Uống trà lá đa hạ đường huyết: Tin đồn hay có cơ sở?

Nhiều người truyền tai nhau mẹo hái lá đa phơi khô nấu nước uống hằng ngày để chữa dứt điểm bệnh tiểu đường mà không cần dùng thuốc tây. Thói quen tự ý dùng các loại lá cây quanh nhà để trị bệnh mạn tính vốn rất phổ biến trong dân gian do tâm lý chuộng thảo dược tự nhiên.

Tuy nhiên, lời đồn thổi "uống trà lá đa chữa khỏi đái tháo đường" là hoàn toàn thiếu căn cứ khoa học. Các dữ liệu nghiên cứu hiện nay về tác dụng hỗ trợ hạ đường huyết của chi Đa (Ficus) chủ yếu tập trung vào vỏ thân, rễ khí sinh hoặc quả, và phần lớn thử nghiệm mới dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm hoặc trên động vật. Không có bất kỳ bằng chứng nào chứng minh trà lá đa có thể thay thế thuốc điều trị tiểu đường ở người.

Cơ chế sinh học được ghi nhận từ chi thực vật Ficus

Cây đa thuộc chi Ficus, họ Dâu tằm (Moraceae), một nhóm thực vật từ lâu đời đã được y học cổ truyền sử dụng trong việc hỗ trợ điều trị đái tháo đường ^[1]. Các phân tích hóa thực vật cho thấy chi Ficus là nguồn dự trữ dồi dào các hoạt chất sinh học như flavonoid, phenolic acid, tannin, alkaloid, glycoside, coumarin, triterpenoid, sterol và vitamin E ^[1]. Những hợp chất chiết xuất này trong các thử nghiệm sinh học in vivo đã cho thấy khả năng tăng cường tiết insulin và hỗ trợ giảm lượng đường trong máu ^[1].

Bên cạnh đó, các thí nghiệm trong ống nghiệm cũng làm sáng tỏ thêm phương thức tác động của vỏ thân loài Ficus racemosa ^[2]. Dịch chiết vỏ cây này thể hiện khả năng gắn kết glucose cao hơn đáng kể so với cám lúa mì và thuốc acarbose, từ đó làm chậm sự khuếch tán của phân tử đường ^[2]. Quá trình giải phóng glucose trong động học phân giải tinh bột bị ức chế rõ rệt khi có mặt dịch chiết vỏ cây Ficus racemosa ^[2]. Đồng thời, chiết xuất này làm tăng vận chuyển glucose qua màng tế bào nấm men và qua cơ hoành cô lập của chuột thí nghiệm ^[2].

Ngoài ra, đối với các loài cùng chi, chẳng hạn như Ficus elastica, dịch chiết nước từ vỏ rễ cũng từng được ghi nhận có hoạt tính chống viêm trên chuột cống bị gây phù chân bằng carrageenin và viêm khớp thực nghiệm ^[3]. Tác dụng chống viêm của dịch chiết này ở liều 2 đến 10 mg/kg đạt mức ức chế từ 5,41% đến 68,92%, gần tương đương với chất chống viêm indomethacin (1 đến 5 mg/kg ức chế 27,03% đến 69,26%), với hoạt tính được cho là bắt nguồn từ nhóm sắc tố flavonoid thực vật ^[3]. Dù vậy, những đặc tính này không đồng nghĩa với việc uống nước lá đa có thể chữa lành bệnh chuyển hóa.

Nghiên cứu tiền lâm sàng: Vỏ thân, quả và rễ thay vì lá

Hầu hết bằng chứng khoa học ghi nhận tiềm năng hạ đường huyết đều đến từ các bộ phận khác của cây đa, không phải từ lá trà thông thường.

Năm 2002, một nghiên cứu trên động vật đã kiểm tra hiệu quả hạ glucose của dịch chiết methanol từ vỏ thân cây Ficus racemosa (MEBFR) trên chuột bình thường và chuột bị gây tiểu đường bằng alloxan ^[4]. Với liều dùng đường uống 200 mg/kg và 400 mg/kg, dịch chiết vỏ cây thể hiện hoạt tính hạ đường huyết rõ rệt ở cả hai mô hình so với nhóm đối chứng ^[4]. Mức độ tác dụng của dịch chiết vỏ thân này được ghi nhận là tương đương với thuốc điều trị đái tháo đường tiêu chuẩn glibenclamide liều 10 mg/kg ^[4].

