Nhiều người tìm kiếm các giải pháp tự nhiên nhằm tăng cường trí nhớ, cải thiện khả năng tập trung và bảo vệ não bộ trước áp lực học tập hoặc lão hóa. Các loại thực phẩm giàu chất chống oxy hóa hay thảo dược cổ truyền thường xuyên được đặt lên bàn cân so sánh.

Nếu bạn đang cân nhắc giữa viễn chí và quả việt quất, điều quan trọng là phải hiểu rõ bản chất của từng loại: dữ liệu khoa học hiện có trong bài viết này tập trung làm sáng tỏ cơ chế sinh học của viễn chí (Polygala tenuifolia), một vị thuốc chuyên sâu trong y học cổ truyền, chứ không sở hữu bằng chứng đối đầu trực tiếp với các chất anthocyanin từ thực phẩm ăn uống hằng ngày như việt quất.

Viễn chí và việt quất: Hai hướng tiếp cận bảo vệ não bộ

Viễn chí (Polygala tenuifolia) là rễ phơi khô của một loại cây thảo dược đã được sử dụng hơn 3000 năm trong y học phương Đông để chủ trị các vấn đề liên quan đến thần kinh, mất ngủ, hay quên và sa sút trí tuệ [1], [2]. Chiết xuất từ vị thuốc này thường được dùng dưới dạng bài thuốc chuyên sâu hoặc chế phẩm trích ly.

Trong khi đó, việt quất được biết đến rộng rãi như một loại trái cây dinh dưỡng chứa nhiều sắc tố anthocyanin giúp chống oxy hóa đường miệng. Tuy nhiên, nếu bạn kỳ vọng tìm kiếm sự đối đầu ngang ngửa dựa trên nghiên cứu đối chứng giữa hai loại thảo dược này, các tài liệu khoa học hiện hành chưa cung cấp dữ liệu thử nghiệm lâm sàng so sánh trực diện giữa saponin của viễn chí và anthocyanin thực phẩm.

Những phân tích dưới đây sẽ tập trung phân tích sâu cơ chế tác động tế bào thần kinh của viễn chí – dược liệu sở hữu hệ thống dữ liệu sinh học phân tử phong phú trong các phòng thí nghiệm quốc tế gần đây.

Cơ chế tác động của saponin và hoạt chất trong viễn chí

Hệ thần kinh thường xuyên đối mặt với các tổn thương do phản ứng viêm vô khuẩn, suy giảm chất dẫn truyền và sự tích tụ các chất độc thần kinh. Các hợp chất hoạt tính sinh học trong viễn chí can thiệp trực tiếp vào nhiều con đường tín hiệu này.

Triterpenoid saponin là nhóm thành phần hoạt tính sinh học cốt lõi của cây viễn chí, được tổng hợp thông qua sự tham gia của các họ gen chuyên biệt như P450 và UGT [3], [4]. Nhóm chất này khi vào cơ thể dễ dàng thủy phân thành polygalacic acid (PA), một chất có khả năng điều hòa hệ thống dẫn truyền thần kinh cholinergic [3]. Cụ thể, chất này làm giảm hoạt tính của men phân hủy acetylcholine (AChE) và làm tăng enzyme tổng hợp ChAT, từ đó duy trì nồng độ chất dẫn truyền thần kinh acetylcholine – yếu tố then chốt cho việc ghi nhớ [3].

Bên cạnh saponin, một hợp chất quan trọng khác là tenuigenin (còn gọi là senegenin) có tác dụng ức chế giải phóng các protein bệnh lý, giảm tăng phosphoryl hóa protein tau và bảo vệ ty thể của nơ-ron [5], [2]. Ngoài ra, các oligosaccharide và polysaccharide trong rễ viễn chí còn phong tỏa các tín hiệu gây viêm thông qua thụ thể TLR4 và phức hợp HMGB1, ngăn chặn microglia (tế bào miễn dịch của não) kích hoạt phản ứng phá hủy tế bào [6], [7].

Các bằng chứng khoa học nổi bật về viễn chí

Khoa học hiện đại đã triển khai nhiều nghiên cứu in-vitro (tế bào) và in-vivo (động vật) nhằm chứng minh tác dụng bảo vệ thần kinh của viễn chí:

Ức chế phản ứng viêm sau tổn thương não cấp tính: Một nghiên cứu công bố năm 2024 khảo sát tác dụng của chiết xuất rễ Polygala tenuifolia trên mô hình chuột bị tắc động mạch não giữa thoáng qua (tMCAO) và mô hình tế bào OGD/R [6]. Kết quả cho thấy chiết xuất giúp giảm đáng kể kích thước vùng nhồi máu não và cải thiện khiếm khuyết thần kinh theo liều lượng [6]. Trên tế bào microglia BV2, chiết xuất ức chế phản ứng viêm do phân tử DAMPs-HMGB1 kích hoạt với chỉ số IC50 đạt 49,46 mcg/mL và tương tác trực tiếp với HMGB1 qua phân tích cộng hưởng plasmon bề mặt [6]. Hạn chế của nghiên cứu là chỉ dừng lại ở mô hình chuột thiếu máu cục bộ cấp và nuôi cấy tế bào, chưa triển khai trên người bệnh [6].

