Chàm thể tạng hay viêm da cơ địa là căn bệnh mạn tính gây ngứa ngáy dữ dội, khô da và tái phát dai dẳng. Nhiều người bệnh vì lo ngại tác dụng phụ của thuốc bôi y tế nên thường tìm đến các liệu pháp bổ sung tự nhiên [1]. Trong đó, dầu hoa anh thảo (evening primrose oil - EPO) được truyền tai như giải pháp cứu cánh giúp làm dịu da từ bên trong.

Tuy nhiên, các dữ liệu tổng quan chất lượng cao, đặc biệt từ thư viện Cochrane, chỉ ra việc uống dầu hoa anh thảo không mang lại hiệu quả rõ ràng và không đủ bằng chứng nhất quán để điều trị viêm da cơ địa [2] [1].

Dầu hoa anh thảo và cơ chế tác động giả định trên da

Dầu hoa anh thảo chứa nhóm axit béo thiết yếu omega-6, đặc biệt là axit gamma-linolenic (GLA) [3]. Ở người bình thường, cơ thể sử dụng enzyme delta-6-desaturase để chuyển hóa axit linoleic thành GLA và sau đó là axit dihomo-gamma-linolenic (DGLA) [3] [4].

Một số tác giả đưa ra giả thuyết rằng người mắc viêm da cơ địa bị khiếm khuyết enzyme delta-6-desaturase [3]. Sự thiếu hụt này dẫn đến giảm nồng độ các chất chuyển hóa của axit linoleic trong huyết thanh, gây suy giảm hàng rào bảo vệ da [3] [4]. Vì vậy, việc bổ sung trực tiếp GLA qua đường uống được kỳ vọng sẽ bù đắp lượng thiếu hụt, tái tạo độ ẩm và giảm tình trạng viêm ngứa [3] [1]. Dù vậy, cơ chế lý thuyết này khi đưa vào các thử nghiệm lâm sàng thực tế lại cho kết quả rất trái ngược [5] [3].

Bằng chứng từ tổng quan Cochrane và y văn cập nhật

Tổ chức Cochrane đã thực hiện tổng quan hệ thống toàn diện các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nhằm đánh giá hiệu quả của dầu hoa anh thảo và dầu lưu ly dùng đường uống trên bệnh nhân chàm [1]. Dữ liệu được tổng hợp từ nhiều cơ sở dữ liệu y khoa lớn nhằm tìm kiếm các thay đổi về triệu chứng ngứa ngáy và tổn thương thực thể [1].

Kết luận từ tổng quan hệ thống phân tích các bằng chứng công bố trong giai đoạn 2012–2013 khẳng định: hiện đã có bằng chứng rõ ràng cho thấy dầu hoa anh thảo và dầu lưu ly không đem lại hiệu quả trong điều trị viêm da cơ địa [2]. Mặc dù một số sản phẩm từng được cấp phép làm phương pháp hỗ trợ tại một số quốc gia, cơ sở dữ liệu khoa học chặt chẽ hiện nay không ủng hộ việc sử dụng chế phẩm này như một liệu pháp điều trị chuẩn [2] [3].

Điểm lại các nghiên cứu: Bức tranh đối lập kéo dài nhiều năm

Trước khi có kết luận bao quát từ các tổng quan lớn, hiệu quả của loại thảo dược này là chủ đề gây tranh cãi lớn trong giới y khoa [5].

Một thử nghiệm mù đôi, chéo phân nhóm năm 1985 khảo sát trên 123 bệnh nhân viêm da cơ địa mức độ trung bình [6]. Bệnh nhân được cho dùng dầu hoa anh thảo đường uống với liều 2 g hoặc 4 g ở trẻ em, và 6 g hoặc 8 g ở người lớn [6]. Kết quả phân tích không ghi nhận bất kỳ tác dụng đáng kể nào lên hiện tượng đỏ da, vảy da, trầy xước, dày sừng hóa (lichen hóa) hay mức độ nghiêm trọng chung của bệnh [6].

Ngược lại, một nghiên cứu mù đôi nhỏ năm 1987 gồm 25 bệnh nhân chàm thể tạng (14 người dùng EPO, 11 người dùng giả dược trong 12 tuần) lại ghi nhận nhóm dùng EPO cải thiện vượt trội về mức độ viêm, diện tích da tổn thương, tình trạng khô da và ngứa [7]. Chế phẩm cũng làm tăng nồng độ DGLA trong phospholipid huyết tương [7]. Dù vậy, nghiên cứu này có hạn chế lớn là cỡ mẫu quá nhỏ [7].

