Nỗi lo rụng tóc từng mảng và thói quen sinh hoạt thiếu nắng
Nhiều người bỗng một ngày phát hiện trên da đầu xuất hiện các đốm rụng tóc hình tròn hoặc bầu dục, bề mặt da nhẵn bóng. Đây là tình trạng rụng tóc từng mảng, gây lo âu lớn về mặt thẩm mỹ lẫn tâm lý cho người mắc [1]. Không ít người lập tức tìm kiếm các loại dầu gội, thuốc bôi đắt tiền hoặc tự ý mua vitamin uống bổ sung vô tội vạ.
Tình trạng này thực chất liên quan đến phản ứng tự miễn, khi hệ miễn dịch của cơ thể tự tấn công vào các nang tóc khỏe mạnh [1], [2]. Các nghiên cứu lâm sàng ghi nhận mối liên hệ rõ rệt: nồng độ vitamin D trong máu ở nhóm bệnh nhân này thường thấp hơn người khỏe mạnh [1], [2], [3]. Bổ sung chất này hỗ trợ nang tóc phục hồi, nhưng đây không phải thần dược chặn đứng hoàn toàn gốc rễ bệnh.
Vai trò của vitamin D đối với chu kỳ phát triển của nang tóc
Vitamin D là một loại vi chất tan trong chất béo, đóng vai trò then chốt đối với nhiều chức năng tế bào [4]. Đối với hệ thống da và tóc, dưỡng chất này giữ vị trí quan trọng trong điều hòa miễn dịch, kích thích tăng sinh tế bào, thúc đẩy biệt hóa tế bào và duy trì chu kỳ phát triển của sợi tóc [1], [5]. Khi cơ thể thiếu hụt vi chất, chu kỳ phát triển bình thường bị gián đoạn, làm sợi tóc suy yếu và dễ rơi vào giai đoạn thoái hóa [1].
Bên cạnh vai trò cấu trúc, vitamin D còn hoạt động tương tự như một chất điều hòa phản ứng viêm trong cơ thể [1], [2]. Tình trạng rụng tóc từng mảng là dạng rụng tóc không sẹo có nguồn gốc tự miễn [1], [2], [5]. Khi nồng độ vitamin D huyết thanh suy giảm, hàng rào điều hòa miễn dịch mất cân bằng, tạo điều kiện cho các phản ứng viêm tự miễn diễn ra mạnh mẽ hơn quanh nang tóc [2], [5].
Bằng chứng khoa học: Người rụng tóc có nồng độ vitamin D thấp hơn hẳn
Các công trình nghiên cứu trên thế giới đã tiến hành đo đạc và đối chứng nồng độ vi chất này giữa các nhóm bệnh nhân khác nhau. Một nghiên cứu bệnh chứng thực hiện từ tháng 12/2014 đến tháng 11/2015 tại Ấn Độ trên 100 bệnh nhân rụng tóc từng mảng và 100 người đối chứng khỏe mạnh cùng độ tuổi, giới tính cho thấy sự khác biệt rõ rệt [1]. Nồng độ vitamin D huyết thanh trung bình ở nhóm mắc bệnh chỉ đạt 18,90 +- 8,32 ng/mL, thấp hơn nhiều so với mức 28,21 +- 18,32 ng/mL ở nhóm khỏe mạnh (P < 0,001) [1]. Đáng chú ý, tỷ lệ bệnh nhân thiếu vitamin D ở nhóm rụng tóc là 64%, trong khi nhóm đối chứng chỉ chiếm 38% [1].
Một nghiên cứu bệnh chứng khác năm 2019 khảo sát trên 30 bệnh nhân mới được chẩn đoán rụng tóc từng mảng (tuổi trung bình 28,37 +- 10,07) và nhóm đối chứng khỏe mạnh [3]. Điểm số đánh giá mức độ rụng tóc SALT trung bình là 3,56 +- 3,50 [3]. Tỷ lệ thiếu 25-hydroxyvitamin D ở nhóm bệnh lên tới 83,3%, áp đảo hoàn toàn so với mức 53,3% ở nhóm đối chứng (P = 0,01) [3]. Nồng độ vi chất trung vị ở nhóm bệnh cũng giảm sâu (12,84) so với nhóm khỏe mạnh (29,5) [3].
Tại Mỹ, nghiên cứu hồi cứu công bố năm 2022 phân tích hồ sơ của 4.883 bệnh nhân rụng tóc và 4.945 người đối chứng từ Hệ thống Y tế Đại học California, Los Angeles (giai đoạn 2013-2017) [6]. Khi so sánh giữa các phân nhóm rụng tóc, nhóm rụng tóc từng mảng có tỷ lệ thiếu hụt vitamin D cao hơn rõ rệt và nồng độ trung bình thấp hơn so với các dạng rụng tóc khác [6].
