Nhiều người bệnh đái tháo đường thường rỉ tai nhau uống thêm viên sủi hoặc bổ sung vitamin C liều cao để tăng sức đề kháng và hạ đường huyết. Việc tự ý sử dụng các chế phẩm này khi chưa hiểu rõ tác động thực tế có thể tiềm ẩn những rủi ro không mong muốn.
Các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy vitamin C liều cao có thể hỗ trợ cải thiện đường huyết ở mức khiêm tốn, nhưng không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa. Đáng lưu ý, việc nạp quá nhiều dưỡng chất này có thể gây nhiễu kết quả đo đường huyết tại nhà và dẫn đến quyết định dùng thuốc sai lầm.
Cơ chế tác động của vitamin C với chuyển hóa đường
Vitamin C (axit ascorbic) là một chất chống oxy hóa tự nhiên đóng vai trò thiết yếu trong việc bảo vệ tế bào khỏi sự tấn công của các gốc tự do [1]. Ở bệnh nhân đái tháo đường týp 2, nồng độ vitamin C trong huyết tương và các mô thường suy giảm đáng kể so với người bình thường [3, 6]. Sự thiếu hụt này làm gia tăng tổn thương do stress oxy hóa và góp phần hình thành biến chứng mạn tính [2].
Về mặt hóa học, vitamin C có cấu trúc phân tử tương đồng với glucose [1]. Nhờ đặc tính này, nó có thể thay thế glucose trong nhiều phản ứng hóa học, từ đó giúp ngăn ngừa quá trình gắn kết đường không kiểm soát vào protein (glycation hóa) [1]. Khi protein trong mạch máu ít bị tổn thương bởi đường dư thừa, áp lực lên hệ thống tuần hoàn cũng được giảm tải [1].
Ngoài ra, tình trạng đường huyết tăng vọt sau ăn gây tổn hại cấp tính đến chức năng nội mô mạch máu [3]. Sự phối hợp của các vitamin chống oxy hóa như vitamin C liều cao giúp hạn chế tình trạng rối loạn chức năng nội mô và cải thiện độ giãn mạch trung gian qua dòng chảy của động mạch cánh tay [3].
Các phân tích gộp lớn ghi nhận điều gì?
Năm 2023, một đánh giá hệ thống và phân tích gộp gồm 22 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên 1.447 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 đã đánh giá tác động của vitamin C đối với kiểm soát đường huyết [4]. Kết quả cho thấy nhóm bệnh nhân dùng vitamin C có sự giảm đáng kể về chỉ số đường huyết lúc đói (FBG), insulin lúc đói và chỉ số HbA1c so với nhóm không dùng [4].
Mối liên hệ tuyến tính cũng được ghi nhận giữa thời gian can thiệp và mức giảm HbA1c [4]. Mặc dù phân tích chung không ghi nhận sự thay đổi rõ rệt ở chỉ số kháng insulin (HOMA-IR), nhưng phân tích dưới nhóm chỉ ra rằng việc bổ sung vitamin C liều cao từ 1.000 mg/ngày trở lên kéo dài từ 12 tuần giúp cải thiện đáng kể chỉ số HOMA-IR [4]. Các nhà nghiên cứu lưu ý vẫn cần thêm các thử nghiệm chất lượng cao để xác thực [4].
Trước đó, một phân tích gộp năm 2021 theo chuẩn GRADE gồm 28 nghiên cứu trên 1.574 người mắc đái tháo đường týp 2 đã làm rõ hơn các chỉ số tim mạch [5]. Kết quả ghi nhận vitamin C giúp giảm huyết áp tâm thu trung bình 6,27 mmHg (độ tin cậy bằng chứng mức trung bình) [5].
Đồng thời, mức giảm HbA1c trung bình là 0,54% và huyết áp tâm trương giảm 3,77 mmHg, dù độ chắc chắn của bằng chứng ở mức rất thấp [5]. Hạn chế lớn của các dữ liệu này là đa phần nghiên cứu chỉ kéo dài ngắn hạn dưới 6 tháng và quy mô mẫu dưới 100 người tham gia [5].
Nghiên cứu bảo vệ mạch máu trước gánh nặng đường cấp tính
Một thử nghiệm lâm sàng năm 2014 thực hiện trên 39 bệnh nhân tăng huyết áp và 21 người khỏe mạnh để đánh giá sự bảo vệ mạch máu khi nạp đường [3]. Các đối tượng được chia thành 3 nhóm: uống 75g glucose đơn thuần, nhóm uống 75g glucose kèm 0,9g vitamin C, và nhóm uống 75g glucose kèm 2g vitamin C cùng 0,8g vitamin E [3].
