Nhiều người có thói quen mua viên uống bổ sung vitamin E về dùng mỗi ngày để chăm sóc sức khỏe và làn da. Tuy nhiên, phần lớn thường uống tùy tiện vào lúc sáng sớm khi bụng đói hoặc ngay trước khi đi ngủ. Thói quen tưởng như vô hại này khiến dưỡng chất đào thải ra ngoài mà cơ thể không hấp thu được bao nhiêu.

Thời điểm uống vitamin E mang lại hiệu quả hấp thu tốt nhất là ngay trong hoặc ngay sau bữa ăn có chứa chất béo. Do vitamin E là chất dinh dưỡng tan trong dầu, đường tiêu hóa bắt buộc phải có sự hiện diện của lipid để kích hoạt quá trình chuyển hóa và đưa vitamin vào máu.

Cơ chế hấp thu chất béo của đường ruột

Vitamin E không thể tự hòa tan trong môi trường dịch lỏng của dạ dày và ruột non [1]. Để hấp thu được dưỡng chất này, cơ thể bắt buộc phải trải qua quá trình tiêu hóa chất béo đồng thời nhằm tạo điều kiện cho vi hạt lipid hình thành [2], [1].

Khi thức ăn chứa chất béo đi vào đường tiêu hóa, các men tiêu hóa như lipase dạ dày và lipase tụy, phospholipase A2 sẽ bắt đầu phân giải triacylglycerol [1]. Quá trình này kích thích túi mật bài tiết dịch mật và các muối mật để nhũ hóa chất béo [1]. Vitamin E được hòa tan và tích hợp vào các hạt mixen cùng với phospholipid và axit mật [1].

Sau khi nằm trọn trong các hạt mixen, vitamin E di chuyển đến tế bào niêm mạc ruột non [1]. Tại đây, dưỡng chất được hấp thu qua màng tế bào bằng cơ chế khuếch tán thụ động hoặc qua các thụ thể trung gian như SR-B1 (scavenger receptor class B type 1) và Niemann-Pick C1-like protein 1 [1]. Cuối cùng, vitamin E được đóng gói vào các hạt chylomicron để vận chuyển vào hệ thống tuần hoàn tương tự như con đường chuyển hóa cholesterol [1]. Nếu thiếu chất béo kích thích tạo dịch mật và hạt mixen, phần lớn vitamin E nạp vào sẽ bị đẩy thẳng xuống đại tràng và bài tiết ra ngoài [1].

Bằng chứng lâm sàng trên cơ thể người

Tầm quan trọng của chất béo đối với việc hấp thu vitamin E đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu trên người tình nguyện. Các thử nghiệm lâm sàng chỉ ra rằng lượng mỡ trong bữa ăn quyết định trực tiếp tới nồng độ dưỡng chất đi vào máu.

Một nghiên cứu công bố năm 2004 đã theo dõi động học của vitamin E trên cơ thể người khi dùng chung với các bữa ăn có hàm lượng chất béo khác nhau [3]. Các đối tượng tham gia được cho uống một viên nang chứa 150 mg RRR-alpha-tocopheryl acetate đánh dấu đồng vị phóng xạ, sau đó được lấy mẫu máu liên tục trong suốt 48 giờ để phân tích bằng phương pháp sắc ký lỏng khối phổ [3]. Kết quả cho thấy nồng độ alpha-tocopherol đánh dấu trong huyết tương cao hơn đáng kể khi dùng viên uống cùng một bữa ăn nhiều chất béo (17,5 g lipid) so với khi dùng cùng bữa ăn ít chất béo (chỉ có 2,7 g lipid) [3]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự khác biệt về hấp thu giữa bữa ăn gồm bánh mì nướng bơ và bữa ăn ngũ cốc với sữa nguyên béo dù cả hai đều chứa 17,5 g chất béo, chứng minh cấu trúc nền của thực phẩm cũng can thiệp vào quá trình này [3].

Tác động cốt lõi của men tiêu hóa mỡ còn được làm sáng tỏ qua một thử nghiệm chéo nhãn mở, có đối chứng giả dược ngẫu nhiên công bố năm 1996 trên 12 người tình nguyện khỏe mạnh từ 20 đến 44 tuổi [4]. Những người tham gia được chia làm hai giai đoạn điều trị, cách nhau ít nhất 2 tuần rửa trôi: uống 120 mg orlistat (chất ức chế lipase đường tiêu hóa nhằm cản trở hấp thu mỡ) hoặc giả dược 3 lần mỗi ngày trong 9 ngày [4]. Họ được cho dùng liều đơn 400 IU vitamin E và lấy mẫu máu liên tục trong 5 ngày tiếp theo [4]. Kết quả phân tích dược động học cho thấy thuốc ức chế tiêu hóa chất béo làm giảm khoảng 43% nồng độ tối đa và giảm khoảng 60% diện tích dưới đường cong nồng độ - thời gian của vitamin E [4]. Điều này khẳng định nếu không có hoạt động tiêu hóa mỡ thông thường, vitamin E sẽ thất thoát phần lớn qua đường ruột [4].

