Trứng cá tầm từ lâu được xem là món ăn xa xỉ trên bàn tiệc của giới thượng lưu. Gần đây, thực phẩm này còn được quảng bá rầm rộ như một "thần dược" giúp trẻ hóa da, kích thích tăng sinh collagen và xóa mờ nếp nhăn nhanh chóng. Nhiều người sẵn sàng chi số tiền lớn để thưởng thức các món ăn hoặc tìm mua các sản phẩm từ trứng cá tầm với mong muốn giữ lại nét thanh xuân.
Tuy nhiên, liệu việc ăn trứng cá tầm tươi trên đĩa có thực sự đem lại hiệu quả làm đẹp thần kỳ như lời đồn? Các bằng chứng khoa học cho thấy các hợp chất chiết xuất từ trứng cá tầm quả thực có tác động tích cực đến làn da, nhưng phần lớn dữ liệu đến từ các dạng chiết xuất tinh chế, enzym hóa hoặc dùng ngoài da, hoàn toàn không tương đồng với việc tiêu thụ thực phẩm thông thường.
Trứng cá tầm tác động đến tế bào da như thế nào?
Cơ chế lão hóa da thường xuất phát từ sự căng thẳng oxy hóa do lối sống thiếu lành mạnh hoặc do tác động của bức xạ tia cực tím UVB [1]. Tia UVB kích thích phản ứng viêm, gây mất nước, phá vỡ cấu trúc collagen và làm da mất đi độ đàn hồi tự nhiên [1, 4]. Các nghiên cứu đã phân tích chiết xuất trứng cá tầm xử lý bằng enzym siêu tới hạn và phát hiện thành phần này chứa nhiều peptide trọng lượng phân tử thấp gồm leucine, tyrosine và phenylalanine [1].
Bên cạnh đó, axit béo docosahexaenoic (DHA) là một trong những thành phần phospholipid chính trong chiết xuất trứng cá tầm [2]. Ở cấp độ tế bào, chiết xuất này cùng với DHA thúc đẩy quá trình biệt hóa tế bào mỡ và tăng cường sản xuất adiponectin [2]. Khi các tế bào mỡ dưới da tiết ra adiponectin, chúng gián tiếp bảo vệ da bằng cách ức chế sản sinh enzym phân hủy collagen là matrix metalloproteinase-1 (MMP-1) do tia UVB gây ra [2].
Ngoài ra, chiết xuất từ trứng cá tầm còn hỗ trợ kích hoạt các tế bào sừng và tế bào gốc của da [4, 6]. Nó làm giảm các yếu tố gây viêm như NF-kappaB, p65 và giảm các enzym gây thoái hóa mô liên kết như MMP-3, MMP-9 [3]. Khi các enzym phá hủy collagen bị ức chế, cấu trúc trung bì được bảo toàn tốt hơn, hạn chế tối đa nguy cơ chùng nhão da [2, 6].
Các thử nghiệm lâm sàng trên người chứng minh điều gì?
Để đánh giá tác dụng thực tế khi sử dụng đường uống, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược đã được thực hiện để đánh giá chiết xuất trứng cá tầm đã qua xử lý enzym [1]. Trong nghiên cứu này, các đối tượng tham gia được chia thành các nhóm: nhóm dùng chiết xuất trứng cá tầm, nhóm kết hợp và nhóm dùng giả dược [1]. Các nhà nghiên cứu tiến hành đo lường các chỉ số da tại mốc 4 tuần và 8 tuần [1].
Kết quả sau 4 tuần ghi nhận độ ẩm da, độ ẩm tầng trung bì và khả năng ngăn mất nước qua biểu bì đều có sự cải thiện rõ rệt [1]. Đến tuần thứ 8, các chỉ số độ đàn hồi da gồm R2 (độ đàn hồi tổng thể), R5 (độ đàn hồi thuần) và R7 (tỷ lệ phục hồi đàn hồi) đều gia tăng đáng kể [1]. Đồng thời, các chỉ số nếp nhăn (Rmax, Ra, Rz) và sắc tố melanin cũng có sự cải thiện tích cực [1]. Đây là báo cáo đầu tiên chứng minh chiết xuất trứng cá tầm qua enzym có hiệu quả chống lão hóa rõ ràng trên da người [1].
