Căng thẳng, hồi hộp kéo dài và các rối loạn lo âu đang ngày càng phổ biến trong đời sống hiện đại [1]. Nhiều người có xu hướng tìm đến các loại thảo dược không kê đơn với hy vọng làm dịu tinh thần mà không phải dùng thuốc Tây. Trong số các lựa chọn này, chiết xuất từ rễ cây nữ lang (Valerian) là một trong những sản phẩm được nhắc đến nhiều nhất [2].

Dù được dùng rộng rãi từ lâu đời, câu hỏi đặt ra là liệu Valerian có thực sự giúp giải tỏa âu lo hiệu quả hay không? Nhìn thẳng vào các dữ liệu khoa học hiện hành, câu trả lời là bằng chứng y khoa hiện tại vẫn còn rất yếu và không đồng nhất [2, 8]. Chiết xuất này có thể hỗ trợ phần nào cảm giác thư giãn ở mức độ nhẹ nhưng hoàn toàn chưa đủ độ tin cậy để thay thế các liệu pháp điều trị chuẩn [2].

Cơ chế tác động lên hệ thần kinh

Để hiểu vì sao Valerian lại đem lại cảm giác êm dịu, các nhà khoa học đã phân tích thành phần hóa học bên trong loài cây này. Tùy thuộc vào từng loài, thành phần hóa học có thể biến động nhưng nhìn chung đều chứa các axit amin như arginine, glutamine, alanine và GABA [3]. Hoạt động của hệ thần kinh trung ương vốn được điều hòa bởi các thụ thể GABA trong não bộ [3].

Các nghiên cứu chỉ ra rằng chiết xuất cây nữ lang có thể tác động bằng cách điều hòa dị lập thể thụ thể GABA-A và ảnh hưởng lên dẫn truyền serotonin [3, 6]. Đáng chú ý, hoạt tính giảm lo âu này liên quan chặt chẽ đến sự hiện diện của axit valerenic [4]. Một thí nghiệm trên động vật ghi nhận rằng việc bổ sung axit acetoxy valerenic đã làm mất đi tác dụng giảm lo âu của axit valerenic [4]. Điều này lý giải tại sao chất lượng chiết xuất và hàm lượng hoạt chất quyết định rất lớn tới phản ứng của cơ thể [4].

Những nghiên cứu nói gì về hiệu quả giảm lo âu?

Dù cơ chế sinh học trong phòng thí nghiệm khá tiềm năng, kết quả khi thử nghiệm trên người lại cho thấy một bức tranh khác. Một tổng quan hệ thống của tổ chức Cochrane công bố năm 2006 nhằm tìm kiếm các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) về Valerian trong điều trị rối loạn lo âu [1]. Tuy nhiên, kết quả tìm kiếm cho thấy chỉ có duy nhất 1 nghiên cứu RCT với 36 bệnh nhân mắc chứng rối loạn lo âu tổng quát đủ tiêu chuẩn để đưa vào phân tích [1]. Số lượng người tham gia quá ít ỏi này không thể mang lại kết luận chắc chắn [1].

Tiếp đó, một đánh giá công bố năm 2011 phân tích các tài liệu y khoa từ năm 2000 đến tháng 3/2010 theo thang phân loại khuyến nghị SORT từ Hiệp hội Bác sĩ Gia đình Mỹ [2]. Trong số 173 bài báo tìm được, nhóm nghiên cứu lọc ra được một tổng quan hệ thống về việc dùng Valerian cho rối loạn lo âu [2]. Kết luận đưa ra là bằng chứng về hiệu quả của Valerian trong điều trị rối loạn lo âu hiện chưa đầy đủ và chưa đủ cơ sở để khuyến nghị sử dụng [2].

Bên cạnh đó, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi kiểm chứng qua mạng công bố năm 2005 đã phân ngẫu nhiên 391 người tham gia đủ điều kiện vào 3 nhóm nhận thuốc trong 28 ngày: nhóm dùng kava kết hợp giả dược valerian (121 người), nhóm dùng valerian kết hợp giả dược kava (135 người) và nhóm dùng cả hai loại giả dược (135 người) [5]. Để tham gia, tình nguyện viên phải có điểm lo âu trên thang STAI-State cao hơn ít nhất 0,5 độ lệch chuẩn so với mức trung bình ở 2 lần kiểm tra và bị mất ngủ trong 2 tuần trước đó [5]. Kết quả cho thấy nhóm dùng giả dược giảm tới 14,4 điểm triệu chứng lo âu trên thang STAI-State và giảm 8,3 điểm mất ngủ trên thang ISI, không có sự vượt trội rõ rệt từ các thảo dược [5].

