Uống trà nhài tơ dài hạ sốt, giảm đau: Đúng hay sai?

Thói quen truyền miệng và sự thật khoa học

Mỗi khi cơ thể xuất hiện các triệu chứng sốt nhẹ, đau nhức cơ bắp hoặc nhức đầu ê ẩm, nhiều người thường tìm đến các bài thuốc dân gian từ cây cỏ xung quanh nhà. Trong đó, kinh nghiệm dùng các loài thuộc chi nhài, đặc biệt là nhài tơ dài (tên khoa học: Jasminum elongatum), để hãm nước uống như một loại trà hạ nhiệt và xoa dịu cơn đau đã được lưu truyền khá phổ biến ở một số vùng địa phương.

Vậy việc uống trà nhài tơ dài để hạ sốt, giảm đau là đúng hay sai? Xét theo góc độ y học chứng cứ, câu trả lời ngắn gọn là: Lời đồn này chưa có căn cứ lâm sàng xác thực trên cơ thể người. Dù một số nghiên cứu dược lý tiền lâm sàng ghi nhận tiềm năng kháng viêm, giảm triệu chứng đau trên mô hình động vật, việc uống nước sắc hay trà từ loài cây này không thể thay thế cho các biện pháp y tế tiêu chuẩn.

Cây nhài tơ dài chứa những chất gì?

Nhài tơ dài là loại cây thuộc chi Jasminum, họ Nhài (Oleaceae). Cây thường mọc hoang hoặc được trồng ở một số quốc gia châu Á. Trong y học bản địa vùng Lĩnh Nam (Trung Quốc), cây thường được dùng để hỗ trợ cải thiện tiêu chảy, đau bụng và các rối loạn viêm đường tiêu hóa ^[1].

Để tìm hiểu nguồn gốc tác dụng sinh học của cây, một nghiên cứu công bố năm 2016 đã tiến hành phân lập và tinh chế các hợp chất hóa học từ chiết xuất methanol của nhài tơ dài bằng phương pháp sắc ký cột và HPLC điều chế ^[2]. Kết quả nghiên cứu đã lần đầu tiên phân lập được 9 hợp chất từ loài thực vật này ^[2].

Các chất được định danh bao gồm: protocatechuic acid, caffeic acid, salicylic acid, isovanillic acid, ferulic acid, methyl caffeate, caffein, 3,6-diisopropylpiperazin-2,5-dione và scopoletin ^[2]. Trong số đó, salicylic acid được biết đến là một hợp chất tiền thân tự nhiên liên quan mật thiết đến cấu trúc các thuốc hạ sốt, kháng viêm thông dụng, trong khi caffeic acid và ferulic acid là các polyphenol có hoạt tính chống oxy hóa tự nhiên.

Cơ chế tác động sinh học qua mô hình nghiên cứu

Mặc dù dân gian truyền miệng về công dụng giảm đau hạ sốt, cơ chế phân tử của nhài tơ dài chỉ mới được làm sáng tỏ gần đây thông qua các mô hình viêm ruột thực nghiệm. Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã ứng dụng phương pháp dược lý mạng lưới kết hợp với phân tích chuyển hóa huyết thanh để làm rõ cơ chế tác động của nhài tơ dài ^[1].

Nghiên cứu tiến hành trên chuột thí nghiệm C57BL/6J bị viêm loét đại tràng do tác động của dextran sulfate sodium (DSS) 2,5% ^[1]. Kết quả dược động học ghi nhận nhài tơ dài làm giảm đáng kể chỉ số hoạt động bệnh (DAI), cải thiện tổn thương mô học và ức chế các cytokine gây viêm trong mô đại tràng ^[1].

Phân tích sâu hơn, các nhà khoa học đã xác định được 25 mục tiêu cốt lõi như TNF, IL-6, PTGS2 (COX-2) và RELA, cùng 4 con đường tín hiệu trọng tâm gồm con đường tín hiệu NF-kappaB và con đường chuyển hóa acid arachidonic ^[1]. Phân tích chuyển hóa học tìm thấy 45 chất chuyển hóa nội sinh khác biệt ^[1]. Nghiên cứu chứng minh nhài tơ dài giúp đảo ngược tình trạng viêm đại tràng ở chuột thông qua trục IkappaB/p65/COX-2/acid arachidonic ^[1]. Con đường COX-2 và acid arachidonic chính là đích đến quen thuộc của các phản ứng viêm và đau trong cơ thể sinh vật.

So sánh với các nghiên cứu trên các loài chi nhài khác

Cần lưu ý rằng dữ liệu trực tiếp về thử nghiệm hạ sốt của riêng loài nhài tơ dài (Jasminum elongatum) hiện vẫn còn thiếu hụt. Các dữ liệu về hạ nhiệt chủ yếu được ghi nhận trên những cây họ hàng cùng chi Jasminum.

Điển hình là loài nhài đơn (Jasminum sambac). Một nghiên cứu năm 2015 đã khảo sát chiết xuất cồn chuẩn hóa từ rễ của loài này ^[3]. Khi đánh giá tác dụng hạ sốt trên chuột cống trắng Charles Foster bị gây sốt bằng men bia (Brewer's yeast), chiết xuất rễ nhài đơn đã thể hiện hoạt tính hạ thân nhiệt rõ rệt ^[3]. Ở liều 400 mg/kg dùng đường uống, chiết xuất này còn làm giảm tới 49,21% số cơn quặn thắt cơ bụng do acid acetic trên chuột nhắt trắng Swiss albino, đồng thời kéo dài thời gian phản xạ vẫy đuôi trong thử nghiệm tail-flick ^[3]. Dược liệu này cũng làm giảm phù chân chuột và ức chế 33,58% u hạt ^[3].