Ở một khía cạnh khác liên quan đến việc thoa ngoài, một nghiên cứu lâm sàng trên 102 người tham gia qua năm thử nghiệm nhằm đánh giá sản phẩm sáp chứa dầu trứng cá tầm (Cavi Balm) [4]. Kết quả cho thấy sản phẩm giúp cải thiện các thông số da ngay sau một lần dùng và hiệu quả nâng cơ, giảm nếp nhăn vùng mặt, mắt, cổ rõ rệt hơn sau 4 tuần [4]. Nghiên cứu mô da người (ex vivo) đi kèm cũng chỉ ra dầu trứng cá tầm làm tăng hình thành sợi elastin, collagen loại I và loại III, đồng thời hạ thấp biểu hiện của MMP-1, MMP-2 và MMP-9 [4].
Bằng chứng trong phòng thí nghiệm và trên động vật
Nhiều tác dụng chống lão hóa khác của trứng cá tầm mới chỉ dừng lại ở quy mô tiền lâm sàng. Một nghiên cứu năm 2012 đã thử nghiệm phức hợp LD-1227 chứa dịch đồng hóa chiết xuất từ trứng cá tầm kết hợp Coenzyme Q10 và selen trên các nguyên bào sợi lấy từ người hiến tặng trên 70 tuổi [5]. Sau 72 giờ xử lý, phức hợp này giúp tăng tổng hợp collagen loại I hơn 67%, kích hoạt biểu hiện mRNA của collagen và phục hồi nồng độ ATP nội bào của ty thể bị suy giảm do tuổi tác [5].
Trên mô hình chuột bị chiếu xạ tia UVB, việc bổ sung chiết xuất bột trứng cá tầm qua xử lý enzym giúp ức chế sự hình thành nếp nhăn, giảm tình trạng mất nước, giảm stress oxy hóa và phản ứng viêm trên da lưng chuột [6]. Trên tế bào sừng bị chiếu xạ UVB, chiết xuất này làm tăng hoạt tính của các enzym chống oxy hóa, nâng cao mức sphingomyelin và axit hyaluronic, đồng thời giảm tiết cytokine gây viêm [6].
Một nghiên cứu công bố năm 2024 cũng cho thấy chiết xuất trứng cá tầm điều chế bằng protease axit có khả năng dọn gốc tự do DPPH và ABTS với giá trị EC50 lần lượt là 1,27 và 5,20 mg/mL [3]. Chiết xuất này hoàn toàn không gây độc cho tế bào sừng HaCaT, giúp tăng hoạt tính enzym superoxide dismutase (SOD) và hàm lượng hydroxyproline (thành phần cấu tạo collagen) trên da chuột bị lão hóa do ánh nắng [3]. Thêm vào đó, nồng độ các protein cấu trúc quan trọng như COL17A1, KRT10 và KRT14 trong da chuột cũng tăng lên sau can thiệp [3].
Hiểu lầm phổ biến: Ăn trứng cá tầm tươi có như dùng chiết xuất?
Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là việc đánh đồng giữa ăn trứng cá tầm nguyên hạt và việc sử dụng các chế phẩm tinh chế trong phòng thí nghiệm. Các nghiên cứu lâm sàng đem lại hiệu quả làm đẹp sử dụng dạng chiết xuất siêu tới hạn đã cắt nhỏ bằng enzym, tạo thành các peptide phân tử lượng thấp để cơ thể dễ hấp thu [1]. Ngược lại, protein trong trứng cá tầm tươi ở dạng chuỗi dài, khi ăn vào hệ tiêu hóa sẽ bị phân cắt thành các axit amin tự do như mọi loại đạm khác từ thịt, cá hay trứng.