Tại Brazil năm 2009, một nghiên cứu khác của Miyasaka cùng cộng sự khảo sát tác động của Valerian đối với chứng rối loạn lo âu cũng không ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về mức độ triệu chứng trước và sau can thiệp [3].

Bằng chứng phối hợp và hiệu quả trên nhóm bệnh nhân đặc thù

Dù các nghiên cứu đơn độc trên diện rộng còn thiếu bằng chứng khẳng định, một số nghiên cứu cỡ mẫu nhỏ cho thấy phản ứng tích cực khi kết hợp hoặc dùng cho nhóm đối tượng riêng biệt [3, 5].

Chẳng hạn, một nghiên cứu chéo, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2022 thực hiện trên 31 người khỏe mạnh (từ 19 đến 58 tuổi) đã đánh giá chế phẩm chiết xuất đa thảo dược gồm valerian, hoa lạc tiên, táo gai và ballota [6]. Các đối tượng dùng chế phẩm thảo dược hoặc giả dược trong 14 ngày, xen kẽ giai đoạn đào thải 28 ngày [6]. Kết quả ghi nhận việc dùng tổ hợp thảo dược này giúp giảm trạng thái căng thẳng lo âu (p = 0,038), đồng thời làm giảm phản ứng sinh lý trước bài kiểm tra gây căng thẳng thông qua việc hạ thấp nồng độ alpha-amylase trong nước bọt (p = 0,041) và phản ứng dẫn điện da (p = 0,004) so với giả dược [6].

Năm 2003, nghiên cứu của Diethard Muller cùng các cộng sự ghi nhận chiết xuất Valerian kết hợp cùng chiết xuất St. John's wort có hiệu quả trong can thiệp trầm cảm và lo âu [3]. Tuy nhiên, vì dùng phối hợp nên không thể quy hoàn toàn hiệu quả giảm âu lo cho một mình Valerian [3]. Ngoài ra, trên mô hình động vật năm 2010, nghiên cứu của Rezaei và cộng sự so sánh với diazepam cho thấy liều 200 mg chiết xuất rễ Valerian cải thiện có ý nghĩa các triệu chứng đau và lo âu [3].

Đối với bệnh nhân suy thận đang chạy thận nhân tạo, một thử nghiệm lâm sàng chéo, mù đôi năm 2021 được tiến hành tại Iran [7]. Bệnh nhân được phân ngẫu nhiên vào các nhóm nhận Valerian hoặc giả dược thông qua việc tung đồng xu và ghép cặp tương đồng về tuổi cũng như giới tính [7]. Mặc dù Valerian được chấp nhận như thuốc không kê đơn cho căng thẳng thần kinh tại Đức, Thụy Sĩ, Bỉ, Ý, Pháp và được xem là an toàn cho bệnh nhân chạy thận, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh bằng chứng tự nhiên vẫn còn gây tranh cãi và chưa thể đưa ra khuyến cáo vững chắc [7].

Lợi ích thực tế và các giới hạn nghiên cứu

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp lớn năm 2020 tổng hợp dữ liệu từ 60 nghiên cứu với tổng cộng 6.894 người tham gia đã làm rõ tính an toàn cũng như tác động của rễ cây nữ lang [8]. Tổng quan này cho thấy không có biến cố bất lợi nghiêm trọng nào được ghi nhận và nhìn chung Valerian an toàn cho mọi lứa tuổi [8].

Khi xem xét 6 nghiên cứu về chức năng nhận thức ở người trưởng thành và người cao tuổi khỏe mạnh, chiết xuất chuẩn hóa Valerian liều từ 100 mg đến 1.600 mg không làm suy giảm hiệu suất tâm thần vận động hay nhận thức [8]. Hồ sơ an toàn này tốt hơn đáng kể khi so sánh với các loại thuốc an thần thuộc nhóm benzodiazepine như triazolam, temazepam hay thuốc kháng histamin diphenhydramine [8]. Thêm vào đó, việc kiểm tra các enzym cytochrom p450 cho thấy chiết xuất không ảnh hưởng đáng kể đến CYP1A2, CYP2D6, CYP2E1 và CYP3A4/5, giảm thiểu nguy cơ tương tác thuốc qua chuyển hóa gan [8].