Một loài khác là nhài thắt (Jasminum amplexicaule) cũng được nghiên cứu vào năm 2008 ^[4]. Chiết xuất methanol từ cây này ở các liều 100, 200 và 400 mg/kg đã thể hiện tác dụng giảm đau rõ rệt, phụ thuộc theo liều lượng trên chuột nhắt qua các mô hình mâm nhiệt, gây quặn thắt và tiêm formalin ^[4]. Phân đoạn chloroform, ethyl acetate và cồn dư ở liều 200 mg/kg cũng cho hiệu quả tương tự ^[4].

Dù các loài cùng chi thể hiện hoạt tính giảm đau và hạ sốt trên động vật thí nghiệm, các kết quả này không thể dùng để khẳng định nhài tơ dài cũng có công dụng hạ sốt tương đương, do mỗi loài thực vật sở hữu hàm lượng hoạt chất và độc tính khác nhau.

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất của người dân là xem kinh nghiệm truyền miệng tương đương với thuốc chữa bệnh đã được kiểm chứng. Việc tìm thấy salicylic acid hoặc tác động lên enzym COX-2 trong phòng thí nghiệm không đồng nghĩa với việc uống một cốc trà từ cây tươi hoặc phơi khô sẽ cắt ngay cơn sốt.

Các giới hạn lớn của bằng chứng khoa học hiện nay bao gồm:

• Thiếu nghiên cứu lâm sàng: Toàn bộ dữ liệu về nhài tơ dài mới dừng ở mô hình động vật gặm nhấm (chuột) bị viêm đại tràng ^[1]. Chưa từng có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người để xác nhận khả năng cắt sốt hay trị đau nhức.
• Khác biệt về dạng bào chế: Trong nghiên cứu, các nhà khoa học sử dụng chiết xuất đã chuẩn hóa nồng độ, dung môi phân đoạn hoặc tinh chất tinh khiết [2, 8]. Việc tự hãm lá hay cành cây bằng nước sôi tại nhà không thể kiểm soát được hàm lượng hoạt chất chiết xuất ra, đồng thời không loại bỏ được các tạp chất gây hại.
• Nguy cơ trì hoãn điều trị: Sốt và đau có thể là dấu hiệu cảnh báo của các bệnh lý nguy hiểm như nhiễm khuẩn huyết, sốt xuất huyết hay viêm ruột cấp. Việc tin vào trà thảo dược để tự điều trị có thể làm lỡ thời gian can thiệp y tế cần thiết.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Do chưa có nghiên cứu đầy đủ về độc tính và độ an toàn dài hạn của nhài tơ dài trên người, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:

• Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có dữ liệu an toàn trên nhóm đối tượng này; tuyệt đối không tự ý sử dụng các loại nước sắc đậm đặc.
• Trẻ nhỏ: Hệ thống chuyển hóa gan thận của trẻ chưa hoàn thiện, việc sử dụng thảo dược có chứa các dẫn xuất tương tự acid hữu cơ có thể gây tác dụng phụ khó lường.
• Người có bệnh lý nền dạ dày hoặc đang dùng thuốc chống đông: Nhài tơ dài có chứa salicylic acid ^[2] và tác động lên con đường acid arachidonic ^[1], do đó có nguy cơ tương tác bất lợi với các thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) hoặc thuốc chống đông máu.
• Người đang bị sốt cao kéo dài hoặc đau cấp tính không rõ nguyên nhân: Cần thăm khám y tế ngay lập tức, không nên tự điều trị tại nhà bằng các loại cây cỏ truyền miệng.

Gợi ý tiếp cận và sử dụng đúng cách

Nếu bạn muốn sử dụng nhài tơ dài như một thức uống thảo mộc thông thường để thưởng thức hương vị, cần tuân thủ cách tiếp cận an toàn và chừng mực:

• Lượng dùng vừa phải: Do chưa có khuyến cáo liều lượng chuẩn xác cho người, chỉ nên dùng với lượng nhỏ như trà thưởng thức thường nhật, không nấu sắc quá đặc hoặc uống liên tục nhiều ngày thay nước lọc.
• Nguồn gốc rõ ràng: Cần thu hái hoặc mua từ các cơ sở uy tín để tránh nhầm lẫn với các loài cây độc khác cùng họ hoặc lẫn lộn tạp chất, thuốc bảo vệ thực vật.
• Kết hợp lối sống: Khi có biểu hiện mệt mỏi nhẹ, ưu tiên quan trọng nhất vẫn là uống đủ nước, nghỉ ngơi ở nơi thoáng mát và bổ sung dinh dưỡng cân đối.
• Tư vấn y khoa: Khi đang mắc bệnh mạn tính hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị theo toa, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ trước khi đưa thêm bất kỳ loại nước uống thảo dược nào vào thực đơn hàng ngày.

Tóm lại, trà nhài tơ dài chỉ nên được nhìn nhận như một loại thức uống dân gian chứa một số hoạt chất tiềm năng chống viêm. Lời đồn dùng trà này để hạ sốt và giảm đau hiện chưa có căn cứ khoa học trên người, người dân không nên chủ quan tự điều trị mà cần tìm đến các cơ sở y tế khi xuất hiện triệu chứng bất thường.