Năm 2009, tiềm năng của rễ khí sinh cây Ficus bengalensis tiếp tục được thử nghiệm trên chuột cống bình thường, chuột tiền đái tháo đường và chuột đái tháo đường nhẹ ^[5]. Kết quả ghi nhận liều chiết xuất nước 300 mg/kg làm giảm tối đa 43,8% chỉ số đường huyết lúc đói và 40,7% trong nghiệm pháp dung nạp glucose ở chuột bình thường ^[5]. Trên chuột tiểu đường mức độ nhẹ, liều này giúp giảm 51,7% đến 54,3% đường huyết trong nghiệm pháp dung nạp glucose ^[5]. Các nhà khoa học xác định nồng độ magiê (1,02%) và canxi (0,85%) dồi dào trong rễ khí sinh đóng vai trò quan trọng tham gia vào quá trình chuyển hóa glucose này ^[5].

Năm 2010, nghiên cứu dùng dịch chiết nước vỏ thân cây Ficus religiosa (FRAE) trên chuột cống đái tháo đường do streptozotocin (STZ) ở các liều 25, 50 và 100 mg/kg ^[6]. Kết quả cho thấy cả ba liều đều làm giảm đáng kể đường huyết (rõ rệt nhất ở liều 50 và 100 mg/kg), đồng thời làm tăng nồng độ insulin huyết thanh, tăng lượng glycogen dự trữ tại gan và cơ xương ^[6]. Chiết xuất vỏ thân cây này còn hỗ trợ hạ triglyceride, cholesterol toàn phần và thể hiện tác động chống peroxy hóa lipid tại tuyến tụy của chuột bệnh ^[6].

Năm 2022, một nghiên cứu chuyển hóa trên chuột nhắt đái tháo đường khi cho sử dụng quả Ficus racemosa ghi nhận sự ức chế đường huyết lúc đói lẫn sau ăn và cải thiện các tổn thương mô, đặc biệt ở nhóm dùng liều cao ^[7]. Quả cây này tác động điều hòa quá trình chuyển hóa acid amin, chuyển hóa purine, sinh tổng hợp arginine, chu trình citrate cũng như chuyển hóa glucose và lipid tại gan chuột ^[7]. Tuy nhiên, toàn bộ các phát hiện này đều được thực hiện trên động vật thí nghiệm với dịch chiết cô đặc chuẩn hóa, hoàn toàn khác biệt với việc nấu lá đa uống tại nhà.

Dữ liệu lâm sàng trên người còn rất hạn chế

Cho đến nay, các thử nghiệm lâm sàng đánh giá chi thực vật này trên người bệnh đái tháo đường vẫn còn rất ít ỏi và chưa đủ cơ sở để đưa ra phác đồ điều trị độc lập.

Một nghiên cứu hiếm hoi được tiến hành năm 2013 nhằm đánh giá hiệu quả phối hợp của vỏ cây Ficus racemosa với thuốc hạ đường huyết đường uống trên bệnh nhân tiểu đường ^[8]. Thử nghiệm được thực hiện trên 50 bệnh nhân (gồm 25 nam và 25 nữ) đang dùng thuốc tây trị tiểu đường, được cho uống bổ sung dịch chiết vỏ thân Ficus racemosa với liều 5 ml (chứa khoảng 100 mg chiết xuất) mỗi ngày 2 lần trong thời gian 15 ngày ^[8].

Kết quả sau 15 ngày cho thấy lượng đường huyết lúc đói và sau bữa sáng có xu hướng giảm ở cả hai giới, tuy nhiên sự khác biệt có ý nghĩa thống kê chỉ được ghi nhận ở nồng độ đường huyết sau ăn 1,5 giờ ở nhóm bệnh nhân nam ^[8]. Các xét nghiệm kiểm tra chức năng gan và thận của bệnh nhân trong nghiên cứu này đều duy trì ở mức bình thường, cho thấy không có dấu hiệu ngộ độc cấp tính ^[8].