Mặc dù độ an toàn cao, giới hạn lớn nhất hiện nay là kích thước mẫu thử nghiệm quá nhỏ, thời gian can thiệp ngắn và kết quả còn nhiều mâu thuẫn giữa các nghiên cứu [1, 2, 3]. Điều này khiến Valerian chỉ dừng lại ở vai trò thảo dược hỗ trợ, không đủ điều kiện để trở thành một phương pháp điều trị y khoa chính thức cho rối loạn lo âu [2, 8].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng Valerian

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi Valerian như một "thần dược" tự nhiên có thể thay thế hoàn toàn thuốc giải lo âu kê đơn [2]. Nhiều người tự ý bỏ phác đồ điều trị của bác sĩ để chuyển sang dùng thảo dược, điều này có thể khiến bệnh tình diễn tiến nặng hơn [2].

Một quan niệm sai lầm khác là thảo dược thì dùng liều càng cao càng tốt. Trên thực tế, một nghiên cứu ghi nhận rằng việc dùng cùng một công thức Valerian nhưng ở liều cao hơn lại làm gia tăng cảm giác lo âu, trong khi liều thấp hơn mới mang lại tác dụng an thần nhẹ [8]. Hiện tượng kích thích nghịch thường như kích động, bồn chồn vẫn có thể xảy ra ở một số ít người [8]. Do đó, việc tự ý tăng liều không giúp tăng hiệu quả mà có thể phản tác dụng [8].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù dữ liệu tổng hợp cho thấy Valerian an toàn với phần lớn đối tượng và không gây biến cố bất lợi ở phụ nữ mãn kinh mất ngủ hay trẻ em bị thiếu hụt trí tuệ có vấn đề giấc ngủ, người dùng vẫn cần lưu ý một số phản ứng không mong muốn [8].

Các tác dụng phụ nhẹ đã được ghi nhận bao gồm: người mắc hội chứng chân không yên có thể gặp giấc mơ sống động và mệt mỏi; bệnh nhân viêm khớp kèm rối loạn giấc ngủ có thể bị chóng mặt, buồn ngủ; người mất ngủ có thể gặp triệu chứng tiêu hóa [8]. Ngoài ra, ở những phụ nữ lớn tuổi bị mất ngủ, chiết xuất cây nữ lang có thể làm tăng thời gian tỉnh giấc sau khi bắt đầu ngủ (WASO), cho thấy tiềm năng gây kích thích [8]. Bệnh nhân mắc các bệnh nền mạn tính hoặc đang trong quá trình điều trị y khoa luôn cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng [4, 8].

Cách áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Để áp dụng an toàn trong đời sống hàng ngày, người tiêu dùng chỉ nên sử dụng các sản phẩm chiết xuất chuẩn hóa có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng [4, 6]. Hàm lượng hoạt chất, đặc biệt là axit valerenic, cần được đảm bảo theo tiêu chuẩn sản xuất [4].

Khi mới bắt đầu, nên tuân thủ mức liều thấp theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc bác sĩ chuyên khoa để tránh nguy cơ kích thích nghịch thường do dùng liều quá cao [8]. Nếu đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh lý khác, người dùng không nên tự ý kết hợp mà cần có sự giám sát của nhân viên y tế [7].

Tóm lại, Valerian là một loài thảo dược có mức độ an toàn cao, ít tác dụng phụ và có thể hỗ trợ giải tỏa phần nào cảm giác căng thẳng thần kinh tạm thời [2, 4]. Tuy nhiên, trước các rối loạn lo âu bệnh lý, người bệnh không nên xem đây là biện pháp chữa khỏi hay giải pháp thay thế trị liệu chuẩn [2]. Duy trì lối sống khoa học kết hợp với thăm khám y tế định kỳ vẫn là chìa khóa then chốt để bảo vệ sức khỏe tâm thần.