Vào năm 1988, một thử nghiệm trên 24 trẻ em mắc viêm da cơ địa so sánh việc uống liều cao EPO (12 trẻ) với giả dược dầu ô liu (12 trẻ) [4]. Sau 4 tuần điều trị, tình trạng chàm ở nhóm bổ sung axit béo thiết yếu cải thiện tốt hơn nhóm giả dược [4]. Một báo cáo dài hạn cùng năm trên nhóm trẻ em cũng ghi nhận tình trạng lâm sàng cải thiện sau 4 tuần và duy trì suốt 20 tuần điều trị [5].

Một phân tích gộp năm 1989 tổng hợp 9 thử nghiệm có đối chứng tại 8 trung tâm, đánh giá tác dụng của chế phẩm dầu hoa anh thảo Epogam [8]. Các tác giả ghi nhận điểm số đánh giá từ cả bác sĩ và bệnh nhân ở các thử nghiệm song song cải thiện vượt trội so với giả dược, đặc biệt là triệu chứng ngứa [8]. Tuy nhiên, ở các thử nghiệm chéo phân nhóm, sự khác biệt về điểm số đánh giá chung của bác sĩ giữa hoạt chất và giả dược lại không đạt mức ý nghĩa thống kê [8].

Đến năm 2013, một nghiên cứu trên 40 trẻ em và thanh thiếu niên so sánh hai mức liều: 160 mg mỗi ngày và 320 mg chia 2 lần mỗi ngày trong 8 tuần [3]. Điểm mức độ nghiêm trọng EASI đều giảm ở cả hai nhóm, trong đó nhóm 320 mg đạt mức giảm điểm số và tăng nồng độ axit béo huyết thanh cao hơn [3]. Tuy nhiên, nghiên cứu này không có nhóm đối chứng dùng giả dược thực sự để loại trừ hiệu ứng tâm lý [3].

Giới hạn của bằng chứng và các hiểu lầm thường gặp

Sự mâu thuẫn giữa các nghiên cứu riêng lẻ bắt nguồn từ nhiều yếu tố: quy mô thử nghiệm nhỏ, thời gian can thiệp ngắn, thiết kế chưa đồng nhất và thiếu nhóm giả dược chuẩn mực [7] [3] [1].

Một hiểu lầm phổ biến là việc tăng nồng độ axit béo trong máu đồng nghĩa với việc tổn thương da sẽ phục hồi hoàn toàn. Thực tế, mặc dù dầu hoa anh thảo làm thay đổi nồng độ các axit béo trong huyết tương, các chỉ số này không phải lúc nào cũng tương quan trực tiếp với hoạt động lâm sàng của bệnh [7] [4]. Hơn nữa, việc xem thảo dược này là thuốc điều trị đặc hiệu có thể khiến người bệnh trì hoãn các phác đồ y khoa chính thống đã được chứng minh [2] [1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người bệnh không nên tự ý dùng dầu hoa anh thảo thay thế thuốc bôi chống viêm hoặc các phác đồ được bác sĩ chuyên khoa da liễu chỉ định [2].

Dù các nghiên cứu ngắn hạn ghi nhận khả năng dung nạp tương đối và không phát hiện tác dụng phụ đáng kể ở nhóm trẻ nhỏ được theo dõi [3], việc dùng liều cao kéo dài cần được cân nhắc kỹ. Phụ nữ mang thai, người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc có bệnh lý nền mạn tính cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào.

Gợi ý tiếp cận thực tế cho người bệnh

Để kiểm soát chàm thể tạng an toàn, người bệnh cần ưu tiên các phương pháp chăm sóc nền tảng đã có bằng chứng vững chắc:

  • Duy trì dưỡng ẩm thường xuyên bằng các loại kem, mỡ dưỡng ẩm phù hợp để củng cố hàng rào bảo vệ da tự nhiên.
  • Hạn chế tiếp xúc với các tác nhân gây kích ứng như xà phòng có tính tẩy rửa mạnh, bụi bẩn, hoặc nước quá nóng.
  • Tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa da liễu khi bệnh bùng phát đợt cấp, không tự ý bỏ thuốc điều trị chuẩn để chuyển sang thảo dược [2].
  • Trường hợp vẫn muốn dùng dầu hoa anh thảo như sản phẩm hỗ trợ dinh dưỡng, chỉ nên dùng với liều lượng vừa phải và cần trao đổi trước với bác sĩ để tránh lãng phí kinh tế và tương tác thuốc bất lợi.

Viêm da cơ địa là bệnh mạn tính phức tạp, đòi hỏi quá trình chăm sóc kiên trì và khoa học [1]. Thay vì kỳ vọng vào dầu hoa anh thảo - một sản phẩm thiếu bằng chứng nhất quán [2], người bệnh nên tập trung vào việc dưỡng ẩm đúng cách và tuân thủ phác đồ y khoa chuẩn mực để duy trì làn da khỏe mạnh.