Các thử nghiệm về chất lượng và hàm lượng chất béo

Bên cạnh các thử nghiệm lâm sàng, các mô hình thực nghiệm động vật cung cấp thêm thông tin chi tiết về các loại axit béo và mức chất béo tối thiểu cần thiết để hấp thu dưỡng chất này.

Một thử nghiệm năm 1978 trên chuột nhịn ăn qua đêm đã đánh giá ảnh hưởng của chuỗi chất béo lên sinh khả dụng của tocopherol [2]. Động vật được cho dùng vitamin E đánh dấu đồng vị nhũ hóa trong triglyceride chuỗi trung bình (MCT) hoặc triglyceride chuỗi dài (LCT) và theo dõi trong 72 giờ [2]. Mức độ phóng xạ ghi nhận tại thành ruột non, gan, huyết tương, cơ xương và mô mỡ ở nhóm dùng MCT cao hơn hẳn nhóm dùng LCT [2]. Nghiên cứu này củng cố nguyên lý rằng sự hấp thu vitamin E tại ruột gắn liền với tốc độ hòa tan và tiêu hóa của loại chất béo đi kèm [2].

Năm 1996, một nghiên cứu kéo dài 3 tuần trên chuột đực non đánh giá việc bổ sung vitamin E (0, 330 hoặc 1350 mg DL-alpha-tocopheryl acetate/kg sản phẩm) vào các khẩu phần có mức mỡ khác nhau: rất ít chất béo (7 g fat/kg), ít chất béo (52 g fat/kg) và nhiều chất béo (190 g fat/kg) [5]. Dữ liệu bài tiết qua phân trong 4 ngày ở tuần thứ 3 cho thấy độ hấp thu biểu kiến từ bữa ăn rất ít chất béo dao động từ 73 đến 83%, không khác biệt đáng kể so với bữa ăn nhiều chất béo, đồng thời lượng tích lũy vitamin E trong gan giữa hai nhóm là tương đương nhau [5].

Năm 1997, một thử nghiệm 3 tuần khác trên chuột đực non phân tích tác động của axit béo linoleic ở hai mức chất béo khẩu phần là 59 g/kg (15% năng lượng) và 131 g/kg (30% năng lượng) [6]. Kết quả ghi nhận lượng đào thải vitamin E qua phân thấp hơn đáng kể ở các cá thể ăn khẩu phần giàu axit linoleic, chứng minh axit béo không bão hòa đa không ức chế hấp thu vitamin E [6]. Đồng thời, việc hạ tỷ lệ chất béo trong khẩu phần từ 30% năng lượng xuống 15% năng lượng không làm giảm độ hấp thu biểu kiến của dưỡng chất này [6]. Nghiên cứu tổng quan năm 2021 cũng chỉ ra thiếu hụt vitamin E thường khởi phát do chế độ ăn không đầy đủ hoặc do các hội chứng rối loạn gây kém hấp thu chất béo [7]. Khả năng tích lũy dưỡng chất trong mô còn chịu ảnh hưởng bởi dạng nguồn bổ sung, liều dùng, chức năng gan và các vi chất đi kèm như selen hay kẽm [7].

Ý nghĩa thực tế và giới hạn của bằng chứng

Các dữ liệu nghiên cứu chỉ ra một điểm cốt lõi: chất béo là điều kiện bắt buộc để hấp thu vitamin E hiệu quả [1]. Tuy nhiên, cơ thể không nhất thiết phải nạp một lượng dầu mỡ quá khổng lồ để đạt được điều này [5], [6]. Bằng chứng trên người cho thấy bữa ăn chứa 17,5 g chất béo cho tỷ lệ hấp thu vượt trội hơn hẳn mức 2,7 g lipid [3]. Như vậy, một lượng chất béo vừa phải trong bữa ăn chính đã đủ để kích hoạt hệ enzyme tiêu hóa và muối mật [1], [3].