Bệnh càng nặng và kéo dài, vitamin D càng giảm sâu
Không chỉ dừng lại ở việc có hay không sự thiếu hụt, mức độ suy giảm vitamin D còn phản ánh trực tiếp độ trầm trọng của tổn thương nang tóc. Nghiên cứu trên 100 ca bệnh cho thấy bệnh nhân mắc bệnh cũ, mạn tính có nồng độ vi chất trung bình thấp hơn nhiều (15,11 +- 4,75 ng/mL) so với ca bệnh mới phát (20,85 +- 9,09 ng/mL) [1]. Tỷ lệ thiếu vitamin D ở nhóm bệnh cũ lên đến 84,3%, trong khi nhóm mới phát chỉ ở mức 53,1% (P < 0,05) [1]. Nghiên cứu này ghi nhận mối tương quan nghịch giữa điểm số mức độ rụng tóc SALT và nồng độ vitamin D huyết thanh (r = -0,298, P < 0,05) [1].
Nghiên cứu cắt ngang năm 2018 trên 45 bệnh nhân rụng tóc từng mảng và 45 tình nguyện viên khỏe mạnh tiếp tục khẳng định điều này [2]. Các nhà khoa học phát hiện tình trạng viêm hệ thống gia tăng mạnh thông qua chỉ số protein phản ứng C độ nhạy cao (hs-CRP) tăng vọt, đi kèm lượng 25-hydroxy vitamin D sụt giảm (p = 0,001) [2]. Nồng độ vitamin D tương quan nghịch rõ rệt với mức độ nặng của bệnh (rho = -0,714, p = 0,001), trong khi chỉ số viêm hs-CRP lại tương quan thuận với độ nặng của bệnh (rho = 0,818, p = 0,001) [2].
Đồng quan điểm, một nghiên cứu thí điểm cắt ngang từ tháng 10/2020 đến tháng 12/2021 trên các bệnh nhân trên 18 tuổi cũng chỉ ra mối tương quan nghịch giữa CRP và vitamin D (p < 0,0001) [5]. Những bệnh nhân tiến triển sang thể rụng tóc toàn bộ (universalis) có sự khác biệt rõ rệt về nồng độ vitamin D thấp hơn, CRP và bạch cầu cao hơn so với thể khu trú [5]. Nhóm bệnh nhân có vitamin D thấp kèm CRP tăng cao đối mặt nguy cơ diễn tiến thành thể toàn thể nặng nề, đòi hỏi phác đồ can thiệp tích cực hơn [5].
Bổ sung vitamin D có giúp tóc mọc trở lại?
Các nhà nghiên cứu nhận định việc bổ sung vitamin D có thể hỗ trợ làm giảm độ nặng và thúc đẩy quá trình lui bệnh [1], [2]. Tuy nhiên, dữ liệu thực tế cho thấy vi chất này không phải là "liều thuốc duy nhất" ngăn ngừa rụng tóc vĩnh viễn. Một báo cáo lâm sàng năm 2019 mô tả trường hợp thiếu niên 17 tuổi được chẩn đoán rụng tóc từng mảng kèm phát hiện u hạch thần kinh tuyến thượng thận trái [7]. Xét nghiệm ban đầu cho thấy bệnh nhân bị thiếu hụt vitamin D [7].
Sau khi cắt bỏ khối u qua nội soi và tiến hành bổ sung vitamin D, nồng độ vi chất trong máu của bệnh nhân cải thiện tốt, kéo theo các mảng rụng tóc phục hồi dần [7]. Thế nhưng, sau 18 tháng theo dõi, tình trạng rụng tóc từng mảng lại tái phát dù nồng độ vitamin D huyết thanh vẫn ở mức hoàn toàn bình thường và khối u không hề tái phát [7]. Trường hợp này là minh chứng rõ nét cho thấy đáp ứng miễn dịch của bệnh rụng tóc rất phức tạp, không thể chỉ dựa vào một yếu tố dinh dưỡng đơn lẻ để giải quyết triệt để [7].
