Táo bón là rối loạn tiêu hóa phổ biến, gây cảm giác đầy trướng khó chịu và ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sống hàng ngày. Thay vì điều chỉnh chế độ ăn uống hay đi khám, nhiều người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên vì tin rằng nguồn gốc cây cỏ luôn lành tính. Trong đó, trà thảo quyết minh (hạt muồng muồng) hay các loài cùng chi là lựa chọn được truyền tai rất nhiều để thông tiện nhanh chóng.
Tuy nhiên, uống trà thảo quyết minh thường xuyên có thực sự an toàn tuyệt đối hay tiềm ẩn nguy cơ lệ thuộc thuốc và tổn thương đường ruột? Về mặt khoa học, thảo quyết minh chứa nhóm hoạt chất kích thích nhuận tràng mạnh, có hiệu quả giải quyết triệu chứng nhưng không nên sử dụng bừa bãi dài ngày.
Thảo quyết minh và hoạt chất anthraquinone nhuận tràng
Thảo quyết minh có tên khoa học là Senna obtusifolia (hoặc Cassia obtusifolia), thuộc chi thực vật được y học cổ truyền và hiện đại dùng phổ biến làm thuốc nhuận tràng [1], [2]. Nghiên cứu hóa thực vật xác nhận trong hạt thảo quyết minh chứa các hợp chất thuộc nhóm anthraquinone [2].
Nhóm anthraquinone tự nhiên trong các loài này thường tồn tại dưới dạng glycoside liên kết [1], [3]. Ở trạng thái nguyên vẹn, các phân tử này đi qua dạ dày và ruột non mà không bị biến đổi hay hấp thu [3], [4]. Khi tới đại tràng, men vi sinh vật đường ruột sẽ phân giải chúng thành các phân tử có hoạt tính sinh học [1], [4].
Chính các chất chuyển hóa có hoạt tính này đóng vai trò quyết định, kích hoạt phản ứng xả thải của ruột già để đẩy phân ra ngoài [1], [4].
Cơ chế tác động kích thích đường ruột
Cơ chế nhuận tràng của anthraquinone thuộc nhóm nhuận tràng kích thích niêm mạc [1], [3]. Các nghiên cứu chỉ ra rằng hoạt chất kích thích đám rối thần kinh cơ ruột để kích hoạt nhu động ruột co bóp tống phân [4].
Song song đó, hợp chất anthraquinone ức chế enzym (Na+, K+)-ATPase tại đại tràng [1]. Quá trình này cản trở sự hấp thu muối natri clorid (NaCl) và kích thích tiết ion clo (Cl-), kéo theo nước và các chất điện giải đi vào lòng ruột [1], [4]. Lượng nước và dịch tăng lên giúp làm mềm khối phân và tăng thể tích chất thải [4].
Nhờ sự kết hợp giữa kích thích nhu động và giữ nước trong ruột, hoạt động đi tiêu thường diễn ra sau khoảng 6 đến 8 giờ kể từ khi sử dụng [4].
Nghiên cứu thực nghiệm nói gì về hiệu lực?
Bằng chứng dược lý về tác dụng nhuận tràng của thảo quyết minh đã được ghi nhận qua nhiều mô hình nghiên cứu thực nghiệm.
Năm 2014, một nghiên cứu trên chuột cống đực trắng đánh giá tác dụng nhuận tràng của chiết xuất rễ thảo quyết minh (Senna obtusifolia) đối chứng với lá senna chuẩn (Senna alexandrina) [5]. Kết quả ghi nhận ở liều uống 500 mg/kg thể trọng, dịch chiết rễ thảo quyết minh tạo ra khoảng 45% lượng phân ướt [5]. Khi tăng lên liều 700 mg/kg thể trọng, tỷ lệ phân ướt đạt 60% [5]. Nghiên cứu kết luận hiệu lực nhuận tràng của rễ thảo quyết minh đạt khoảng 89% so với lá senna chuẩn [5].
Năm 2019, nghiên cứu hóa thực vật trên hạt thảo quyết minh (Senna obtusifolia) phân lập được một chất tương tự anthraquinone mới là obtusifolin-2-O-beta-D-(6'-O-alpha,beta-unsaturated butyryl)-glucopyranoside [2]. Thử nghiệm invitro cho thấy hợp chất này ức chế mạnh và đặc hiệu chất vận chuyển anion hữu cơ OAT1 của người ở nồng độ 100 µM [2].
Tuy vậy, các dữ liệu về thảo quyết minh hiện chủ yếu dừng lại ở nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật và chiết xuất phòng thí nghiệm [2], [5]. Các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người phần lớn thực hiện trên chi thực vật Senna nói chung chứ chưa phong phú riêng cho hạt thảo quyết minh đơn lẻ.
Nguy cơ khi lạm dụng dài ngày: Từ đổi màu niêm mạc đến lệ thuộc
Do mang lại hiệu quả thông tiện nhanh sau 6 đến 8 giờ, không ít người hình thành thói quen uống trà thảo dược này hàng ngày [6], [4]. Việc lạm dụng anthraquinone kéo dài dẫn đến những tác động không mong muốn đối với đại tràng.
Hiện tượng phổ biến nhất khi dùng thảo dược chứa anthraquinone liên tục trong 9 đến 12 tháng là chứng hắc biến đại tràng (melanosis coli hoặc pseudomelanosis coli) [3]. Đây là tình trạng niêm mạc đại tràng bị đổi sang màu nâu đen sẫm [3]. Tình trạng này có thể thoái lui dần và biến mất sau nhiều tuần hoặc nhiều tháng ngừng sử dụng thuốc [3]. Vấn đề liệu chứng biến màu này có liên quan đến ung thư đại trực tràng hay không vẫn còn đang tranh cãi [3].
Về mặt tổn thương cấu trúc ruột, một tổng quan y khoa năm 2009 phân tích các dữ liệu cơ sở y học cho thấy chưa có bằng chứng thuyết phục chứng minh việc dùng senna mạn tính gây biến đổi cấu trúc hoặc chức năng thần kinh ruột hay cơ trơn ruột [6]. Tổng quan cũng ghi nhận việc dùng dịch chiết senna dài ngày trên chuột không liên quan đến xuất hiện khối u đường tiêu hóa, không sinh ung thư ở chuột sau 2 năm dùng liều tới 300 mg/kg/ngày, và bằng chứng hiện tại không cho thấy nguy cơ độc tính di truyền trên bệnh nhân [6].
Mặc dù vậy, việc kích thích bài tiết nước và thúc ép nhu động cưỡng bức diễn ra liên tục khiến đại tràng quen với việc phải có chất kích thích mới co bóp. Thói quen phụ thuộc vào hoạt chất kích thích có thể làm mất phản xạ buồn đi tiêu tự nhiên. Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2021 trên mô hình chuột tiêu chảy ghi nhận anthraquinone từ senna gây biến đổi biểu hiện kênh dẫn nước aquaporin (Aqps) [7]. Cụ thể, các hợp chất này làm giảm biểu hiện gen Aqps ở đại tràng nhưng lại làm tăng biểu hiện Aqps và protein Aqp2 tại thận, mở ra cảnh báo về tác dụng phụ tiềm ẩn trên chức năng nội tạng [7].
Hiểu lầm thường gặp về trà thảo dược trị táo bón
Sai lầm lớn nhất của người tiêu dùng là đánh đồng "nguồn gốc thảo mộc" với "vô hại tuyệt đối". Hoạt chất anthraquinone trong thảo quyết minh là thuốc nhuận tràng kích thích có cơ chế dược lý rõ rệt, tương tự thuốc kê đơn, chứ không phải một loại nước thanh lọc vô thưởng vô phạt [1], [3].
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng có thể uống trà này để "trị dứt điểm" táo bón mạn tính. Trên thực tế, thảo dược chỉ giải quyết triệu chứng phân ứ đọng tạm thời tại lòng ruột [1], [8]. Thảo dược không chữa được nguyên nhân gốc rễ xuất phát từ chế độ ăn thiếu chất xơ, lười vận động hoặc thói quen nhịn đi vệ sinh.
Một số người còn tin rằng anthraquinone chắc chắn gây thủng ruột hoặc ung thư đại tràng. Khoa học hiện tại xác nhận biến đổi màu niêm mạc là có thật nhưng có thể hồi phục sau khi ngưng, và dữ liệu chưa khẳng định nguy cơ sinh ung thư [3], [6]. Dẫu vậy, việc lạm dụng kéo dài để xả ruột hay giảm cân là chỉ định sai lầm [1], [6].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người có bệnh lý nền mạn tính về thận hoặc gan cần hết sức cẩn trọng. Bằng chứng thực nghiệm năm 2021 cho thấy các chất chuyển hóa anthraquinone gây biến đổi điều hòa kênh aquaporin ở thận và gan của động vật, có thể mang lại tác động tiêu cực cho người suy giảm chức năng các cơ quan này [7].
Dù có nghiên cứu đề xuất tiềm năng phát triển thảo quyết minh thành thuốc nhuận tràng nhẹ, việc dùng các loài senna chính thống vẫn bị chống chỉ định đối với phụ nữ có thai và trẻ nhỏ [5]. Do đó, phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ em tuyệt đối không tự ý hãm trà uống nếu chưa có chỉ định y khoa rõ ràng.
Người đang dùng các loại thuốc điều trị bệnh lý khác cũng cần lưu ý vì dịch chiết thảo quyết minh đã được chứng minh có khả năng ức chế mạnh chất vận chuyển anion hữu cơ OAT1 của người [2]. Tác động này có thể làm thay đổi tốc độ đào thải và nồng độ các thuốc dùng đồng thời trong cơ thể.
Áp dụng thực tế an toàn cho hệ tiêu hóa
Khi bị táo bón nhẹ hoặc ngắt quãng, ưu tiên hàng đầu là các biện pháp cơ học tự nhiên: tăng cường nhóm thực phẩm giàu đường tự nhiên như mận khô, sung, hạt lanh hoặc chất xơ hòa tan [1], [3]. Nghiên cứu chỉ ra việc phối hợp chất xơ psyllium với liều senna an toàn theo khuyến cáo mang lại hiệu quả vượt trội so với chỉ dùng thuốc thẩm thấu thông thường [3].
Nếu lựa chọn uống trà thảo quyết minh, chỉ nên dùng với liều lượng vừa phải và coi đây là giải pháp tình thế ngắn ngày để kích thích tống xuất phân [6], [4]. Tránh tự ý tăng nồng độ trà đậm đặc hoặc uống liên tục nhiều tuần.
Nếu tình trạng táo bón kéo dài không cải thiện sau vài ngày, người bệnh cần đi khám chuyên khoa tiêu hóa để tìm nguyên nhân chính xác, thay vì tăng liều thảo dược.
Tóm lại, trà thảo quyết minh là thảo dược nhuận tràng kích thích có hiệu quả rõ rệt nhờ hoạt chất anthraquinone. Tuy nhiên, việc lạm dụng dài ngày có thể gây biến đổi màu niêm mạc ruột và tạo tâm lý lệ thuộc xả thải. Sử dụng thảo dược cần đúng liều, ngắn ngày và luôn dựa trên sự tư vấn chuyên môn từ bác sĩ.
