Nhiều người có thói quen sử dụng tinh dầu hoa anh thảo (Evening Primrose Oil) như một sản phẩm hỗ trợ cân bằng nội tiết, làm đẹp da hay giảm các triệu chứng khó chịu thời kỳ tiền mãn kinh. Tuy nhiên, việc kết hợp thảo dược này với các thuốc chống đông máu hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu lại tiềm ẩn rủi ro về sức khỏe.
Người đang dùng aspirin hoặc các thuốc chống huyết khối không nên tự ý dùng chung dầu hoa anh thảo khi chưa có ý kiến của bác sĩ. Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng cho thấy thành phần trong dầu hoa anh thảo không giúp bảo vệ niêm mạc dạ dày trước tác hại của aspirin mà lượng máu mất tại dạ dày vẫn tăng cao khi dùng phối hợp [1].
Cơ chế tác động và thành phần sinh hóa của dầu hoa anh thảo
Dầu hoa anh thảo là nguồn cung cấp dồi dào các axit béo thiết yếu, đặc biệt gồm khoảng 72% axit linoleic và 9% axit gamma-linolenic (GLA) [1]. Axit gamma-linolenic khi đi vào cơ thể là tiền chất tham gia trực tiếp vào con đường sinh tổng hợp các chất trung gian lipid, bao gồm dòng prostaglandin [3, 7].
Dầu hoa anh thảo làm tăng nồng độ axit dihomogammalinolenic (DGLA) trong thành phần phospholipid huyết tương [2]. DGLA là chất nền quan trọng để tổng hợp prostaglandin nhóm 1 (như PGE1). Mặc dù các axit béo này đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa màng tế bào và chuyển hóa mô, chúng lại can thiệp trực tiếp vào các chuỗi phản ứng sinh hóa của cơ thể.
Aspirin là chất ức chế enzym cyclooxygenase làm giảm kết tập tiểu cầu và bảo vệ tim mạch, nhưng lại gây hại cho niêm mạc đường tiêu hóa. Khi sử dụng đồng thời dầu hoa anh thảo với thuốc này, phản ứng tạo mô và mạch máu có thể bị biến đổi theo hướng bất lợi [1].
Thử nghiệm phối hợp dầu hoa anh thảo và aspirin
Nghiên cứu lâm sàng thực hiện năm 1988 đã tiến hành khảo sát trực tiếp tác động của việc bổ sung dầu hoa anh thảo lên tổn thương dạ dày do aspirin gây ra [1]. Nghiên cứu dạng bắt chéo, ngẫu nhiên được thực hiện trên 20 người tình nguyện khỏe mạnh [1].
Những người tham gia được chia làm hai giai đoạn điều trị trong 2 tuần: một giai đoạn dùng dầu hoa anh thảo với liều 2 g x 2 lần mỗi ngày (chứa 72% axit linoleic và 9% axit gamma-linolenic), giai đoạn kia dùng dầu ô liu làm đối chứng [1]. Trong 48 giờ cuối của mỗi chu kỳ nghiên cứu, mỗi người tình nguyện được cho uống 5 liều aspirin 900 mg [1].
Kết quả dịch rửa dạ dày vào ngày thứ 7 cho thấy dầu hoa anh thảo làm tăng lượng phóng thích PGE2 miễn dịch trung bình từ 38 ng/30 phút (ở nhóm đối chứng dùng dầu ô liu) lên mức 80 ng/30 phút (p < 0.05) [1]. Mặc dù PGE2 tăng lên, việc bổ sung dầu hoa anh thảo không có khả năng bảo vệ niêm mạc dạ dày chống lại hiện tượng mất máu do aspirin gây ra [1].
Cụ thể, lượng máu mất trung bình trong dịch vị dạ dày đã tăng vọt từ 1,3 microlit/10 phút (khoảng tin cậy 95%: 0,7 - 2,1) ở ngày thứ 7 dùng dầu hoa anh thảo lên mức 9,4 microlit/10 phút (khoảng tin cậy 95%: 5,4 - 16,5) ở ngày thứ 14 sau khi dùng kết hợp với các liều aspirin [1].
