Nhiều người Việt có thói quen bắt đầu ngày mới bằng một tách trà nóng ngay sau khi thức dậy hoặc uống trà đặc lúc bụng đang cồn cào chờ bữa ăn trưa. Tuy nhiên, không ít người nhanh chóng cảm nhận cảm giác xót ruột, quặn thắt vùng thượng vị, kèm theo cảm giác buồn nôn, vã mồ hôi và hoa mắt.
Hiện tượng này trong dân gian thường gọi là hiện tượng "say trà". Về mặt y học, cảm giác khó chịu này xảy ra do các hợp chất tự nhiên trong lá trà – đặc biệt là tannin và các hoạt chất sinh học – kích thích niêm mạc dạ dày tiết ồ ạt acid dịch vị, đồng thời thúc đẩy các cơn co thắt cơ trơn khi trong lòng dạ dày hoàn toàn không có thức ăn để trung hòa hay đệm đỡ.
Trà kích thích dạ dày tiết acid mạnh đến mức nào?
Trà vốn được biết đến là thức uống giàu chất chống oxy hóa, nhưng tác động trực tiếp của nước trà nguyên chất lên dạ dày rỗng lại vô cùng mạnh mẽ. Cơ chế hóa học cục bộ của các thành phần trong trà khi tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc đường tiêu hóa có thể kích hoạt các tuyến bài tiết acid hoạt động ở mức tối đa.
Một nghiên cứu công bố năm 1984 đã tiến hành đo lường phản ứng tiết acid dạ dày sau khi uống 200 ml nước trà ở 36 bệnh nhân loét tá tràng và 56 người đối chứng không bị viêm loét [1]. Kết quả cho thấy một tách trà 200 ml tạo ra phản ứng tiết acid dạ dày gần như tương đương với khi sử dụng liều tối đa (0,04 mg/kg) histamine – một chất kích thích bài tiết acid tiêu chuẩn trong y khoa [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng tác động kích thích bài tiết này chủ yếu xuất phát từ tác động hóa học cục bộ trực tiếp lên lớp niêm mạc dạ dày [1].
Đặc biệt, nghiên cứu này cũng ghi nhận rằng việc uống trà nguyên chất không pha sữa và không thêm đường còn dẫn đến phản ứng tiết acid cao hơn cả mức bài tiết tối đa do histamine gây ra [1]. Mức nồng độ nước trà gây kích thích tiết acid mạnh nhất được xác định là 15 g lá trà pha trong 200 ml nước, đậm đặc gấp ba lần một tách trà thông thường [1]. Khi dạ dày đang rỗng, lượng acid dịch vị tiết ra ồ ạt này không có thức ăn để tiêu hóa, dẫn đến việc acid tự do tiếp xúc trực tiếp và ăn mòn tạm thời lớp màng nhầy bảo vệ, gây ra cảm giác xót ruột, cồn cào dữ dội.
Tác động co bóp cơ trơn và cảm giác buồn nôn
Không chỉ làm tăng nồng độ acid, các thành phần hóa học kích thích trong trà còn can thiệp vào hoạt động vận động và trương lực của cơ trơn đường tiêu hóa. Cảm giác buồn nôn xuất hiện khi các thụ thể cảm giác tại niêm mạc bị kích ứng, truyền tín hiệu lên hệ thần kinh trung ương và kích hoạt phản xạ co thắt dạ dày ngược chiều.
Các nghiên cứu sinh lý học đã làm sáng tỏ mối liên hệ mật thiết giữa các chất kích thích bài tiết acid và phản ứng co bóp của dạ dày. Một nghiên cứu thực nghiệm năm 1982 cho thấy các chất kích thích bài tiết acid mạnh có thể đồng thời kích hoạt các cơn co thắt mạnh của cơ trơn dạ dày và thúc đẩy quá trình tống xuất dịch vị [2]. Trong cùng nghiên cứu này, các chất hóa ứng động như histamine sau khi tiếp xúc ban đầu gây giãn cơ thì chỉ sau 2 đến 5 phút đã kích thích co thắt cơ trơn dạ dày trở lại [2].
Khi dạ dày rỗng, sự hiện diện của acid dư thừa kết hợp với các đợt co thắt bất thường khiến các vách dạ dày cọ xát trực tiếp vào nhau. Phản ứng co bóp không đồng bộ này đẩy luồng dịch vị acid trào ngược lên vùng tâm vị hoặc thực quản, dẫn đến cảm giác buồn nôn, tức ngực và cồn cào khó chịu.