Hơn nữa, các thử nghiệm cho thấy tác dụng kích thích collagen vượt trội thường đến từ dạng bôi ngoài da trực tiếp hoặc dịch chiết kết hợp với các hoạt chất như CoQ10 và selen [3, 5]. Việc ăn một vài thìa trứng cá tầm trong bữa tiệc không thể cung cấp lượng hoạt chất tập trung và chuẩn hóa như liều dùng trong các nghiên cứu khoa học. Do đó, kỳ vọng ăn trứng cá tầm để "xóa nhăn tức thì" hay "trẻ hóa da ngay lập tức" là điều thiếu căn cứ thực tế.
Bên cạnh đó, việc suy diễn trứng cá tầm có thể thay thế hoàn toàn kem chống nắng hay các liệu trình y khoa là sai lầm. Các hoạt chất từ trứng cá chỉ đóng vai trò hỗ trợ điều hòa phản ứng oxy hóa và bảo vệ cấu trúc nền của da, không thể ngăn chặn 100% tác hại từ tia tử ngoại bên ngoài [4, 6].
Những ai cần thận trọng khi sử dụng trứng cá tầm?
Mặc dù là món ăn bổ dưỡng, trứng cá tầm muối (caviar) thường chứa hàm lượng natri rất cao do quá trình ướp muối bảo quản. Những người mắc bệnh tăng huyết áp, bệnh thận mạn tính hoặc bệnh tim mạch cần hết sức cẩn trọng và hạn chế tiêu thụ để tránh làm tăng gánh nặng tuần hoàn.
Người có cơ địa dị ứng hải sản hoặc dị ứng với trứng cá cần tuyệt đối tránh dùng cả đường ăn lẫn các sản phẩm bôi ngoài da để phòng ngừa nguy cơ sốc phản vệ hoặc viêm da tiếp xúc. Phụ nữ mang thai cũng cần lưu ý chỉ ăn trứng cá tầm khi đã được tiệt trùng hoặc nấu chín để phòng ngừa nhiễm khuẩn thực phẩm. Đối với các thực phẩm chức năng hoặc viên uống từ chiết xuất cá tầm, người đang điều trị bệnh lý nền nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu bổ sung.
Lời khuyên áp dụng thực tế và chăm sóc da đúng cách
Nếu bạn có điều kiện tài chính và yêu thích hương vị của trứng cá tầm, hoàn toàn có thể thưởng thức món ăn này như một nguồn dinh dưỡng giàu chất béo lành mạnh và khoáng chất trong khẩu phần ăn cân bằng. Khi chọn mua các sản phẩm chăm sóc da hoặc viên uống chống lão hóa chứa chiết xuất trứng cá tầm, hãy tìm kiếm các sản phẩm có công bố rõ ràng về công nghệ xử lý như chiết xuất enzym peptide phân tử thấp hoặc dầu dưỡng đã qua kiểm nghiệm lâm sàng [1, 3].
Để đạt được hiệu quả trẻ hóa da thực sự, bạn không nên phụ thuộc vào một loại thực phẩm đắt đỏ duy nhất. Việc bảo vệ da toàn diện cần kết hợp giữa bôi kem chống nắng phổ rộng hàng ngày để hạn chế tác động phá hủy của tia UV, uống đủ nước, ngủ đủ giấc và duy trì chế độ ăn đa dạng giàu chất chống oxy hóa [1, 4]. Trứng cá tầm chỉ nên được nhìn nhận là một thành phần hỗ trợ bổ sung chứ không phải giải pháp thay thế cho một lối sống lành mạnh.
Tóm lại, các chiết xuất từ trứng cá tầm đã được chứng minh có khả năng hỗ trợ cải thiện độ ẩm, độ đàn hồi và hạn chế suy giảm collagen trong điều kiện nghiên cứu chuẩn hóa [1, 2, 3]. Tuy nhiên, việc ăn trứng cá tầm thương phẩm thông thường không đồng nghĩa với việc làn da sẽ được "cải lão hoàn đồng". Người tiêu dùng nên giữ cái nhìn tỉnh táo trước các quảng cáo thần thánh hóa thực phẩm đắt đỏ này.