Kết quả siêu âm Doppler màu cho thấy chức năng nội mô cơ bản bị suy giảm mạnh ở nhóm chỉ nạp glucose đơn thuần, đặc biệt là nhóm có bệnh nền tăng huyết áp (độ giãn mạch 9,48% so với 13,09% ở nhóm đối chứng) [3]. Tuy nhiên, việc bổ sung đồng thời vitamin C và E liều cao đã giúp đảo ngược tổn thương cấp tính này lên chức năng nội mô theo cơ chế phụ thuộc liều [3].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng
Dù mang lại những chuyển biến khả quan đối với HbA1c và huyết áp, bằng chứng khoa học hiện tại vẫn chưa đủ mạnh để đưa vitamin C vào danh mục thuốc điều trị tiểu đường [5]. Các can thiệp trong nghiên cứu chủ yếu là ngắn hạn và số lượng người tham gia còn hạn chế [5].
Do đó, người bệnh không được tự ý xem đây là biện pháp thay thế insulin hay các loại thuốc hạ đường huyết được chỉ định [5]. Việc kỳ vọng vitamin C chữa khỏi bệnh là sai lầm và làm chậm trễ quá trình điều trị y tế chuẩn mực.
Nguy cơ gây nhiễu kết quả đo đường huyết tại nhà
Mặt trái nghiêm trọng nhất của việc bổ sung vitamin C liều cao nằm ở nguy cơ làm sai lệch kết quả theo dõi đường huyết. Vì cấu trúc của axit ascorbic rất giống với glucose, các enzyme trên que thử tiểu đường cá nhân hoặc máy đo liên tục có thể bị đánh lừa trong các phản ứng oxy hóa khử [3, 4].
Một nghiên cứu năm 1993 trên phụ nữ mắc đái tháo đường thai kỳ cho thấy việc uống viên vitamin tổng hợp hoặc dùng liều 2.000 mg vitamin C làm chỉ số đường huyết đo qua hệ thống One Touch vọt lên với chỉ số đường huyết tương đối (RGI) đạt 1,37 [6]. Kết quả tăng giả tạo này có thể khiến bệnh nhân tưởng lầm đường huyết đang vọt cao, dẫn đến tự ý tiêm quá liều insulin và gây hạ đường huyết nguy hiểm.
Những ai cần đặc biệt thận trọng khi bổ sung?
Bệnh nhân đang dùng một số nhóm thuốc tim mạch giải phóng oxit nitric (NO) như S-nitrosoglutathione (GSNO) hoặc S-nitroso-N-acetylpenicillamine (SNAP) cần cẩn trọng [2]. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy vitamin C làm tăng phân hủy các chất này, giải phóng quá mức NO và ức chế bài tiết insulin từ tuyến tụy, khiến đường huyết sau ăn tăng vọt [2].
Phụ nữ mang thai mắc đái tháo đường thai kỳ cũng cần tránh tự ý mua viên bổ sung liều cao mà không có hướng dẫn từ bác sĩ sản khoa [6]. Ngoài ra, những người có bệnh lý sỏi thận hoặc suy giảm chức năng bài tiết cũng không nên dung nạp vitamin C vượt quá mức khuyến nghị.
Áp dụng an toàn trong chế độ dinh dưỡng hàng ngày
Thay vì lạm dụng các viên uống bổ sung có hàm lượng lên tới 1.000 mg - 2.000 mg mỗi ngày, người bệnh đái tháo đường nên ưu tiên dung nạp vitamin C tự nhiên từ thực phẩm [1, 4]. Trái cây họ cam quýt, ổi, ớt chuông, bông cải xanh và dâu tây là những nguồn cung cấp an toàn, dồi dào chất xơ giúp làm chậm hấp thu đường.
Khi chế biến, cần hạn chế nấu rau củ quá lâu ở nhiệt độ cao vì vitamin C rất dễ bị phân hủy bởi nhiệt. Không vắt thêm đường hoặc sữa đặc vào các loại nước ép trái cây để tránh làm đường huyết tăng vọt.
Nếu thực sự cần dùng chế phẩm bổ sung, người bệnh phải thông báo cho bác sĩ điều trị và kiểm tra kỹ hướng dẫn của máy đo đường huyết cá nhân để tránh hiện tượng tương tác sai lệch kết quả [6].
Kiểm soát đái tháo đường đòi hỏi sự kiên trì trong chế độ ăn uống, tập luyện và tuân thủ đơn thuốc. Bổ sung vi chất chỉ phát huy hiệu quả khi được thực hiện đúng cách, đúng liều và có sự đồng hành của chuyên gia y tế.
