian và bài toán viêm loét dạ dày

Loét dạ dày tá tràng là bệnh lý đường tiêu hóa rất phổ biến trên toàn cầu, dễ dẫn tới biến chứng xuất huyết hay thủng tạng rỗng nguy hiểm [1]. Tình trạng này có thể khởi phát do vi khuẩn Helicobacter pylori hoặc việc lạm dụng các loại thuốc chống viêm không steroid (NSAID) [4, 8]. NSAID hạ sốt, giảm đau tốt nhưng ức chế enzym cyclooxygenase khiến lớp nhầy bảo vệ bị bào mòn [4, 5].

Chính vì lo ngại tác dụng phụ khi điều trị tây y kéo dài, không ít người có xu hướng quay về với thảo mộc tự nhiên [1, 4]. Dân gian thường dùng thổ tam thất ngâm rượu hoặc sắc nước uống để cắt cơn đau dạ dày. Song, người bệnh thường bỏ qua ranh giới mong manh giữa hoạt tính sinh học trong phòng thí nghiệm và độ an toàn thực tế trên cơ thể người.

Cơ chế chống viêm và chống oxy hóa của chiết xuất thực vật

Về mặt sinh học thực nghiệm, các tổn thương loét niêm mạc tiêu hóa gắn liền với quá trình oxy hóa mất kiểm soát và phản ứng viêm ồ ạt [1, 5, 8]. Khi niêm mạc bị kích thích, các tế bào sẽ giải phóng các chất trung gian gây viêm như yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và interleukin-1beta (IL-1beta) [1, 3, 8]. Quá trình này được thúc đẩy mạnh mẽ bởi con đường tín hiệu nhân tố hạt nhân kappa B (NF-kappaB) và các protein kinase kích hoạt bởi mitogen (MAPK) [1, 6].

Nhiều hợp chất tự nhiên có khả năng ức chế các con đường viêm này. Chẳng hạn, hoạt chất flavonoid pinocembrin có thể làm giảm biểu hiện p38-MAPK, ngăn NF-kappaB kích hoạt giải phóng TNF-alpha và IL-1beta, đồng thời hạ thấp chỉ số caspase-3 để ngăn tế bào chết theo chương trình [1]. Chiết xuất vỏ rễ Lycium chinense cũng cho thấy tác dụng tăng độ pH dịch vị, phục hồi enzym superoxide dismutase (SOD) và bảo vệ chất nhầy dạ dày [2]. Đối với chi thực vật Gynura (thổ tam thất thuộc chi này), các nghiên cứu chỉ ra một số loài sở hữu hoạt tính kháng viêm đáng chú ý thông qua cơ chế ngăn chặn NF-kappaB [3].

Bằng chứng khoa học về chi Gynura (Thổ tam thất)

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2020 đã phân tích sâu các tác động sinh học của các loài thuộc chi Gynura [3]. Kết quả cho thấy chi thực vật này có những ảnh hưởng rõ rệt đến các con đường truyền tín hiệu gây viêm [3]:

  • Con đường MAPK: Chiết xuất từ G. bicolor ức chế biểu hiện mRNA của p38 MAPK trong cả thử nghiệm in vitro và in vivo [3]. Hợp chất 3,5-dicaffeoylquinic acid ethyl ester phân lập từ G. nepalensis ức chế sự phosphoryl hóa của JNK và ERK ở tế bào cơ tim [3]. Dùng G. procumbens cũng giúp giảm biểu hiện protein p-JNK ở tế bào gan chuột [3].
  • Con đường NF-kappaB: Dịch chiết G. bicolor ngăn chặn chuyển vị protein p65 của NF-kappaB vào nhân tế bào và ức chế biểu hiện mRNA của NF-kappaB ở cả ống nghiệm lẫn mô hình sống [3]. Dịch chiết G. pseudochina var. hispida ức chế kích hoạt NF-kappaB với nồng độ ức chế một nửa (IC50) đạt 41,96 microgam/ml trên tế bào HeLa [3]. Hợp chất quercetin 3-rutinoside từ loài này có IC50 mạnh mẽ ở mức 24,1 ± 0,1 microgam/ml [3].
  • Bột đông khô G. divaricata khi bổ sung vào khẩu phần ăn ở mức 10% cũng ghi nhận khả năng ức chế con đường truyền tín hiệu NF-kappaB [3].

Dù vậy, giới hạn rất lớn của các bằng chứng này là phần lớn thử nghiệm mới thực hiện trên dòng tế bào biệt lập hoặc mô hình động vật nhỏ [3]. Chưa hề có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, đối chứng quy mô lớn khẳng định việc uống thổ tam thất thô trực tiếp sẽ chữa lành vết loét dạ dày an toàn ở người.