Nhiệt độ nước trà có phải nguyên nhân gây cồn cào?
Nhiều người lầm tưởng rằng hiện tượng xót ruột khi uống trà lúc đói là do thói quen uống nước trà quá nóng hoặc quá lạnh. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy nhiệt độ của đồ uống dạng lỏng thực chất không đóng vai trò quyết định trong việc kích thích tiết acid.
Một nghiên cứu năm 1989 đã khảo sát tác động của nhiệt độ đồ uống dạng lỏng đối với chức năng dạ dày ở người bình thường, bằng cách đưa 360 mL dịch lỏng qua ống thông mũi - dạ dày ở ba mức nhiệt: rất nóng (58 độ C), nhiệt độ cơ thể (37 độ C) và rất lạnh (4 độ C) [3]. Kết quả đo bằng cảm biến nhiệt độ gắn trong dạ dày cho thấy nhiệt độ dịch vị nhanh chóng trở lại thân nhiệt bình thường chỉ sau 16,7 ± 2,7 phút đối với bữa ăn nóng và 23,8 ± 1,1 phút đối với bữa ăn lạnh [3].
Quan trọng hơn, nghiên cứu chỉ ra rằng lượng acid dạ dày đều tăng lên sau khi uống dịch lỏng dù ở trạng thái nóng, ấm hay lạnh, và nhiệt độ ban đầu hoàn toàn không làm thay đổi lượng acid tiết ra [3]. Nhiệt độ cũng không ảnh hưởng đến nồng độ gastrin trong huyết thanh cũng như tốc độ làm rỗng dạ dày [3]. Điều này chứng minh rằng cảm giác cồn cào sau khi uống trà lúc đói xuất phát từ bản chất hóa học và nồng độ tannin, hoạt chất kích thích trong trà chứ không phụ thuộc vào việc bạn uống trà nóng hay trà đá.
Thức ăn bảo vệ dạ dày trước tác động của trà ra sao?
Tại sao cùng một ấm trà đậm, nếu uống sau bữa ăn đầy đủ thì cơ thể lại hoàn toàn thoải mái, nhưng uống lúc đói lại sinh bệnh? Bí quyết nằm ở lớp đệm vật lý và hóa học mà thức ăn cung cấp bên trong lòng dạ dày.
Một nghiên cứu năm 1986 về các chất xơ hòa tan trong khẩu phần ăn trên 6 tình nguyện viên đã chứng minh rằng các thành phần thực phẩm có tác dụng đệm acid rất rõ rệt [4]. Sau khi ăn, nồng độ ion hydro tự do giảm xuống và độ pH trong dạ dày được nâng cao đáng kể so với bữa ăn đối chứng, dù lượng bài tiết acid của dạ dày không thay đổi nhiều [4]. Thức ăn đóng vai trò như một miếng bọt biển thấm hút acid và tạo lớp màng ngăn cách các hoạt chất kích thích tiếp xúc với tế bào niêm mạc.
Ngược lại, khi uống trà lúc đói bụng, dạ dày hoàn toàn thiếu vắng các chất dinh dưỡng và chất xơ để hấp thụ tannin hay trung hòa acid. Hoạt động tiêu hóa bình thường cần có sự phối hợp giữa acid và dịch vị để phân giải cấu trúc thức ăn trước khi tống xuất xuống ruột [5]. Một nghiên cứu năm 1991 trên 10 tình nguyện viên nhịn ăn cho thấy quá trình tiêu hóa và làm rỗng thức ăn đặc đòi hỏi sự phân cắt cơ học và hoạt tính acid-pepsin đầy đủ, với thời gian làm rỗng trung bình bán phần T50 kéo dài từ 146 phút lên 187 phút khi hoạt động bài tiết acid bị ức chế bởi cimetidine [5]. Khi không có thức ăn rắn, toàn bộ lượng acid-pepsin tiết ra do trà kích thích sẽ chỉ tác động lên chính niêm mạc dạ dày.
Những hiểu lầm thường gặp khi uống trà sáng
Nhiều người duy trì thói quen uống một ly trà thật đặc vào buổi sáng khi chưa ăn gì vì tin rằng việc này giúp "thanh lọc đường ruột", loại bỏ cặn bã và giúp tinh thần tỉnh táo nhanh chóng. Đây là quan niệm sai lầm, bởi trà không có chức năng rửa ruột cơ học; việc đưa một lượng lớn chất kích thích vào lòng dạ dày rỗng chỉ khiến niêm mạc bị bào mòn và tăng nguy cơ viêm dạ dày cấp tính.
