Dầu hoa anh thảo và bốc hỏa tiền mãn kinh: Lợi ích thật hay tâm lý?

Bốc hỏa và đổ mồ hôi đêm là những xáo trộn thể chất quen thuộc khiến nhiều phụ nữ bước vào giai đoạn mãn kinh mệt mỏi, suy giảm chất lượng sống. Trước những lo ngại về tác dụng phụ của liệu pháp nội tiết, nhiều người truyền tai nhau tìm đến các sản phẩm tự nhiên, nổi bật là viên uống dầu hoa anh thảo (Evening Primrose Oil - EPO). Tuy nhiên, liệu loại thảo dược này thực sự đem lại tác dụng giảm bốc hỏa hay chỉ là hiệu ứng tâm lý từ việc dùng thực phẩm bổ sung?

Các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy câu trả lời không hoàn toàn nghiêng về một phía. Một số thử nghiệm ghi nhận dầu hoa anh thảo có thể làm giảm bớt mức độ nghiêm trọng của cơn bốc hỏa và cải thiện chất lượng sống, nhưng phần lớn dữ liệu tổng hợp lại chỉ ra rằng nó không giúp giảm tần suất cũng như thời gian kéo dài của các cơn nóng bừng ^[1], ^[2], ^[3]. Thậm chí, nhiều nghiên cứu đối chứng giả dược kết luận thảo dược này hoàn toàn không mang lại lợi ích giảm bốc hỏa rõ rệt ^[4], ^[5].

Cơ chế tác động: Giả thuyết về phytoestrogen

Dầu hoa anh thảo (Oenothera biennis) được chiết xuất từ hạt của cây hoa anh thảo, chứa hàm lượng dồi dào axit linoleic ^[4]. Trong y học, loại dầu này được ghi nhận là một chế phẩm có các đặc tính của phytoestrogen (estrogen nguồn gốc thực vật) ^[1]. Dù vậy, cơ chế chính xác mà dầu hoa anh thảo tác động lên các cơn bốc hỏa và đổ mồ hôi đêm vẫn chưa được hiểu rõ hoàn toàn ^[1].

Các nhà nghiên cứu đưa ra giả thuyết rằng phytoestrogen có thể hoạt động như một chất chủ vận hoặc đối kháng thông qua tương tác với thụ thể estrogen ^[1]. Khi nồng độ estrogen tự nhiên trong cơ thể phụ nữ sụt giảm lúc mãn kinh, phytoestrogen có thể tạo ra các hiệu ứng estrogen mạnh hơn, từ đó bù đắp phần nào sự thiếu hụt hormone ^[1]. Chính vì cơ chế lý thuyết này, nhiều chị em đã tin dùng dầu hoa anh thảo như một giải pháp thảo dược thay thế liệu pháp hormone ^[1].

Thử nghiệm lâm sàng ghi nhận gì về mức độ bốc hỏa?

Khi đưa vào thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, kết quả thực tế lại có sự phân hóa đáng chú ý. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên kéo dài 6 tuần tiến hành trên 56 phụ nữ mãn kinh từ 45-59 tuổi đã chia người tham gia thành hai nhóm: uống 2 viên dầu hoa anh thảo (500 mg) mỗi ngày (tổng cộng 90 viên trong 6 tuần) hoặc dùng giả dược ^[2]. Kết quả ghi nhận nhóm dùng dầu hoa anh thảo có mức cải thiện về tần suất, mức độ nghiêm trọng và thời gian cơn bốc hỏa lần lượt là 39%, 42% và 19%, trong khi ở nhóm giả dược các con số này là 32%, 32% và 18% ^[2]. Đáng chú ý, mặc dù cả 3 tiêu chí đều có cải thiện, chỉ có mức độ nghiêm trọng của cơn bốc hỏa là giảm vượt trội có ý nghĩa thống kê so với giả dược ^[2]. Đồng thời, thang điểm đo lường mức độ can thiệp của cơn bốc hỏa tới hoạt động hàng ngày (HFRDIS) ở khía cạnh hoạt động xã hội, mối quan hệ và đời sống tình dục của nhóm hoa anh thảo cũng tốt hơn rõ rệt ^[2].

Một nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng đơn mù công bố năm 2021 cũng chỉ ra rằng viên nang dầu hoa anh thảo không làm thay đổi tần suất, thời gian hay độ nặng của cơn bốc hỏa ban ngày, nhưng lại có hiệu quả trong việc giảm tần suất và mức độ của các cơn đổ mồ hôi đêm ^[1]. Các tác giả của nghiên cứu này cũng điểm lại các tài liệu trước đó: nghiên cứu của Farzaneh và cộng sự trên phụ nữ 45-59 tuổi ghi nhận các đợt bốc hỏa giảm đi sau 6 tuần; nghiên cứu của Motaghi Dastenaie và cộng sự nhận thấy tác dụng giảm bốc hỏa vượt trội so với giả dược; trong khi nghiên cứu của Mehrpooya và cộng sự nhận thấy dầu hoa anh thảo chỉ làm giảm độ nặng chứ không làm giảm tần suất xuất hiện cơn bốc hỏa ^[1].