Các bằng chứng khác về tác động đông máu và mạch máu
Các nghiên cứu lâm sàng khác tập trung khảo sát sự thay đổi của các chỉ số huyết học và sản phẩm chuyển hóa khi dùng dầu hoa anh thảo trên các đối tượng bệnh nhân cụ thể.
Một thử nghiệm mù đôi thực hiện năm 1987 trên bệnh nhân viêm da cơ địa dùng dầu hoa anh thảo đường uống (14 người nhóm can thiệp và 11 người nhóm giả dược) trong vòng 12 tuần [2]. Kết quả ghi nhận dù lượng dihomogammalinolenic acid trong phospholipid huyết tương tăng đáng kể, nồng độ thromboxane B2 (TXB2), 6-keto-PGF1 alpha và PGE1 trong huyết tương không bị biến đổi [2]. Lượng TXB2 phóng thích vào huyết thanh trong quá trình đông máu cũng không có sự thay đổi giữa các nhóm [2].
Trong một nghiên cứu khác công bố năm 1989 trên phụ nữ mang thai con so người châu Phi bị tiền sản giật, 23 bệnh nhân uống dầu hoa anh thảo liều 8 viên/ngày và 24 bệnh nhân uống 8 viên giả dược mỗi ngày [3]. Kết quả theo dõi không tìm thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm về các chỉ số huyết học cũng như tác dụng hạ huyết áp [3].
Nghiên cứu trên động vật năm 1993 tiến hành trên chuột cống mắc đái tháo đường thực nghiệm do streptozotocin kéo dài 6 tuần [4]. Kết quả cho thấy lưu lượng máu qua dây thần kinh tọa đo bằng laser Doppler ở nhóm chuột bệnh giảm 53% so với nhóm đối chứng [4].
Khi được điều trị bằng cách trộn dầu hoa anh thảo vào khẩu phần ăn, lưu lượng Doppler đạt mức 91% so với nhóm đối chứng không mắc bệnh, qua đó ngăn ngừa tình trạng thiếu máu cục bộ tại dây thần kinh ngoại biên mà không làm thay đổi huyết áp động mạch toàn thân [4]. Tuy nhiên, đây là dữ liệu trên mô hình động vật đái tháo đường, không thể phản ánh tương tác trên hệ thống cầm máu ở người đang điều trị thuốc chống huyết khối.
Lợi ích ghi nhận trên các bệnh lý khác và giới hạn dữ liệu
Dầu hoa anh thảo thường được biết đến với công dụng giảm đau vú chu kỳ hoặc hỗ trợ các vấn đề nội tiết nữ. Một nghiên cứu mù đôi trên 80 phụ nữ Ai Cập bị đau vú chu kỳ dùng kết hợp 2 g dầu hoa anh thảo và 5 mg bromocriptine mỗi ngày cho tỷ lệ đáp ứng điều trị đạt 63,9% [5].
Một thử nghiệm mù đôi đa trung tâm khác trên 555 phụ nữ dùng liều 4 g dầu hoa anh thảo mỗi ngày (cung cấp 320 mg axit gamma-linolenic) cho thấy điểm số đau vú được cải thiện ở cả nhóm hoạt chất lẫn nhóm giả dược sau các chu kỳ điều trị, khác biệt giữa các nhóm không có ý nghĩa thống kê [5]. Ở phụ nữ mãn kinh, nghiên cứu năm 2021 ghi nhận dầu hoa anh thảo giúp cải thiện tần suất và mức độ nghiêm trọng của triệu chứng đổ mồ hôi đêm nhưng không làm giảm mức độ, thời gian hay tần suất của các cơn bốc hỏa [6].
Đối với bệnh chàm hay viêm da cơ địa, bằng chứng khoa học còn nhiều mâu thuẫn. Nghiên cứu năm 1985 trên 99 bệnh nhân chỉ ra rằng dầu hoa anh thảo giúp cải thiện tình trạng bệnh [7].
Ngược lại, một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi khác năm 1985 trên 123 bệnh nhân viêm da cơ địa dùng liều 2-4 g ở trẻ em hoặc 6-8 g ở người lớn lại kết luận dầu hoa anh thảo không mang lại hiệu quả rõ rệt đối với các triệu chứng đỏ da, tróc vảy, trợt da hay mức độ nghiêm trọng chung [8].
Điều quan trọng cần nhấn mạnh là hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt kiểm tra tương tác trực tiếp của dầu hoa anh thảo khi phối hợp đồng thời với các thuốc chống đông máu như warfarin hay thuốc ức chế thụ thể P2Y12 như clopidogrel trong các trích đoạn nghiên cứu hiện hành. Các dữ liệu về nguy cơ hiệp đồng xuất huyết chủ yếu dựa trên thử nghiệm kết hợp với aspirin liều cao [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược
Một hiểu lầm phổ biến là các sản phẩm nguồn gốc tự nhiên, thảo dược đều lành tính và có thể dùng chung an toàn với mọi loại thuốc tây y. Nhiều người bệnh tim mạch đang duy trì đơn thuốc aspirin hàng ngày vẫn tự ý uống thêm tinh dầu hoa anh thảo với mục đích làm đẹp da mà không thông báo cho nhân viên y tế.
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng dầu hoa anh thảo giúp tăng tiết prostaglandin bảo vệ dạ dày thì sẽ loại bỏ được tác dụng phụ của thuốc giảm đau, chống kết tập tiểu cầu. Bằng chứng thực nghiệm đã bác bỏ quan niệm này: sự gia tăng giải phóng PGE2 trong dịch vị không ngăn cản được hiện tượng xuất huyết dạ dày do aspirin gây ra, lượng máu mất qua dịch vị thậm chí còn tăng cao hơn đáng kể sau 14 ngày [1].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người đang trong liệu trình điều trị bằng aspirin, dù là liều chống kết tập tiểu cầu hay liều giảm đau, cần thận trọng tối đa khi có ý định sử dụng dầu hoa anh thảo để tránh nguy cơ xuất huyết tiêu hóa [1].
Bệnh nhân chuẩn bị bước vào các cuộc phẫu thuật, can thiệp nha khoa hoặc có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng cần trao đổi với bác sĩ trước khi sử dụng các chế phẩm chứa axit gamma-linolenic [1].
Tác dụng phụ đường tiêu hóa như buồn nôn, cồn cào vùng thượng vị cũng đã được ghi nhận trong các thử nghiệm lâm sàng của sản phẩm này [5]. Người có cơ địa mẫn cảm, phụ nữ mang thai hoặc người có bệnh nền mạn tính không nên tự ý dùng các liều thảo dược bổ sung [3].
Áp dụng thực tế an toàn
Người tiêu dùng không nên tự ý kết hợp tinh dầu hoa anh thảo với bất kỳ loại thuốc chống huyết khối hay kháng viêm giảm đau nào. Trong trường hợp đang điều trị các bệnh lý tim mạch, mạch máu hoặc phòng ngừa đột quỵ, luôn mang theo danh sách thực phẩm bổ sung để bác sĩ chuyên khoa đánh giá tương tác thuốc trước khi kê đơn.
Nếu xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ tổn thương niêm mạc đường tiêu hóa như đau vùng thượng vị, phân đen hoặc nôn ra dịch sẫm màu trong thời gian dùng thuốc, người bệnh cần ngừng ngay thực phẩm bổ sung và tới các cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời [1].
Dầu hoa anh thảo có thể mang lại một số lợi ích trong hỗ trợ giảm triệu chứng mồ hôi đêm thời kỳ mãn kinh hoặc đau vú theo chu kỳ ở nữ giới [1, 2]. Tuy nhiên, việc phối hợp dầu hoa anh thảo với aspirin làm gia tăng rõ rệt lượng máu mất tại dạ dày [1]. Người bệnh cần duy trì thói quen tham khảo ý kiến chuyên môn từ bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi kết hợp bất kỳ chế phẩm thảo dược nào với các thuốc điều trị đặc hiệu để bảo đảm an toàn.
