Cơn sốt là phản ứng thường gặp khi cơ thể đối mặt với tình trạng nhiễm trùng hoặc viêm nhiễm. Nhiều người thường tìm kiếm các bài thuốc dân gian từ cây cỏ quanh nhà với mong muốn giảm sốt nhanh chóng mà không cần dùng thuốc tây. Trong số các loài thực vật mọc hoang dại, cúc liên chi dại (tên khoa học là Parthenium hysterophorus) đôi khi được truyền tai là có công dụng trị sốt rét hoặc hạ nhiệt.

Tuy nhiên, câu trả lời dựa trên bằng chứng khoa học hiện tại là: cúc liên chi dại hoàn toàn không thể và không được phép dùng làm thuốc hạ sốt cho con người. Mặc dù các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm ghi nhận một vài hoạt tính sinh học sơ bộ, độc tính của loài cây này đối với cơ thể sống là rất lớn, tiềm ẩn nguy cơ phá hủy nội tạng và tổn thương da nghiêm trọng.

Cơ chế tác động và những giả định ban đầu

Trong y học dân gian ở một số khu vực như Cuba, nước sắc từ cúc liên chi dại từng được lưu truyền để hỗ trợ giảm sốt hoặc trị ký sinh trùng [1], [2]. Cơ sở lý thuyết của việc hạ nhiệt thường liên quan đến khả năng ức chế các tác nhân gây viêm hoặc tiêu diệt mầm bệnh gây sốt, chẳng hạn như ký sinh trùng sốt rét.

Về mặt hóa học, các nghiên cứu xác nhận cây chứa nhiều nhóm hoạt chất thứ cấp như polyphenol, alkaloid, flavonoid, terpene, pseudoguaianolide và cardiac glycoside [3], [2]. Những chất này thể hiện khả năng chống oxy hóa mạnh thông qua việc cho đi nguyên tử hydro để trung hòa các gốc tự do [4]. Ngoài ra, dịch chiết của cây còn cho thấy hoạt tính kháng lại một số chủng vi khuẩn như Salmonella typhi, Shigella flexneri, hoặc tụ cầu khuẩn trong đĩa thạch phòng thí nghiệm [3].

Tuy nhiên, việc có hoạt tính kháng khuẩn hay chống oxy hóa trong ống nghiệm khác xa với việc trở thành một loại thuốc hạ sốt an toàn trên cơ thể người. Khi đi vào hệ tuần hoàn, các hợp chất này không chỉ tác động lên mầm bệnh mà còn tấn công trực tiếp vào tế bào khỏe mạnh của vật chủ.

Nghiên cứu in vitro về sốt rét và hạ sốt nói gì?

Bằng chứng hiếm hoi kết nối loài cây này với đặc tính hạ sốt bắt nguồn từ một thử nghiệm trong phòng thí nghiệm (in vitro) công bố năm 2010 [1]. Nghiên cứu này đánh giá tác dụng kháng sốt rét của 14 loài thực vật được dùng trong dân gian tại Cuba với công dụng hạ sốt, trị sốt rét hoặc trừ ký sinh trùng [1].

Các nhà nghiên cứu chuẩn bị dịch chiết thủy-cồn từ cúc liên chi dại và kiểm tra tác động trên chủng ký sinh trùng Plasmodium falciparum (dòng Ghana), đồng thời đo độc tính tế bào trên dòng tế bào người MRC-5 [1]. Kết quả cho thấy dịch chiết cúc liên chi dại được xếp vào nhóm chỉ có hoạt tính một phần, với chỉ số chọn lọc SI (Selectivity Index) đạt 6,2 [1].

Chỉ số SI phản ánh khoảng cách giữa liều có tác dụng tiêu diệt ký sinh trùng và liều gây độc cho tế bào người; chỉ số này càng thấp chứng tỏ hoạt chất càng kém an toàn. Mức SI 6,2 của cúc liên chi dại thấp hơn nhiều so với các loài cây khác trong cùng thử nghiệm, chẳng hạn như tre ngà (Bambusa vulgaris) đạt SI 28,9 [1]. Do đó, nghiên cứu này chỉ xem cúc liên chi dại là đối tượng xác thực kinh nghiệm dân gian ở mức sơ bộ, không đủ tiêu chuẩn an toàn để phát triển thành thuốc điều trị lâm sàng.

Bằng chứng độc tính nghiêm trọng trên động vật sống

Trái ngược với dữ liệu hạ sốt nghèo nàn, các bằng chứng về độc tính của cúc liên chi dại trên mô hình động vật lại rất rõ ràng và đáng báo động.

Năm 2022, một nghiên cứu in vivo đã đánh giá độc tính của dịch chiết hoa cúc liên chi dại trên thỏ [5]. Nhóm nghiên cứu tiến hành cho thỏ uống dịch chiết thô với 4 mức liều gồm 10, 20, 40 và 80 mg/kg cân nặng liên tục trong 10 ngày, mỗi nhóm gồm 5 cá thể [5]. Kết quả phân tích hóa sinh và huyết học cho thấy sự thay đổi rõ rệt và tiêu cực so với nhóm đối chứng (p < 0,05) [5]. Nghiên cứu xác nhận việc dùng dịch chiết này gây tổn hại trực tiếp và nghiêm trọng lên hệ tạo máu, gan và thận của thỏ [5].

Một thử nghiệm khác công bố năm 2023 trên cá chép (Cyprinus carpio) cũng chỉ ra độc tính huyết học nguy hiểm của cây [6]. Dịch chiết cồn-nước của cúc liên chi dại có nồng độ gây chết trung bình (LC50) là 18,99 mg/L [6]. Khi thử nghiệm trong phòng thí nghiệm, dịch chiết thể hiện khả năng làm ngưng kết hồng cầu (ở độ pha loãng 1/96) và gây vỡ hồng cầu [6]. Khi cá tiếp xúc với dịch chiết ở các nồng độ dưới mức gây chết, các chỉ số miễn dịch học và sinh hóa huyết thanh đều bị rối loạn nghiêm trọng [6]. Những phát hiện này khẳng định cúc liên chi dại thực chất là một loài độc thực vật đối với hệ sinh thái dưới nước và động vật có xương sống [6].

Nguy cơ viêm da quang hóa và dị ứng ở người

Không chỉ gây độc khi nuốt phải, việc tiếp xúc ngoài da với cúc liên chi dại cũng là mối đe dọa sức khỏe cộng đồng. Loài cây này chứa các hợp chất phototoxic (độc tính quang học), đặc biệt là psoralen [7]. Khi các chất này dính vào da và tiếp xúc với ánh sáng mặt trời chứa tia cực tím (UV), chúng kích hoạt phản ứng viêm da quang hóa (phytophotodermatitis) [7].

Các triệu chứng lâm sàng bao gồm ban đỏ, phồng rộp mụn nước và biến đổi sắc tố da kéo dài [7]. Tình trạng này phổ biến ở những người thường xuyên lao động ngoài trời hoặc làm nông nghiệp tiếp xúc trực tiếp với bụi cây [7]. Ngoài ra, rễ cây chứa khoảng 20% beta-vatirenene – một chất được xác định là tác nhân gây dị ứng mạnh [4]. Cây còn là nguyên nhân kích hoạt các đợt viêm mũi dị ứng và khởi phát cơn hen suyễn cấp tính khi người bệnh hít phải phấn hoặc bụi cây [7].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học

Nhìn nhận một cách khách quan, cúc liên chi dại sở hữu nguồn hoạt chất tự nhiên dồi dào. Các nghiên cứu năm 2013, 2018 và 2022 đều ghi nhận cây chứa nhiều hợp chất chống oxy hóa mạnh, có khả năng dọn gốc tự do DPPH và hydroxyl [4], [3], [2]. Dịch chiết hoa còn có đặc tính diệt côn trùng với tỷ lệ gây chết đạt 63,33% sau 96 giờ ở nồng độ 1000 microgam/mL [8].

