Nhiều người bệnh suy giáp có thói quen uống viên thuốc hormone vào buổi sáng rồi dùng bữa điểm tâm ngay sau đó. Trong thực đơn quen thuộc của người Việt, sữa đậu nành, đậu phụ hay các loại bột ngũ cốc chứa protein đậu nành xuất hiện rất thường xuyên. Không ít người ngạc nhiên khi thấy chỉ số xét nghiệm tuyến giáp dao động thất thường dù vẫn tuân thủ uống thuốc đều đặn mỗi ngày.

Thực tế, thực phẩm từ đậu nành tương tác trực tiếp với thuốc levothyroxine tại ống tiêu hóa, làm cản trở quá trình hấp thu thuốc vào máu [1], [2]. Để hormone tuyến giáp phát huy đúng tác dụng, người bệnh bắt buộc phải giãn cách thời điểm dùng thuốc và bữa ăn chứa đậu nành.

Thuốc tuyến giáp bị đậu nành cản trở thế nào?

Thuốc levothyroxine (còn gọi là l-thyroxine hoặc l-T4) là lựa chọn đầu tay trong điều trị suy giáp bẩm sinh và suy giáp nguyên phát [1]. Tuy nhiên, hoạt chất này rất nhạy cảm với các yếu tố xuất hiện đồng thời trong lòng ruột [1], [3]. Các nghiên cứu ghi nhận rằng việc dùng chung l-T4 với các sản phẩm từ đậu nành đều dẫn tới suy giảm hấp thu thuốc qua đường tiêu hóa [1], [3].

Cơ chế chủ yếu bắt nguồn từ khả năng tạo phức không tan hoặc gắn kết giữa thành phần protein đậu nành với phân tử levothyroxine trong lòng ruột [2], [4]. Khi uống thuốc cùng lúc hoặc quá sát bữa ăn chứa đạm đậu nành, thuốc bị giữ lại trong ống tiêu hóa thay vì thẩm thấu qua niêm mạc ruột vào tuần hoàn máu [2]. Hậu quả là lượng thuốc thực tế đi vào cơ thể thấp hơn nhiều so với hàm lượng ghi trên vỏ thuốc [2], [5].

Bên cạnh đó, các chất vận chuyển tại ruột đóng vai trò quan trọng trong việc đưa hormone tuyến giáp vào máu [6], [7]. Nghiên cứu sinh học tế bào xác định chuỗi polypeptide vận chuyển anion hữu cơ 2B1 (OATP2B1) ở tế bào ruột chính là chất vận chuyển tham gia hấp thu levothyroxine [6]. Các thành phần thực phẩm bổ sung protein hoặc phụ gia như lecithin đậu nành có thể gây ảnh hưởng bất lợi tới môi trường hấp thu hoặc các chất vận chuyển dinh dưỡng tại ruột [7]. Khi quá trình hấp thu bị cản trở, thuốc bị đào thải ra ngoài theo phân, khiến tình trạng thiếu hụt hormone không được bù đắp kịp thời [2], [5].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận thực tế

Ảnh hưởng của đậu nành lên sự hấp thu levothyroxine đã được ghi nhận rõ nét qua nhiều báo cáo y khoa và tổng quan hệ thống:

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2021 tiến hành theo tiêu chuẩn PRISMA đã sàng lọc 121 nghiên cứu và đánh giá toàn văn 63 nghiên cứu về tương tác giữa l-T4 với thức ăn và thực phẩm bổ sung [1]. Các nhà nghiên cứu nhận định rằng dù bằng chứng trực tiếp còn giới hạn, nhưng các dữ liệu hiện có đều chỉ ra sản phẩm từ đậu nành, cà phê, chất xơ, canxi hoặc sắt đều làm giảm hấp thu l-T4 [1]. Báo cáo cũng nhấn mạnh tương tác giữa thuốc và thực phẩm có ý nghĩa lâm sàng nhưng thường bị bệnh nhân, bác sĩ và dược sĩ đánh giá thấp [1].

Một nghiên cứu ca bệnh công bố năm 2001 theo dõi người phụ nữ 45 tuổi bị suy giáp sau phẫu thuật cắt gần toàn bộ tuyến giáp và xạ trị iod [2]. Bệnh nhân cần liều levothyroxine cao bất thường để ức chế nồng độ hormone TSH và T4 tự do trong máu [2]. Khai thác bệnh sử cho thấy bệnh nhân thường xuyên uống thực phẩm bổ sung đạm đậu nành ngay sau khi uống thuốc tuyến giáp [2]. Khi giãn cách thời điểm dùng đạm đậu nành ra xa lúc uống thuốc, bệnh nhân đã đạt được nồng độ hormone điều trị ổn định với mức liều levothyroxine thấp hơn nhiều [2].