Khôi phục suy giảm nhận thức qua hệ cholinergic: Nghiên cứu năm 2016 thử nghiệm polygalacic acid (PA) – sản phẩm thủy phân của saponin viễn chí – trên chuột bị gây suy giảm trí nhớ bằng scopolamine (tiêm màng bụng 1 mg/kg trong 14 ngày) [3]. Chuột được uống PA với các liều 3, 6 và 12 mg/kg trong 14 ngày [3]. Thử nghiệm mê cung nước Morris cho thấy PA đảo ngược tình trạng suy giảm trí nhớ: rút ngắn thời gian tìm bục thoát và tăng số lần bơi qua vị trí mục tiêu [3]. Hoạt chất này cũng làm tăng nồng độ acetylcholine ở vỏ não trước trán và hồi hải mã, đồng thời giảm căng thẳng oxy hóa và viêm thần kinh [3]. Nghiên cứu này chỉ thực hiện trên động vật bị gây tổn thương hóa chất, chưa đánh giá tác động dài hạn sau khi ngừng thuốc [3].

Tác động của senegenin lên thụ thể học tập NR2B: Một nghiên cứu năm 2012 đánh giá senegenin (tenuigenin) trên chuột cống bị rối loạn nhận thức do tổn thương thiếu máu - tái tưới máu gan [2]. Bằng cách cho chuột uống senegenin qua ống xông, các nhà khoa học ghi nhận khả năng giữ lại trí nhớ trong bài kiểm tra bước xuống và mê cung chữ Y được cải thiện phụ thuộc vào liều và thời gian [2]. Cơ chế được xác định là do sự phục hồi biểu hiện tiểu đơn vị thụ thể NMDA NR2B tại hồi hải mã [2]. Thử nghiệm này giải thích tiềm năng của senegenin nhưng mô hình suy giảm nhận thức có nguồn gốc thứ phát sau tổn thương gan, không phải thoái hóa nguyên phát [2].

Ức chế viêm thần kinh qua con đường TLR4: Nghiên cứu năm 2022 trên polysaccharide PTP70-2 phân lập từ viễn chí cho thấy hợp chất này làm giảm quá mức biểu hiện cytokine gây viêm và làm giảm các protein tín hiệu TLR4, MyD88 và NF-kappaB trong tế bào microglia BV2 chịu tổn thương bởi LPS [7]. PTP70-2 cũng ngăn chặn hiện tượng mất điện thế màng ty thể và sản sinh quá mức các gốc oxy hóa tự do (ROS) [7]. Nghiên cứu này hoàn toàn là thử nghiệm in-vitro trên dòng tế bào và nơ-ron nuôi cấy [7].

Điều hòa trục ruột - não qua hệ vi sinh: Nghiên cứu năm 2024 trên chuột biến đổi gen SAMP8 (mô hình lão hóa và bệnh Alzheimer) chỉ ra rằng polysaccharide viễn chí (PTP) điều hòa 19 chất chuyển hóa nội sinh bị rối loạn và tăng sự hiện diện của các vi khuẩn đường ruột có lợi như Alistipes và các nhóm Lachnospiraceae [8]. Nghiên cứu cho thấy tác động bảo vệ thần kinh gián tiếp qua đường tiêu hóa nhưng đối tượng vẫn là chuột phòng thí nghiệm [8].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng

Tổng hợp y văn cho thấy các hoạt chất trong viễn chí như saponin, tenuigenin và các dẫn xuất cinnamic acid (như TMCA) đem lại nhiều tác động tích cực [5], [1]. Chiết xuất này có khả năng bảo vệ nơ-ron dopaminergic trước độc chất tế bào như 6-OHDA và MPTP, thúc đẩy sợi gai nơ-ron phát triển ở vùng hải mã, hỗ trợ an thần thông qua thụ thể GABA alpha và giảm stress [1]. Tenuigenin còn cho thấy khả năng giảm tiết và giảm độc tính của mảng beta-amyloid, hạn chế phosphoryl hóa alpha-synuclein – các yếu tố liên quan đến bệnh Alzheimer và Parkinson [5].