Bằng chứng phủ nhận: Có phải chỉ là hiệu ứng tâm lý?

Bên cạnh những kết quả tích cực cục bộ, một khối lượng lớn dữ liệu khoa học lại chỉ ra rằng dầu hoa anh thảo không mang lại hiệu quả thực sự vượt trội hơn viên thuốc vờ (giả dược). Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược được trích dẫn trong tài liệu y khoa năm 2010 đã đánh giá hiệu quả của dầu hoa anh thảo và kết luận thảo dược này hoàn toàn không có lợi ích trong việc làm dịu các cơn bốc hỏa ^[4]. Dựa trên các dữ liệu này, các tác giả kết luận hiện không có bằng chứng vững chắc chứng minh dầu hoa anh thảo mang lại hiệu quả điều trị các triệu chứng vận mạch tiền mãn kinh và không nên dùng như một liệu pháp chính thống ^[4].

Đồng thuận với quan điểm này, tuyên bố quan điểm của Hội Mãn kinh Bắc Mỹ (NAMS) công bố năm 2004 cũng nhấn mạnh rằng các thử nghiệm lâm sàng đơn lẻ không tìm thấy lợi ích của dầu hoa anh thảo đối với triệu chứng vận mạch ở phụ nữ mãn kinh ^[5]. Báo cáo tổng quan năm 2005 về các liệu pháp thảo dược cũng nhận định dữ liệu về dầu hoa anh thảo hiện nay là chưa đầy đủ để khẳng định hiệu quả điều trị ^[6]. Việc một tỷ lệ đáng kể phụ nữ ở nhóm giả dược cũng giảm tới 32% tần suất và độ nặng của cơn bốc hỏa trong các thử nghiệm cho thấy yếu tố tâm lý và sự dao động tự nhiên của triệu chứng đóng vai trò rất lớn ^[2].

So sánh dầu hoa anh thảo và black cohosh

Để đánh giá vị thế của dầu hoa anh thảo, các nhà khoa học đã tiến hành các nghiên cứu đối đầu trực tiếp với những thảo dược khác. Một nghiên cứu năm 2018 tiến hành trên 80 phụ nữ sau mãn kinh có cơn bốc hỏa, chia ngẫu nhiên thành hai nhóm sử dụng black cohosh (cây thăng ma đen) hoặc dầu hoa anh thảo (EPO) liên tục trong 8 tuần ^[7]. Kết quả theo dõi qua thang điểm 4 mức độ và bảng câu hỏi chất lượng sống MENQOL cho thấy: vào tuần thứ 8, mức độ nghiêm trọng trung bình của cơn bốc hỏa ở cả hai nhóm đều giảm rõ rệt so với tuần đầu tiên ^[7].

Tuy nhiên, số lượng cơn bốc hỏa ở nhóm dùng black cohosh vào tuần thứ 8 đã giảm đáng kể so với tuần thứ nhất, trong khi ở nhóm dùng dầu hoa anh thảo thì số lượng cơn bốc hỏa không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ^[7]. Số cơn bốc hỏa và điểm chất lượng sống ở nhóm black cohosh tốt hơn hẳn nhóm hoa anh thảo tại tuần thứ 8 ^[7]. Các tác giả kết luận dù cả hai đều giúp giảm độ nặng của cơn bốc hỏa, black cohosh tỏ ra vượt trội hơn dầu hoa anh thảo nhờ khả năng cắt giảm thêm cả số lần bùng phát ^[7].

Bức tranh toàn cảnh từ các phân tích tổng hợp mới nhất

Nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2024 theo chuẩn PRISMA và công cụ của Cochrane đã tổng kết toàn diện các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên về dầu hoa anh thảo ^[3]. Phân tích chỉ ra rằng khi sử dụng dầu hoa anh thảo dưới 6 tháng, mức độ nghiêm trọng của cơn bốc hỏa có giảm nhẹ so với giả dược ^[3]. Mặc dù vậy, hoàn toàn không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa dầu hoa anh thảo và giả dược về tần suất (số cơn) cũng như thời gian kéo dài của mỗi cơn bốc hỏa ^[3].

Khi so sánh với black cohosh, phân tích gộp năm 2024 cũng ghi nhận tại thời điểm 4 tuần không có sự khác biệt về độ nghiêm trọng, nhưng đến tuần thứ 8, các cơn bốc hỏa ở nhóm dùng dầu hoa anh thảo lại có mức độ nặng hơn so với nhóm dùng black cohosh ^[3]. Các chuyên gia thực hiện phân tích gộp kết luận bằng chứng hiện tại là không đủ để đưa ra kết luận chắc chắn về lợi ích của dầu hoa anh thảo trong việc làm giảm các cơn bốc hỏa ở phụ nữ mãn kinh ^[3]. Một tổng quan năm 2003 từng xếp dầu hoa anh thảo vào nhóm thảo dược tự nhiên có triển vọng, nhưng các tổng quan cập nhật sau này đều chỉ ra sự thiếu hụt các bằng chứng thuyết phục ^[8], ^[3], ^[6].