Mặc dù vậy, người dùng cần lưu ý giới hạn của các tài liệu hiện có. Nhiều dữ liệu chi tiết về loại axit béo hay mức năng lượng tối thiểu mới chỉ dừng lại ở các mô hình gặm nhấm [5], [6], [2]. Trên người, cấu trúc nền của thực phẩm và cơ địa từng cá nhân tạo ra sự chuyển biến khác biệt [3]. Ví dụ, người mắc chứng rối loạn lipid máu ghi nhận mức giảm hấp thu alpha-tocopherol vào huyết tương, hồng cầu, tiểu cầu và tế bào lympho [3]. Những người mang kiểu gen apoE3 cũng có mức thu nhận alpha-tocopherol mới hấp thu thấp hơn đáng kể so với người mang kiểu gen apoE4 [3]. Do đó, tốc độ chuyển hóa có thể dao động tùy thể trạng từng người.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng vitamin E

Nhiều người tin rằng uống vitamin E lúc đói vào buổi sáng sẽ giúp cơ thể thanh lọc và đón nhận dưỡng chất tốt hơn. Đây là quan điểm hoàn toàn sai lầm về mặt sinh học. Khi dạ dày trống rỗng, gan và tụy không tiết đủ dịch mật và enzyme lipase, khiến vitamin E không thể tạo hạt mixen và bị tống xuất theo đường tiêu hóa [1].

Một sai lầm phổ biến khác là uống bổ sung liều lượng càng cao thì cơ thể càng tích lũy được nhiều. Bằng chứng khoa học năm 2004 đã chỉ ra rằng sau 4 tuần bổ sung liều cao liên tục 400 mg/ngày, khả năng thu nhận alpha-tocopherol mới hấp thu vào tuần hoàn bị suy giảm, nhiều khả năng do hiện tượng bão hòa của protein vận chuyển alpha-tocopherol (alpha-tocopherol transfer protein) [3]. Lạm dụng liều cao không làm tăng thêm lợi ích mà còn gây quá tải thụ thể tiếp nhận [3]. Ngoài ra, việc sợ tăng cân mà cắt bỏ hoàn toàn chất béo khi dùng vitamin E sẽ triệt tiêu khả năng hấp thu của loại vitamin này [4], [1].

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Người đang dùng các loại thuốc can thiệp vào quá trình chuyển hóa lipid cần đặc biệt lưu tâm. Điển hình là người điều trị béo phì bằng thuốc orlistat, loại dược chất ức chế men lipase đường tiêu hóa [4]. Bằng chứng cho thấy orlistat làm suy giảm tới 60% mức độ hấp thu vitamin E qua xét nghiệm diện tích dưới đường cong [4]. Những bệnh nhân này cần được theo dõi lâm sàng và tư vấn y tế về phác đồ bổ sung dưỡng chất chuyên biệt để tránh thiếu hụt [4].

Những người mắc các hội chứng kém hấp thu chất béo, bệnh lý xơ nang hoặc suy giảm chức năng gan, mật cũng thuộc nhóm nguy cơ cao thiếu vitamin E do đường ruột không thể xử lý hạt lipid [7], [1]. Người bị rối loạn mỡ máu hoặc mang các đặc điểm biến dị gen chuyển hóa (như kiểu gen apoE3) có khả năng tiếp nhận vitamin vào tế bào kém hơn người bình thường [3]. Đối với các trường hợp có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị, người bệnh bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ trước khi bắt đầu uống viên bổ sung.

Cách sử dụng vitamin E đúng cách mỗi ngày

Để tối ưu hóa hiệu quả sinh học của vitamin E, người dùng nên xây dựng thói quen uống hợp lý:

  • Thời điểm vàng: Uống ngay trong bữa ăn hoặc chậm nhất là 15-30 phút sau khi ăn bữa chính. Bữa trưa hoặc bữa tối thường là thời điểm thuận lợi nhất vì đây là lúc khẩu phần ăn có đủ lượng lipid tự nhiên cần thiết để kích thích túi mật [1], [3].
  • Lượng dùng hợp lý: Tránh lạm dụng các liều lượng vượt quá khuyến cáo. Việc bổ sung dồn dập liều cao 400 mg mỗi ngày kéo dài có thể gây bão hòa hệ thống protein vận chuyển của cơ thể [3]. Hãy tuân thủ hướng dẫn trên nhãn sản phẩm hoặc chỉ định của chuyên gia y tế.
  • Kết hợp thực phẩm thông minh: Không cần phải ăn thức ăn chiên xào nhiều dầu mỡ có hại. Chỉ cần kết hợp viên uống cùng các thực phẩm chứa chất béo lành mạnh như dầu thực vật, các món trộn dầu giấm, trứng, cá béo, quả bơ hoặc các loại hạt là đã đủ cung cấp lượng lipid tiêu chuẩn (tương đương khoảng 15-17 g chất béo) cho đường ruột hoạt động [5], [3].

Vitamin E là dưỡng chất chống oxy hóa quan trọng nhưng cơ thể chỉ tận dụng được tối đa khi có sự đồng hành của chất béo trong bữa ăn [6], [1]. Thay vì uống theo cảm tính, việc nắm rõ quy luật hấp thu và dùng đúng thời điểm sẽ giúp phát huy trọn vẹn công dụng của vitamin. Hãy duy trì một chế độ ăn uống cân bằng, khoa học và luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế khi có bất kỳ thắc mắc nào về sức khỏe.