Mối đe dọa độc tính gan từ việc dùng thổ tam thất

Trái ngược với hy vọng chữa lành niêm mạc tiêu hóa, rủi ro tổn thương gan cấp và mạn tính là mối lo có thật khi sử dụng thảo mộc dân gian tự phát. Trong khi các chất tự nhiên chuẩn hóa như silymarin liều 50 mg/kg có khả năng điều hòa men Nrf2, giảm viêm và tăng cường phòng thủ tế bào gan cũng như dạ dày [4], thì các loài cây cỏ không kiểm định lại mang độc tố khó lường.

Thổ tam thất trong dân gian rất dễ bị nhầm lẫn về mặt định danh thực vật. Nghiêm trọng nhất là nhầm lẫn với các loài cúc chứa alkaloid pyrrolizidine (PA). Đây là nhóm độc tố gây tắc tĩnh mạch nhỏ trong gan (hội chứng tắc xoang gan - HSOS), dẫn đến hoại tử tế bào gan, suy gan cấp và tử vong. Ngay cả khi đúng chiết xuất từ một số loài Gynura, việc tự ý ngâm rượu hay đun sắc nguyên cây mà không loại bỏ tạp chất hay kiểm soát liều lượng đều khiến gan phải làm việc quá tải để chuyển hóa, trực tiếp gây nhiễm độc tế bào gan.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thuốc nam trị dạ dày

Hiểu lầm lớn nhất của người bệnh là đồng nhất khái niệm "thảo dược thiên nhiên" với "vô hại". Thực tế, phản ứng của dạ dày trước các chất kích thích phụ thuộc rất nhiều vào dạng bào chế. Khi bị loét, niêm mạc đang viêm mỏng, việc uống các loại rượu ngâm rễ cây thổ tam thất càng làm gia tăng phá hủy hàng rào chất nhầy, gây xuất huyết tương tự cơ chế ethanol gây hại trong thực nghiệm [2, 3].

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng thổ tam thất với tam thất bắc (Panax notoginseng). Đây là hai loài hoàn toàn khác nhau về họ thực vật, thành phần hoạt chất và độc tính. Việc tùy tiện thay thế tam thất bắc bằng thổ tam thất rẻ tiền, dễ kiếm ngoài vườn khiến bệnh nhân đối mặt với nguy cơ viêm gan nhiễm độc nặng nề mà bệnh dạ dày vẫn không thuyên giảm.

Nhóm đối tượng tuyệt đối phải thận trọng

  • Người đang có bệnh lý về gan: Người bị viêm gan virus, gan nhiễm mỡ, xơ gan tuyệt đối không dùng thổ tam thất vì tế bào gan đã suy yếu, rất dễ ngộ độc cấp.
  • Bệnh nhân đang viêm loét dạ dày xuất huyết: Dùng nước sắc tự chế không rõ nồng độ có thể kích thích niêm mạc gây nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen.
  • Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ: Độc tố tế bào có thể qua nhau thai hoặc sữa mẹ gây hại cho sự phát triển của thai nhi và trẻ nhỏ.
  • Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Việc kết hợp thổ tam thất tự phát có thể gây tương tác thuốc nghiêm trọng qua hệ enzym cytochrom gan.

Giải pháp an toàn chăm sóc dạ dày và bảo vệ gan

Thay vì phó mặc sức khỏe cho các mẹo truyền miệng rủi ro, người bị đau dạ dày nên áp dụng những phương pháp khoa học đã được kiểm chứng rõ ràng:

  • Đi khám chuyên khoa tiêu hóa: Thực hiện nội soi để xác định rõ nguyên nhân (do H. pylori hay do dùng thuốc giảm đau kháng viêm NSAID) nhằm có phác đồ tiệt trừ chuẩn xác [4, 8].
  • Dinh dưỡng lành mạnh: Bổ sung các loại quả giàu chất chống oxy hóa tự nhiên như quả lựu để hỗ trợ niêm mạc tiêu hóa và tăng enzym SOD tự thân [5]. Chia nhỏ bữa ăn, ăn chín uống sôi và hạn chế đồ chua cay.
  • Tránh xa rượu bia và chất kích thích: Cồn ethanol là tác nhân trực tiếp kích hoạt con đường HMGB1/NLRP3/NF-kappaB gây loét và làm tăng nồng độ gốc tự do trong dạ dày [6].
  • Tham vấn bác sĩ trước khi dùng thảo dược: Chỉ sử dụng các sản phẩm hỗ trợ đã được kiểm định chất lượng, loại bỏ độc tố và được cơ quan y tế cấp phép lưu hành.

Việc uống thổ tam thất tự phát để trị đau dạ dày là canh bạc nguy hiểm cho lá gan. Bệnh nhân cần tỉnh táo, dừng ngay các mẹo truyền miệng không rõ căn cứ và thăm khám y tế kịp thời để bảo vệ dạ dày an toàn, bền vững.