Mặc dù rễ viễn chí đã được ghi nhận trong y văn là có thể hỗ trợ tăng cường nhận thức ở người cao tuổi và trí nhớ ở người trưởng thành khỏe mạnh [2], phần lớn các nghiên cứu cơ chế chuyên sâu chi tiết (HMGB1, TLR4, chuyển hóa vi sinh vật) hiện nay mới chỉ được kiểm chứng trên tế bào nuôi cấy và động vật gặm nhấm (chuột cống, chuột nhắt) [6], [8], [7], [3]. Việc chuyển giao các liều dùng chính xác từ phòng thí nghiệm sang phác đồ điều trị lâm sàng ở người vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu quy mô lớn. Do đó, người dùng không nên xem các bằng chứng này là lời khẳng định viễn chí có thể "chữa khỏi" hoàn toàn các bệnh thoái hóa thần kinh.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược bổ não

Một hiểu lầm rất phổ biến là đánh đồng tác dụng của thảo dược chuyên sâu với thực phẩm ăn uống hàng ngày. Nhiều người lầm tưởng rằng có thể thay thế hoàn toàn một vị thuốc có hoạt tính dược lý mạnh như viễn chí bằng việc ăn nhiều quả mọng chứa anthocyanin như việt quất hoặc ngược lại.

Thực tế, anthocyanin trong thực phẩm thông thường đóng vai trò dinh dưỡng và chống oxy hóa toàn thân nhẹ nhàng, trong khi viễn chí chứa các saponin và hợp chất phức tạp tác động sâu vào các con đường thụ thể thần kinh, chất dẫn truyền và quá trình chuyển hóa tế bào não [5], [3].

Một sai lầm khác là tự ý tìm mua các loại rễ viễn chí thô về sắc uống với liều lượng cao vì nghĩ rằng thảo dược thiên nhiên thì vô hại. Việc chiết xuất viễn chí trong nghiên cứu sử dụng các dung môi và quy trình tinh chế nghiêm ngặt; việc sử dụng tự phát có thể dẫn đến việc hấp thu không đúng hoạt chất hoặc gây kích ứng không mong muốn [1].

Những ai cần thận trọng khi sử dụng viễn chí?

Dù là vị thuốc quý, viễn chí không phải là giải pháp phù hợp cho tất cả mọi người. Dữ liệu trích dẫn khoa học chỉ tập trung vào các mô hình bệnh lý thần kinh, đột quỵ cục bộ và suy giảm nhận thức thực nghiệm [6], [3], [2].

Hiện tại, chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn và hiệu quả được thực hiện trên các nhóm đối tượng đặc biệt như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Những đối tượng này không nên tự ý sử dụng các chế phẩm viễn chí khi chưa có chỉ định y khoa.

Đối với những người đang mắc các bệnh lý nền mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc điều trị thần kinh, thuốc ức chế men hay thuốc tác động lên hệ tim mạch, việc kết hợp thêm viễn chí có thể gây ra tương tác thuốc bất lợi. Bệnh nhân luôn phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng.

Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng

Việc lựa chọn thảo dược hay thực phẩm cho não bộ cần sự tiếp cận thận trọng và khoa học. Thay vì tự ý thử nghiệm các bài thuốc trôi nổi, bạn nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Xác định rõ mục đích: Nếu bạn chỉ muốn tăng cường sức khỏe tổng thể và chống lão hóa tự nhiên, các loại trái cây giàu anthocyanin như việt quất trong khẩu phần ăn hàng ngày là một lựa chọn dinh dưỡng lành mạnh và an toàn.
  • Tuân thủ liều lượng dược liệu: Nếu muốn sử dụng viễn chí để cải thiện chứng hay quên, mất ngủ hoặc hỗ trợ chức năng não bộ, chỉ nên dùng các chế phẩm đã được tiêu chuẩn hóa, sản xuất bởi các đơn vị uy tín với hàm lượng vừa phải theo hướng dẫn của thầy thuốc y học cổ truyền.
  • Không tự ý kết hợp bừa bãi: Tránh việc phối trộn tự do các loại thảo dược với nhau. Một số nghiên cứu ghi nhận viễn chí khi phối hợp đúng công thức (ví dụ kết hợp nhân sâm) mới đem lại sự gia tăng chất dẫn truyền và dinh dưỡng thần kinh một cách an toàn [1].

Dù chọn bổ sung chất dinh dưỡng từ việt quất hay tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên sâu từ các thảo dược như viễn chí, việc chăm sóc não bộ luôn cần sự kết hợp đồng bộ giữa chế độ dinh dưỡng cân bằng, giấc ngủ đủ giấc và luyện tập trí não thường xuyên. Trước bất kỳ quyết định dùng dược liệu trị liệu nào, sự tư vấn từ bác sĩ chuyên khoa luôn là bước đi an toàn và cần thiết nhất.