Hiểu lầm thường gặp và tác dụng phụ cần biết

Một hiểu lầm rất phổ biến là coi dầu hoa anh thảo như một loại "thần dược" có thể chấm dứt hoàn toàn các cơn nóng bừng tiền mãn kinh. Thực tế, ngay cả trong các thử nghiệm ghi nhận kết quả khả quan nhất, dầu hoa anh thảo cũng chỉ hỗ trợ giảm phần nào mức độ gay gắt của cơn bốc hỏa hoặc mồ hôi đêm, chứ không thể ngăn ngừa cơn bốc hỏa tái phát liên tục trong ngày ^[1], ^[2], ^[3]. Việc kỳ vọng loại thảo dược này thay thế hoàn toàn liệu pháp hormone chuẩn mực là nhận định chưa có cơ sở khoa học xác đáng ^[4], ^[3].

Về độ an toàn, dầu hoa anh thảo không gây ra các biến cố nguy hiểm ngắn hạn, nhưng người dùng vẫn có thể gặp tác dụng phụ. Phân tích gộp năm 2024 ghi nhận một số người tham gia dùng dầu hoa anh thảo đã gặp tình trạng buồn nôn nhẹ và đau đầu ^[3]. Báo cáo của Hội Mãn kinh Bắc Mỹ cũng nhận xét rằng dù chưa có tác dụng phụ nghiêm trọng nào được ghi nhận khi dùng ngắn hạn, bằng chứng về hiệu quả thực tế của nó vẫn là một dấu hỏi lớn ^[5].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Phụ nữ tiền mãn kinh và mãn kinh có ý định sử dụng dầu hoa anh thảo cần hiểu rõ giới hạn của sản phẩm này. Những người đang tìm kiếm một phương pháp giúp cắt giảm triệt để số lượng cơn bốc hỏa mỗi ngày không nên đặt quá nhiều kỳ vọng vào dầu hoa anh thảo, vì các phân tích gộp đã chỉ rõ nó không làm thay đổi tần suất cơn ^[3].

Đặc biệt, do dầu hoa anh thảo có đặc tính phytoestrogen tác động qua thụ thể estrogen, những người có bệnh nền nhạy cảm với hormone hoặc đang điều trị các bệnh lý phức tạp cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng ^[1]. Dù liệu pháp thay thế hormone (HRT) có thể làm tăng nguy cơ bệnh tim mạch vành, ung thư vú hay gây tranh cãi về ung thư buồng trứng khiến nhiều người muốn tìm đến thảo dược, việc tự ý thay thế điều trị y khoa bằng thảo dược bổ sung là không nên ^[3]. Bất kỳ ai đang gặp các triệu chứng tiêu hóa, đau đầu hay có bệnh nền gan, mật cũng nên cẩn trọng khi lựa chọn các biện pháp can thiệp ^[3].

Hướng tiếp cận thực tế cho phụ nữ trung niên

Trong các nghiên cứu lâm sàng ghi nhận cải thiện độ nặng, liều lượng được áp dụng là 500 mg dầu hoa anh thảo, uống 2 viên mỗi ngày (tương đương 1000 mg/ngày) và theo dõi trong 6 tuần ^[2]. Thời gian can thiệp trong các thử nghiệm tổng hợp thường kéo dài dưới 6 tháng ^[3]. Nếu quyết định sử dụng thử, người dùng nên coi đây là một giải pháp hỗ trợ tạm thời và cần theo dõi sát sao phản ứng cơ thể như buồn nôn hay đau đầu ^[3].

Quan trọng hơn, thay vì chỉ trông cậy vào thực phẩm chức năng, các tổ chức y tế khuyến khích bắt đầu từ việc điều chỉnh lối sống. Hội Mãn kinh Bắc Mỹ khuyến cáo thay đổi lối sống là lựa chọn hàng đầu cho các cơn bốc hỏa nhẹ, bao gồm việc giữ nhiệt độ cơ thể luôn mát mẻ, tập thể dục nhịp điệu đều đặn và thực hành thở chậm nhịp nhàng ^[8], ^[5]. Khi các cơn bốc hỏa từ trung bình đến nặng gây cản trở cuộc sống, việc đi khám chuyên khoa để được tư vấn các phác đồ dùng thuốc đã được chứng minh hiệu quả (như liệu pháp nội tiết khi phù hợp, hoặc các thuốc không nội tiết như venlafaxine, paroxetine, gabapentin) là điều cần thiết ^[5].

Dầu hoa anh thảo có thể mang lại cảm giác xoa dịu phần nào mức độ khó chịu hoặc mồ hôi đêm ở một số phụ nữ, nhưng phần nhiều lợi ích cảm nhận được có thể đến từ hiệu ứng tâm lý và sự dao động tự nhiên của chu kỳ mãn kinh. Không nên xem loại dầu này là giải pháp đặc hiệu để chấm dứt các cơn bốc hỏa, và người bệnh luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng.