Cơn sốt tìm kiếm giấc ngủ ngon từ các loại thảo mộc
Khó ngủ, ngủ chập chờn và mệt mỏi sau khi thức dậy là tình trạng rất phổ biến trong nhịp sống hiện đại. Để tìm kiếm giấc ngủ ngon mà không muốn phụ thuộc vào thuốc ngủ thông thường, nhiều người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên. Gần đây, thói quen uống trà hoa dạ hoa (tên khoa học là Nyctanthes arbor-tristis) mỗi ngày đang được chia sẻ rộng rãi như một biện pháp an thần tự nhiên.
Tuy nhiên, liệu việc uống trà từ loài hoa này hàng ngày có thực sự giúp trị mất ngủ hiệu quả như lời đồn? Dữ liệu khoa học cho thấy chiết xuất từ hoa dạ hoa có đặc tính ức chế thần kinh trung ương và hỗ trợ kéo dài giấc ngủ [1]. Dù vậy, các bằng chứng này mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên động vật trong phòng thí nghiệm [1]. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu lâm sàng trên cơ thể người để xác nhận việc uống trà dạ hoa mỗi ngày là an toàn và điều trị được chứng mất ngủ.
Cơ chế tác động lên hệ thần kinh dưới góc nhìn khoa học
Cây dạ hoa (Nyctanthes arbor-tristis), thuộc họ Nhài (Oleaceae), là một loại cây bụi được sử dụng phổ biến trong các hệ thống y học cổ truyền như Ayurveda [1]. Các bộ phận của loài cây này, bao gồm cả lá và hoa, từ lâu đã được ghi nhận có tác dụng hỗ trợ an thần [1].
Để giải thích cơ chế này, các nhà nghiên cứu nhận thấy chiết xuất từ cây dạ hoa tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương thông qua các chất dẫn truyền thần kinh [1]. Cụ thể, dịch chiết thực vật này có khả năng làm giảm nồng độ dopamine và gia tăng nồng độ serotonin trong não bộ [1]. Dopamine là chất dẫn truyền kích thích sự tỉnh táo, trong khi serotonin đóng vai trò điều hòa tâm trạng và thúc đẩy giấc ngủ [1]. Sự thay đổi cân bằng giữa hai chất này giúp hệ thần kinh đi vào trạng thái thư giãn, ức chế vận động tự nhiên và rút ngắn thời gian chìm vào giấc ngủ [1, 2].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu chuyên sâu khác còn ghi nhận khả năng điều biến hệ thống GABAergic và giảm thiểu căng thẳng oxy hóa tại các tế bào thần kinh [2]. GABA là chất ức chế dẫn truyền thần kinh chính của não bộ, giúp làm dịu cảm giác lo âu và căng thẳng thần kinh [2].
Bằng chứng thực nghiệm: Các nghiên cứu nói gì?
Cho đến nay, các công bố khoa học chứng minh tác dụng gây buồn ngủ của dạ hoa đều được tiến hành trên mô hình động vật thí nghiệm với các chiết xuất đậm đặc [1, 2, 5].
Một nghiên cứu công bố năm 2002 đã khảo sát tác dụng trên hệ thần kinh trung ương của phân đoạn tan trong nước từ dịch chiết cồn của lá cây dạ hoa [3]. Nghiên cứu tiến hành trên chuột thí nghiệm và chuột lang [3]. Kết quả cho thấy dịch chiết làm suy giảm rõ rệt các vận động tự phát và kéo dài thời gian ngủ do thuốc pentobarbitone tạo ra [3]. Ở liều cao hơn, dịch chiết làm mất phản xạ né tránh có điều kiện (CAR) mà không làm mất đi khả năng phối hợp vận động [3]. Dịch chiết lá còn thể hiện tác dụng hạ thân nhiệt, chống co thắt phế quản do khí dung histamine gây ra trên chuột lang, đồng thời có tính nhuận tràng rõ rệt [3].
Tiếp đó, một nghiên cứu công bố năm 2008 đã thực hiện so sánh tác dụng ức chế thần kinh trung ương của các bộ phận khác nhau gồm hoa, vỏ cây, hạt và lá của cây dạ hoa [1]. Các nhà khoa học đã dùng phương pháp chiết soxhlet để thu dịch chiết cồn từ từng bộ phận, sau đó đánh giá thời gian ngủ gây bởi pentobarbital sodium trên chuột [1]. Kết quả thực nghiệm xác nhận phần dịch chiết từ hoa, hạt và lá đều thể hiện hoạt tính ức chế thần kinh trung ương rõ rệt [1]. Đáng chú ý, ở liều lượng 600 mg/kg thể trọng, dịch chiết từ lá, hoa, hạt và vỏ cây làm kéo dài thời gian ngủ phụ thuộc vào liều dùng, đồng thời làm giảm dopamine và tăng serotonin trong não bộ của chuột [1].
Đến năm 2024, một nghiên cứu khác công bố tác dụng của dịch chiết methanol từ cây dạ hoa trên chuột bị gây co giật bằng pentylenetetrazole (PTZ) [2]. Khi sử dụng liều 400 mg/kg, dịch chiết không chỉ bảo vệ chuột trước sự tiến triển của cơn co giật và các biến đổi điện não đồ (EEG), mà còn cải thiện đáng kể các hành vi lo âu và suy giảm nhận thức đi kèm [2]. Hoạt tính này được giải thích là nhờ khả năng giảm stress oxy hóa não bộ, giảm acetylcholinesterase và điều biến thụ thể GABA [2].
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng này rất hứa hẹn, điểm hạn chế lớn nhất là toàn bộ thử nghiệm đều dùng dịch chiết cô đặc (dung môi ethanol hoặc methanol) trên chuột với liều lượng tính theo mg/kg thể trọng [1, 2, 5]. Không có dữ liệu nào đánh giá việc dùng nước hãm hoa dạ hoa dạng trà ở người.
Những lợi ích sinh học khác và giới hạn của bằng chứng
Ngoài các tác động lên hệ thần kinh, cây dạ hoa còn được nghiên cứu về nhiều hoạt tính sinh học khác. Một nghiên cứu công bố năm 1994 chỉ ra rằng dịch chiết ethanol 50% từ hạt, hoa và lá có khả năng kích thích miễn dịch thông qua việc làm tăng đáp ứng miễn dịch thể dịch và phản ứng quá mẫn muộn ở chuột [4].
Nhiều phân tích hóa thực vật cũng tìm thấy các hợp chất chống viêm và chống oxy hóa mạnh trong cây dạ hoa. Một nghiên cứu năm 2023 phân lập được beta-sitosterol từ dịch chiết methanol của lá, với tiềm năng giảm stress oxy hóa và gắn kết ức chế enzyme Topoisomerase I trong mô hình máy tính [5]. Một nghiên cứu khác cùng năm 2023 xác định dịch chiết dạ hoa có thể làm giảm các chất trung gian gây viêm như TNF-alpha, IL-6, IL-1beta và ức chế con đường tín hiệu NF-kB trên tế bào đại thực bào và mô hình chuột [6]. Trên chuột bị viêm khớp thực nghiệm, nghiên cứu năm 2017 cũng cho thấy dịch chiết thực vật này giúp làm giảm sưng phù và tổn thương khớp [7]. Thậm chí một hoạt chất mới mang tên nyctanthesin A phân lập từ phần trên mặt đất của cây cũng thể hiện hoạt tính chống viêm và chống tăng sinh tế bào ung thư trong ống nghiệm [8].
Tuy nhiên, độc giả cần phân biệt rõ ràng giữa hoạt tính sinh học của các hợp chất tinh khiết trong phòng thí nghiệm và tác dụng thực tế khi uống trà hãm tại nhà. Việc hãm vài bông hoa khô vào nước sôi không tương đồng với quy trình chiết xuất dung môi hóa học cô đặc để thu hoạt chất điều trị [1].
Hiểu lầm thường gặp về việc uống trà dạ hoa
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi trà dạ hoa như một loại "thuốc ngủ thảo dược" có thể thay thế thuốc kê đơn và chữa dứt điểm bệnh mất ngủ kinh niên. Thực tế, chưa có nghiên cứu lâm sàng nào khẳng định trà dạ hoa chữa khỏi chứng rối loạn giấc ngủ ở người.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "thảo mộc tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng được, uống hàng ngày càng tốt". Các nghiên cứu cho thấy dịch chiết lá dạ hoa có tác dụng nhuận tràng mạnh và làm hạ thân nhiệt ở động vật [3]. Do đó, việc tự ý lạm dụng thảo mộc này mỗi ngày với lượng lớn có thể gây ra những rối loạn tiêu hóa hoặc các tác dụng không mong muốn khác mà người dùng không lường trước được [3].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Vì cây dạ hoa có hoạt tính dược lý thực sự trên hệ thần kinh và hệ miễn dịch trong các thử nghiệm tiền lâm sàng, một số đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng:
- Những người đang sử dụng thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc ngủ theo đơn: Dịch chiết dạ hoa làm tăng thời gian ngủ của thuốc ngủ barbiturat và làm thay đổi nồng độ dopamine, serotonin [1, 2]. Việc tự ý kết hợp có thể gây tương tác thuốc, làm tăng nguy cơ ức chế quá mức hệ thần kinh trung ương [1].
- Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm hoặc đang bị tiêu chảy: Dịch chiết lá dạ hoa thể hiện tác dụng nhuận tràng rõ rệt trên thực nghiệm [3].
- Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện tại chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào trên các nhóm đối tượng này. Do đó, các đối tượng nhạy cảm này không nên tự ý sử dụng.
- Người chuẩn bị phẫu thuật: Do khả năng tương tác với thuốc gây mê và thuốc ức chế thần kinh, cần thông báo cho bác sĩ trước khi dùng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào [1, 2].
Lời khuyên áp dụng thực tế cho giấc ngủ
Đối với người trưởng thành khỏe mạnh thỉnh thoảng gặp căng thẳng hoặc khó ngủ, việc thưởng thức một tách trà hoa ấm có thể hỗ trợ tâm lý thư giãn trước giờ ngủ. Tuy nhiên, cần áp dụng với thái độ thận trọng và chừng mực.
Nghiên cứu khoa học hiện nay chưa đưa ra liều lượng, số lượng hoa hay thời điểm uống cụ thể chuẩn hóa cho người dùng dạng trà hãm. Vì vậy, nguyên tắc là chỉ nên dùng một lượng nhỏ vừa phải, không nên hãm quá đặc và không uống liên tục kéo dài nhiều ngày nếu chưa có chỉ dẫn chuyên môn. Nếu muốn dùng thảo mộc để hỗ trợ giấc ngủ một cách bài bản, người dân cần tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Song song đó, để có giấc ngủ ngon bền vững, biện pháp quan trọng nhất vẫn là vệ sinh giấc ngủ: duy trì giờ ngủ - thức cố định, tạo không gian phòng ngủ tối và yên tĩnh, hạn chế sử dụng thiết bị điện tử trước khi ngủ, tránh dùng caffein vào buổi chiều muộn và tăng cường vận động thể chất vừa sức.
Kết luận
Việc uống trà hoa dạ hoa mỗi ngày để trị mất ngủ là quan niệm chưa được khoa học chứng minh đầy đủ trên người, dù dịch chiết của cây đã cho thấy tác dụng an thần và kéo dài giấc ngủ trên động vật thí nghiệm [1]. Thay vì kỳ vọng vào một loại thảo mộc kỳ diệu, người mất ngủ kinh niên cần đi khám tại các cơ sở y tế để tìm đúng nguyên nhân và tiếp cận các giải pháp điều trị khoa học.