Dẫu vậy, việc một loài thực vật chứa chất chống oxy hóa hay có tính diệt côn trùng không đồng nghĩa với việc nó là dược liệu an toàn để chữa bệnh cho người. Cho đến nay, hoàn toàn không có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh cúc liên chi dại có tác dụng hạ sốt trên người. Toàn bộ dữ liệu hạ sốt chỉ dừng lại ở thử nghiệm in vitro đơn lẻ nhằm tầm soát khả năng kháng sốt rét [1]. Mọi lợi ích lý thuyết đều bị áp đảo bởi nguy cơ ngộ độc tế bào, phá hủy gan, suy thận và dị ứng toàn thân [5], [7].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ mọc tự nhiên thì an toàn và không gây tác dụng phụ như thuốc tây. Đây là sai lầm nguy hiểm, bởi giới thực vật chứa vô số loài độc cỏ xâm hại. Cúc liên chi dại là loài cỏ dại xâm hại nguy hiểm có nguồn gốc từ châu Mỹ, hiện đã phát tán rộng khắp châu Á và đe dọa nghiêm trọng tới sức khỏe con người [5], [7].

Một hiểu lầm khác là đun sôi nước uống sẽ loại bỏ hết độc tính. Nghiên cứu cho thấy ngay cả khi chiết xuất ở nhiệt độ cao tương đương điểm sôi của các dung môi, các hoạt chất phức tạp và độc tính của cây vẫn tồn tại [3]. Việc tự ý hái cúc liên chi dại về sắc uống để hạ sốt thực chất là hành vi nạp độc chất trực tiếp vào gan và thận [5].

Ai nên thận trọng?

Tất cả mọi người, không có ngoại lệ, đều phải tuyệt đối tránh xa việc sử dụng cúc liên chi dại qua đường uống hoặc đắp ngoài da.

Đặc biệt, những nhóm đối tượng sau cần cẩn trọng cao độ khi tiếp xúc với môi trường có loài cây này:

  • Nông dân, người làm vườn: Cần mang đồ bảo hộ kín, găng tay và ủng khi phát quang cỏ dại để tránh nhựa cây dính vào da gây phồng rộp dưới nắng [7].
  • Người có cơ địa dị ứng, hen suyễn: Cần tránh xa những khu vực cỏ dại này nở hoa, vì phấn hoa có thể kích phát cơn co thắt phế quản nguy kịch [7].
  • Trẻ em và người cao tuổi: Tuyệt đối không để tiếp xúc gần các bãi đất hoang mọc nhiều cúc liên chi dại để phòng ngừa nguy cơ vô tình nuốt phải hoặc chạm vào cây gây viêm da tiếp xúc [7].

Cách xử lý sốt an toàn và áp dụng thực tế

Khi gặp triệu chứng sốt cao, người dân không nên tự ý tìm kiếm các loại cây cỏ hoang dại chưa rõ độ an toàn để tự chữa trị. Việc quản lý cơn sốt cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa đã được chứng minh:

  • Nghỉ ngơi và bù nước: Sốt khiến cơ thể mất nước qua tuyến mồ hôi và hơi thở. Hãy uống đủ nước lọc, nước trái cây hoặc dung dịch điện giải để hỗ trợ hệ tuần hoàn.
  • Mặc đồ thoáng mát: Giúp cơ thể tỏa nhiệt tự nhiên; có thể lau người bằng nước ấm tại các vùng có mạch máu lớn như nách, bẹn.
  • Sử dụng thuốc hạ sốt tiêu chuẩn: Các thuốc không kê đơn như paracetamol hoặc ibuprofen (khi không có chống chỉ định) luôn là lựa chọn đầu tay về hiệu quả và mức độ an toàn. Cần dùng đúng liều lượng theo cân nặng và khoảng cách thời gian ghi trên nhãn.
  • Thăm khám kịp thời: Nếu cơn sốt kéo dài trên 3 ngày, sốt quá cao không đáp ứng với thuốc thông thường, hoặc đi kèm các dấu hiệu cảnh báo như khó thở, phát ban, co giật, lơ mơ, người bệnh cần được đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất.

Cúc liên chi dại là một loài cỏ dại nguy hiểm chứ không phải thần dược hạ sốt [5], [7]. Mọi suy đoán về tác dụng y học của loài cây này qua các kinh nghiệm truyền miệng đều không có giá trị bảo đảm trước những tổn thương thực thể đã được khoa học ghi nhận trên gan, thận và hệ máu [5]. Giữ khoảng cách an toàn với loài cây độc này và tin tưởng vào các phương pháp y tế chính thống là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình.