Nhiều người thường cho rằng bổ sung vi chất càng nhiều càng tốt cho cơ thể. Khi nghe về vai trò của i-ốt đối với tuyến giáp và sự phát triển trí não, không ít người đã tự ý mua các loại viên uống i-ốt liều cao hoặc vitamin tổng hợp để dùng mỗi ngày.

Tuy nhiên, việc bổ sung i-ốt dạng viên không dành cho tất cả mọi người. Đây là can thiệp y tế chỉ nên dùng cho các nhóm có nguy cơ thiếu hụt cao hoặc sống tại vùng thiếu i-ốt đã được xác định, trong khi việc tự ý nạp quá liều có thể gây phản tác dụng nguy hiểm cho chức năng tuyến giáp [1].

Tuyến giáp và vai trò của vi chất i-ốt

I-ốt là nguyên tố vi lượng thiết yếu để tuyến giáp tổng hợp hormone thyroxine (T4) và triiodothyronine (T3). Các hormone này điều hòa chuyển hóa năng lượng, hoạt động tim mạch và sự phát triển thần kinh ngay từ giai đoạn bào thai [2, 7].

Khi cơ thể thiếu i-ốt, tuyến giáp phải phì đại để cố gắng thu nhận vi chất, dẫn tới bướu cổ [2]. Ngược lại, nếu nạp đột ngột một lượng i-ốt lớn từ viên uống, tuyến giáp có thể bị ức chế tạm thời hoặc kích hoạt các phản ứng viêm tự miễn [1, 3, 4].

Nghiên cứu chỉ ra ai thực sự cần bổ sung?

Nhu cầu i-ốt tăng lên rõ rệt ở phụ nữ mang thai và cho con bú nhằm đáp ứng cho sự phát triển của thai nhi [3]. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị bổ sung i-ốt cho phụ nữ mang thai tại các khu vực không đảm bảo đủ i-ốt từ khẩu phần ăn [4].

Một nghiên cứu đoàn hệ tại Na Uy công bố năm 2020 trên các bà mẹ cho thấy lượng i-ốt nạp vào không đủ liên quan đến giảm khả năng thụ thai, chậm tăng trưởng thai nhi và tăng nguy cơ tiền sản giật [4]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra tình trạng thiếu i-ốt nên được điều chỉnh từ trước thai kỳ thông qua thực phẩm tăng cường hoặc viên bổ sung [4].

Một tổng quan năm 2011 cũng nhấn mạnh phụ nữ mang thai hoặc cho con bú cần bổ sung i-ốt từ giai đoạn chuẩn bị mang thai hoặc ngay khi biết có thai [3]. Nghiên cứu của tác giả Moleti trích dẫn trong tài liệu năm 2011 theo dõi 433 phụ nữ mang thai không có kháng thể tuyến giáp cho thấy: tỷ lệ hạ thyroxine máu ở nhóm uống bổ sung 150 mcg i-ốt chỉ là 8,3%, nhóm có tiền sử dùng muối i-ốt là 9,5%, trong khi nhóm không can thiệp lên tới 20% [5]. Việc bổ sung sớm trước tuần thứ 10 của thai kỳ giúp cải thiện kết quả phát triển thần kinh của trẻ [5].

Một nghiên cứu công bố năm 2022 tại cơ sở y tế ghi nhận việc dùng viên uống bổ sung i-ốt (chủ yếu qua công thức đa vi chất hoặc kali iodid) kết hợp với các vi chất khác liên quan đến việc giảm 47% nguy cơ mắc các bệnh lý sơ sinh (p = 0,024) [6].

Một tổng quan năm 2007 từ cơ sở dữ liệu các thử nghiệm lâm sàng trên 1.551 phụ nữ ở vùng thiếu i-ốt nặng ghi nhận: bổ sung i-ốt làm giảm tỷ lệ tử vong ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ với nguy cơ tương đối là 0,71 (khoảng tin cậy 95%: 0,56 - 0,90), đồng thời giảm tỷ lệ mắc chứng đần độn dịch tễ ở mốc 4 tuổi (nguy cơ tương đối 0,27) [7].

Nghiên cứu can thiệp năm 1997 kéo dài 6 tháng ở nhóm vị thành niên có bướu cổ và không bướu cổ cho thấy việc bổ sung muối i-ốt đơn thuần hoặc kết hợp sắt giúp giảm đáng kể tỷ lệ bướu cổ tổng thể và bướu cổ nhìn thấy, đồng thời làm tăng nồng độ bài tiết i-ốt niệu (UIE) [2].

Nguy cơ tiềm ẩn khi tự ý dùng liều cao

Nhiều người lầm tưởng bổ sung i-ốt dạng viên càng nhiều thì tuyến giáp càng khỏe. Điều này hoàn toàn sai lầm vì dung nạp quá mức có thể gây hại nghiêm trọng cho cơ thể [1].

Theo tổng quan y văn về độc tính của i-ốt năm 1990, việc tiếp xúc quá mức với i-ốt qua thực phẩm bổ sung, thuốc bôi hoặc chất cản quang có thể gây viêm tuyến giáp, bướu cổ, suy giáp, cường giáp hoặc các phản ứng dị ứng cấp tính [1]. Báo cáo này nhận định mức tiêu thụ dưới hoặc bằng 1,000 mg/ngày (tương đương 1000 mcg/ngày) có thể an toàn cho đa số người khỏe mạnh, nhưng vẫn có thể gây phản ứng bất lợi ở một số cá nhân nhạy cảm hoặc có mô tuyến giáp tự chủ [1].

Đối với thai kỳ, nạp quá nhiều i-ốt có thể ức chế chức năng tuyến giáp của thai nhi, dẫn đến bướu cổ sơ sinh và suy giáp [8]. Bổ sung i-ốt liều cao khi cơ thể đang thiếu hụt trước đó cũng có thể kích hoạt viêm tuyến giáp sau sinh (PPT) do ảnh hưởng đến hệ miễn dịch tự miễn [8]. Ngoài ra, việc bổ sung đột ngột ở giai đoạn đầu thai kỳ có thể gây ra hiện tượng ức chế tạm thời (stunning effect), làm giảm sản xuất hormone giáp [4].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay

Mặc dù vai trò của việc phòng chống thiếu hụt i-ốt là rõ ràng, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn theo dõi dài hạn về phát triển nhận thức của trẻ vẫn còn thiếu [1, 8].

Tại các khu vực chỉ thiếu i-ốt mức độ nhẹ đến trung bình, dữ liệu về lợi ích của việc bổ sung đại trà cho toàn bộ phụ nữ mang thai vẫn chưa đồng nhất [4]. Một số nghiên cứu cho thấy có lợi, nhưng một số khác không ghi nhận sự khác biệt rõ rệt [4]. Do đó, việc khuyến cáo bổ sung viên uống phải dựa trên đánh giá dịch tễ từng vùng và từng cá nhân [1, 6].

Những ai nên thận trọng hoặc cần tránh tự ý bổ sung?

Người có bệnh lý tuyến giáp tiềm ẩn, bướu nhân giáp tự chủ hoặc có cơ địa nhạy cảm với i-ốt không nên tự ý dùng viên bổ sung [1]. Việc nạp thêm i-ốt có thể kích hoạt cơn bão giáp hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng rối loạn tự miễn [3, 4].

Người đang sống ở các khu vực đã có chương trình muối i-ốt toàn dân hiệu quả hoặc chế độ ăn đã cung cấp đủ i-ốt không cần dùng thêm viên uống đơn chất liều cao [8]. Phụ nữ mang thai không nên tự mua viên vi chất i-ốt liều cao mà cần dùng theo hướng dẫn chuyên môn [1, 3].

Áp dụng đúng cách trong đời sống hàng ngày

Để đảm bảo nồng độ i-ốt hợp lý cho cơ thể mà không gặp rủi ro quá liều, người dân nên ưu tiên sử dụng muối i-ốt trong nấu ăn thường nhật theo khuyến cáo dinh dưỡng chung [1, 2].

Đối với phụ nữ có kế hoạch mang thai tại vùng thiếu hụt, lý tưởng nhất là dự trữ đủ lượng i-ốt trong tuyến giáp (khoảng 10-20 mg) trước khi thụ thai [5]. Việc bổ sung dạng viên đa vi chất chứa i-ốt chỉ nên thực hiện khi có tư vấn y tế, chú ý không dùng vượt ngưỡng an toàn [3, 4, 8]. Khi phát hiện có thai, việc thăm khám để kiểm tra sức khỏe và hỏi ý kiến bác sĩ về đơn thuốc vi chất là điều cần thiết [5, 6].

Viên uống bổ sung i-ốt là giải pháp quan trọng cho các đối tượng thiếu hụt thực sự hoặc phụ nữ trong giai đoạn thai kỳ ở vùng nguy cơ. Tuy nhiên, người dân tuyệt đối không tự ý dùng các chế phẩm i-ốt liều cao để tránh làm tổn hại tuyến giáp. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu bất kỳ phác đồ bổ sung vi chất nào.