Dù đem lại tín hiệu tích cực, nghiên cứu này bộc lộ những giới hạn lớn: cỡ mẫu còn nhỏ (50 người), thời gian can thiệp rất ngắn (chỉ 15 ngày), chỉ dùng thảo dược như một liệu pháp phối hợp kèm thuốc tây chứ không phải dùng đơn độc, và đối tượng nghiên cứu là dịch chiết từ vỏ thân chứ hoàn toàn không phải lá đa ^[8]. Vì vậy, không thể suy diễn kết quả này để khẳng định uống trà lá đa mang lại tác dụng tương tự.

Những hiểu lầm nguy hiểm khi dùng thảo dược trị tiểu đường

Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng thảo dược thiên nhiên có thể "chữa dứt điểm" bệnh đái tháo đường. Đái tháo đường là bệnh lý rối loạn chuyển hóa mạn tính, người bệnh cần tuân thủ phác đồ thuốc, chế độ ăn và vận động suốt đời để kiểm soát đường huyết và ngừa biến chứng.

Nhiều người lầm tưởng "lá, vỏ hay rễ cây đa đều giống nhau". Thực tế, mỗi bộ phận thực vật chứa hàm lượng hoạt chất hoàn toàn khác biệt. Các nghiên cứu hiện có ghi nhận hoạt tính hạ đường huyết từ vỏ thân, rễ khí sinh hoặc quả ^{[4] [7] [5] [6]}, trong khi lá đa - bộ phận người dân hay nấu uống - chưa hề có dữ liệu lâm sàng chứng minh công dụng tương tự.

Nguy hiểm nhất là việc tự ý bỏ thuốc điều trị do bác sĩ kê đơn để chuyển hẳn sang uống trà lá đa. Hành động này có thể khiến nồng độ glucose trong máu tăng vọt mất kiểm soát, dẫn đến các biến chứng cấp tính nguy hiểm như nhiễm toan ceton, hôn mê do tăng áp lực thẩm thấu, hoặc đẩy nhanh biến chứng suy thận, mù lòa, tim mạch.

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

• Người đang điều trị đái tháo đường bằng thuốc: Tự ý kết hợp các loại nước lá không rõ hàm lượng hoạt chất có thể gây tương tác thuốc khó lường hoặc làm xáo trộn đường huyết.
• Người có bệnh lý nền về gan, thận: Các loại nước sắc từ cành lá thu hái tự do tiềm ẩn nguy cơ nhiễm nấm mốc, tồn dư thuốc bảo vệ thực vật hoặc bụi bẩn môi trường, làm tăng tải lọc cho gan và thận.
• Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu an toàn nào về việc dùng chiết xuất lá hay vỏ cây đa trên nhóm đối tượng này; tuyệt đối không nên tùy tiện thử nghiệm.
• Người cao tuổi, người có cơ địa dị ứng: Dễ gặp các phản ứng phụ đường tiêu hóa hoặc kích ứng với các hợp chất tannin, alkaloid tự nhiên chưa qua tinh chế.

Lời khuyên áp dụng thực tế và quản lý đường huyết an toàn

Nếu bạn có thói quen uống nước lá đa như một thức uống giải khát dân dã, chỉ nên dùng với lượng vừa phải, nước nấu loãng và đảm bảo nguồn lá sạch, không dính bụi bẩn hay hóa chất. Tuyệt đối không xem đây là "bài thuốc" hạ đường huyết.

Người bệnh đái tháo đường cần tuân thủ nghiêm ngặt đơn thuốc tây y của bác sĩ chuyên khoa. Không được tự ý cắt giảm liều lượng hay ngưng thuốc khi chưa có chỉ định y tế chuyên môn.

Thay vì tìm kiếm các loại lá thần kỳ, chìa khóa kiểm soát đường huyết vững chắc nhất vẫn là duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng: hạn chế tinh bột tinh chế và đường đơn, tăng cường chất xơ từ rau xanh, uống đủ nước mỗi ngày và duy trì vận động thể chất đều đặn. Trước khi muốn dùng thêm bất kỳ loại nước sắc thảo dược nào, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn.

Trà lá đa hay các bộ phận từ cây đa chỉ mới cho thấy tiềm năng sinh học sơ khai trên bàn thí nghiệm và động vật. Việc đồn thổi lá đa có thể chữa khỏi bệnh tiểu đường là sai lệch thực tế. Người bệnh cần tỉnh táo, dựa vào y học chứng cứ và hướng dẫn của bác sĩ để bảo vệ sức khỏe của bản thân một cách khoa học nhất.