Một hiểu lầm phổ biến khác là việc cho rằng trà thảo mộc hay trà loãng có thể uống thoải mái vào bất kỳ lúc nào, kể cả lúc đói. Mặc dù trà pha loãng chứa nồng độ chất kích thích thấp hơn mức đậm đặc 15 g/200 ml [1], nó vẫn mang tính acid nhẹ và đủ khả năng kích hoạt phản xạ tiết dịch vị ở những người có cơ địa nhạy cảm.
Ngoài ra, không ít người cố gắng uống trà nóng thật nhanh khi cảm thấy đói để "làm ấm bụng" và xua tan cơn cồn cào. Tuy nhiên, như nghiên cứu nhiệt độ đã chứng minh, dịch lỏng nóng nhanh chóng hạ nhiệt trong dạ dày và không hề làm giảm tiết acid [3], việc uống trà lúc đói chỉ làm cơn cồn cào thêm trầm trọng.
Những ai cần đặc biệt thận trọng với trà?
Tác động kích thích tiết acid và co thắt cơ trơn của trà đòi hỏi một số nhóm đối tượng sau phải hết sức cẩn trọng:
- Người có tiền sử viêm loét dạ dày hoặc loét tá tràng: Trà kích thích lượng acid tương đương liều histamine tối đa [1], có thể kích hoạt các cơn đau thượng vị cấp, làm tổn thương vết loét cũ hoặc gây chảy máu tiêu hóa.
- Người mắc chứng trào ngược dạ dày thực quản (GERD): Lượng acid dư thừa kết hợp với các cơn co bóp dạ dày [2] dễ đẩy dịch vị acid ngược lên thực quản, gây ợ chua, nóng rát cổ họng và đau tức xương ức.
- Phụ nữ mang thai hoặc người suy nhược cơ thể: Hệ tiêu hóa của nhóm đối tượng này thường nhạy cảm hơn với các biến đổi vận động cơ trơn, dễ dẫn đến cảm giác buồn nôn dữ dội và tụt huyết áp phản xạ khi bị "say trà".
- Người đang trong tình trạng đói lả hoặc kiêng ăn gián đoạn: Tuyệt đối không dùng trà làm thức uống lót dạ trong thời gian nhịn đói kéo dài.
Nếu bạn đang gặp các bệnh lý đường tiêu hóa mãn tính hoặc đang sử dụng thuốc điều trị, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi duy trì thói quen uống trà đậm hàng ngày.
Thưởng trà đúng cách để không hại đường tiêu hóa
Để tận hưởng trọn vẹn hương vị và lợi ích của trà mà không phải đối mặt với cảm giác nôn nao, bạn có thể áp dụng các nguyên tắc khoa học sau:
- Thời điểm uống thích hợp: Tuyệt đối không uống trà khi vừa thức dậy hoặc bụng đang đói. Thời điểm lý tưởng nhất là sau bữa ăn chính từ 30 đến 60 phút, khi thức ăn đã bắt đầu được tiêu hóa và đóng vai trò làm lớp đệm che chở cho niêm mạc dạ dày [4].
- Điều chỉnh nồng độ pha trà: Tránh hãm trà quá đặc. Nghiên cứu thực nghiệm xác nhận nồng độ 15 g lá trà trên 200 ml nước kích thích tiết acid mạnh nhất [1]. Do đó, chỉ nên pha trà ở độ đậm vừa phải, màu nước trong và vị chát dịu nhẹ.
- Kết hợp cùng sữa: Thêm sữa vào trà là một giải pháp hữu hiệu. Nghiên cứu đã chứng minh phản ứng tiết acid dạ dày do trà gây ra có thể được giảm thiểu rõ rệt khi pha thêm sữa và đường [1]. Protein trong sữa liên kết với tannin tự do, làm giảm khả năng kích ứng trực tiếp lên niêm mạc.
- Luôn ăn nhẹ trước khi uống: Nếu muốn thưởng trà vào giữa buổi sáng hoặc buổi chiều, hãy lót dạ bằng một vài chiếc bánh quy, lát bánh mì hoặc ngũ cốc để trung hòa dịch vị dạ dày.
Uống trà là một nét văn hóa tao nhã và mang lại nhiều giá trị cho sức khỏe nếu được thực hiện đúng thời điểm. Hãy lắng nghe cơ thể, tránh xa thói quen uống trà lúc bụng rỗng để bảo vệ dạ dày luôn khỏe mạnh.