Một báo cáo năm 2012 theo dõi 2 trường hợp trẻ nhỏ mắc suy giáp bẩm sinh cho thấy nguy cơ nghiêm trọng của việc dùng sữa công thức đậu nành [5]. Bệnh nhi thứ nhất được phát hiện qua sàng lọc sơ sinh với nồng độ TSH 169 microIU/mL, được điều trị bằng 50 microg levothyroxine từ ngày tuổi thứ 6 và đồng thời bú sữa công thức đậu nành [5]. Đến 3 tuần tuổi, trẻ vẫn suy giáp nặng trên lâm sàng và sinh hóa với TSH tăng lên 216 microIU/mL và thyroxine chỉ đạt 4,0 microg/dL [5]. Khi ngừng sữa đậu nành và giảm liều thuốc, các triệu chứng suy giáp dần thoái lui sau 3 tuần, đến tuần thứ 10 trẻ hoàn toàn bình giáp [5].

Trường hợp thứ hai cũng là bệnh nhi suy giáp bẩm sinh chuyển sang dùng sữa đậu nành trong vòng 2 năm mà bác sĩ không hay biết [5]. Trẻ bị suy giáp nặng với TSH vọt lên 248 microIU/mL dù đã được bác sĩ tăng liều levothyroxine lên tận 112 microg/ngày [5]. Sau khi đổi từ sữa đậu nành sang sữa bò, chức năng tuyến giáp của trẻ dần trở lại bình thường và liều thuốc được hạ xuống [5].

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2018 trên các dòng tế bào thận chó và tế bào ruột Caco-2 đã xác nhận hormone tuyến giáp chính là cơ chất của chất vận chuyển OATP2B1 tại ruột [6]. Nghiên cứu chỉ ra dòng vận chuyển hấp thu này có thể bị ức chế bởi các chất khác, cung cấp cơ sở sinh học rõ ràng giải thích vì sao tương tác thuốc - thức ăn lại làm biến thiên liều lượng l-T4 giữa các cá nhân [6].

Ý nghĩa lâm sàng và những hạn chế của bằng chứng

Việc thức ăn chứa đậu nành làm giảm sinh khả dụng của viên nén levothyroxine gây ra tình trạng điều trị kém hiệu quả [1], [5]. Người bệnh có thể vẫn gặp các triệu chứng mệt mỏi, tăng cân, sợ lạnh dù không bỏ quên liều thuốc nào [5]. Bác sĩ nếu không nắm rõ thói quen ăn uống của người bệnh có thể lầm tưởng bệnh diễn tiến nặng hơn và chỉ định tăng liều levothyroxine [2], [5].

Tuy nhiên, các dữ liệu về tương tác đậu nành và levothyroxine chủ yếu đến từ các báo cáo ca bệnh lâm sàng, nghiên cứu cơ chế tế bào và một số tổng quan [1], [6], [2], [5]. Dữ liệu hiện có chưa thiết lập một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên quy mô lớn trên từng loại chế phẩm đậu nành riêng biệt (đậu phụ, sữa đậu nành tươi, đạm đậu nành tinh chế). Dẫu vậy, mối liên hệ cản trở hấp thu là nhất quán giữa các tài liệu khoa học [1], [2], [5].

Hiểu lầm thường gặp: Người bệnh tuyến giáp phải kiêng đậu nành?

Hiểu lầm phổ biến nhất là người mắc bệnh tuyến giáp phải tuyệt đối loại bỏ đậu nành khỏi khẩu phần ăn hằng ngày. Quan niệm này chưa chính xác và gây ra sự kiêng khem không cần thiết trong dinh dưỡng gia đình.

Đậu nành không làm hỏng thuốc hay phá hủy hormone trong cơ thể mà chỉ cản trở quá trình thuốc đi qua màng ruột khi hai thứ xuất hiện cùng lúc [2], [5]. Vấn đề cốt lõi không nằm ở bản thân hạt đậu nành, mà nằm ở khoảng cách thời gian giữa lúc uống thuốc và lúc tiêu thụ thực phẩm [1], [2]. Chỉ cần điều chỉnh thời điểm dùng bữa hợp lý, người bệnh vẫn có thể sử dụng các món ăn giàu dinh dưỡng này bình thường [2].

Một hiểu lầm khác là các dạng thuốc tuyến giáp đều chịu ảnh hưởng như nhau. Tổng quan năm 2021 và báo cáo năm 2014 ghi nhận việc thức ăn cản trở hấp thu phụ thuộc vào dạng bào chế của thuốc [1], [3]. Các dạng thuốc mới như dung dịch uống hoặc viên nang mềm (softgel) đang được nghiên cứu và phát triển để giảm bớt ảnh hưởng do thức ăn và bệnh lý đường ruột so với viên nén truyền thống [1], [3]. Tuy nhiên, tại Việt Nam, viên nén vẫn là dạng phổ biến nhất, nên việc kiểm soát thời điểm ăn uống vẫn là biện pháp cốt yếu.

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ bị suy giáp bẩm sinh là nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm [5]. Ở lứa tuổi này, hormone tuyến giáp đóng vai trò sống còn đối với sự phát triển não bộ và thể chất của trẻ [5]. Cho trẻ sơ sinh bú sữa công thức có thành phần protein đậu nành trong lúc điều trị levothyroxine có thể làm trẻ tiếp tục bị suy giáp kéo dài, đối mặt với nguy cơ chậm phát triển trí tuệ và tăng trưởng [5]. Phụ huynh tuyệt đối không tự ý dùng sữa công thức đậu nành cho trẻ suy giáp mà không tham khảo chuyên môn y tế [5].

Bệnh nhân sau phẫu thuật cắt tuyến giáp điều trị ung thư tuyến giáp cũng cần cẩn trọng [2]. Nhóm này thường cần duy trì nồng độ hormone TSH ở mức ức chế theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa [2]. Tương tác làm giảm hấp thu thuốc có thể khiến nồng độ hormone tụt xuống dưới ngưỡng mục tiêu điều trị [2].

Người cao tuổi, người có bệnh lý đường tiêu hóa làm giảm tính toàn vẹn của hàng rào ruột hoặc người đang sử dụng nhiều thuốc cùng lúc cũng dễ bị biến thiên hấp thu thuốc hơn [6], [3]. Các đối tượng này cần có sự theo dõi sát sao của bác sĩ điều trị [3].

Giải pháp điều chỉnh giờ dùng thuốc trong đời sống

Quá trình hấp thu levothyroxine qua đường ruột diễn ra và đạt đỉnh trong vòng 90 phút đầu nhưng có thể kéo dài từ 2 đến 3 giờ [7]. Do đó, duy trì một khoảng cách thời gian hợp lý giữa việc uống thuốc và ăn thực phẩm chứa đậu nành là giải pháp hiệu quả nhất để loại bỏ tương tác [1], [2].

Người bệnh nên hình thành các thói quen sau:

  • Uống thuốc vào buổi sáng lúc bụng đói với nước lọc, sau đó chờ ít nhất 30 đến 60 phút mới dùng bữa sáng thông thường [1]. Nếu bữa sáng có sữa đậu nành, đậu phụ hoặc bột đạm đậu nành, cần dời bữa ăn này cách thời điểm uống thuốc vài giờ [1], [2], [4].
  • Cân nhắc đổi giờ uống thuốc sang buổi tối trước khi đi ngủ [1]. Nghiên cứu tổng quan xác nhận uống levothyroxine vào buổi sáng hay trước khi đi ngủ mang lại hiệu quả tương đương nhau [1]. Uống trước khi ngủ cách xa bữa ăn tối có thể là giải pháp thuận tiện cho những ai thích ăn đậu nành vào buổi sáng [1].
  • Kiểm tra kỹ nhãn thực phẩm chế biến sẵn, sữa bột hoặc thanh protein xem có chứa protein đậu nành (soy protein isolate) hoặc lecithin đậu nành hay không [2], [7].
  • Lưu ý rằng ngoài đậu nành, các loại thức uống và khoáng chất khác như cà phê, chất xơ, canxi, sắt, nhôm hoặc crom cũng đã được chứng minh làm giảm hấp thu levothyroxine nếu dùng quá gần [1], [4].

Thuốc điều trị tuyến giáp đòi hỏi sự ổn định nồng độ rất khắt khe để đảm bảo cân bằng chuyển hóa cho cơ thể. Người bệnh không cần từ bỏ các món ăn từ đậu nành bổ dưỡng, mà chỉ cần chủ động sắp xếp thời gian uống thuốc cách xa bữa ăn. Khi có ý định thay đổi chế độ dinh dưỡng lớn hoặc gặp triệu chứng bất thường, việc tham khảo ý kiến bác sĩ là điều cần thiết để điều chỉnh liều lượng kịp thời.