Những hiểu lầm thường gặp về rụng tóc và vi chất
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng mọi trường hợp rụng tóc đều do thiếu chất dinh dưỡng. Thực tế, rụng tóc từng mảng là bệnh lý tự miễn [1], [2]. Nghiên cứu quy mô lớn năm 2022 cho thấy khi so sánh chung với nhóm chứng khỏe mạnh không rụng tóc, nhóm rụng tóc nói chung không hề có nồng độ vitamin D thấp hơn [6]. Mối liên hệ suy giảm chỉ thực sự rõ ràng khi phân tích riêng nhóm rụng tóc từng mảng [6].
Nhiều người cũng tin rằng cứ ra nắng nhiều là chắc chắn không bị rụng tóc hay thiếu vitamin. Một nghiên cứu năm 2020 trên 50 nam giới rụng tóc nội tiết trẻ tuổi (tuổi trung bình 23) và 50 người chứng cho thấy nồng độ vi chất ở nhóm bệnh giảm thấp rõ rệt (20,10 so với 29,34 ng/mL, P <= 0,001) [8]. Thế nhưng, thời gian tiếp xúc với ánh nắng mặt trời giữa hai nhóm không hề có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (2,36 +- 1,2 giờ ở nhóm bệnh và 3,23 +- 1,6 giờ ở nhóm chứng, P = 0,98) [8]. Điều này chứng tỏ sự hấp thu, chuyển hóa vi chất và tổn thương sợi tóc phụ thuộc nhiều yếu tố cơ địa chứ không đơn thuần chỉ là thời gian phơi nắng [8].
Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?
Trẻ em và thanh thiếu niên mắc rụng tóc từng mảng là đối tượng có nguy cơ thiếu hụt vi chất rất cao [4]. Nghiên cứu trên 439 bệnh nhi rụng tóc từng mảng (tuổi trung bình là 9 tuổi) tại Mỹ từ tháng 1/2015 đến tháng 12/2017 phát hiện có tới 60,4% bệnh nhi không đủ nồng độ vitamin D, trong đó 38,2% rơi vào mức thiếu hụt [4]. Các yếu tố làm tăng nguy cơ thiếu hụt bao gồm người có loại da Fitzpatrick cao (da sẫm màu), người không thuộc chủng tộc da trắng, thời điểm lấy máu rơi vào các mùa ngoài mùa hè và chỉ số tia cực tím UV hàng tháng tại địa phương thấp [4].
Ngoài ra, những người mắc bệnh rụng tóc từng mảng lâu năm hoặc người có biểu hiện rụng tóc lan rộng toàn thân cũng thuộc nhóm nguy cơ cao [1], [5]. Sự sụt giảm vitamin D trầm trọng cùng chỉ số viêm tăng cao cảnh báo bệnh đang tiến triển phức tạp, người bệnh tuyệt đối không tự điều trị tại nhà [5]. Thiếu vitamin D nghiêm trọng còn gây suy giảm hấp thu canxi, tăng chu chuyển xương, giảm mật độ xương và gây bệnh còi xương ở trẻ nhỏ [4].
Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống
Người mắc chứng rụng tóc từng mảng cần hiểu rằng vitamin D chủ yếu được tổng hợp tự nhiên qua da sau khi tiếp xúc với bức xạ tia cực tím (UV), trong khi nguồn cung cấp từ chế độ ăn uống chiếm tỷ lệ rất nhỏ [4]. Việc duy trì tiếp xúc với ánh nắng tự nhiên vào thời điểm an toàn là cần thiết, song song với việc xây dựng thực đơn cân đối.
Khi phát hiện các mảng da đầu mất tóc bất thường, người bệnh cần đến bệnh viện chuyên khoa da liễu để được khám lâm sàng và làm xét nghiệm định lượng 25-hydroxyvitamin D trong máu [1], [3]. Bổ sung vitamin D đường uống chỉ nên thực hiện dưới sự chỉ dẫn của bác sĩ dựa trên kết quả xét nghiệm cụ thể, tránh việc tự ý mua uống quá liều gây ngộ độc. Bổ sung dưỡng chất phải đi kèm với phác đồ điều trị ức chế miễn dịch phù hợp nhằm kiểm soát tận gốc phản ứng tự miễn của cơ thể [1], [7], [5].
Mối liên hệ giữa tình trạng suy giảm vitamin D và rụng tóc từng mảng là có thật trên cơ sở khoa học [1], [2], [3]. Việc xét nghiệm và phục hồi nồng độ vi chất về ngưỡng chuẩn đóng vai trò hỗ trợ điều trị tích cực cho sức khỏe nang tóc [1], [2]. Tuy nhiên, người bệnh cần có cái nhìn tỉnh táo, kết hợp giữa dinh dưỡng hợp lý và tuân thủ chỉ định y khoa chuyên sâu để kiểm soát bệnh an toàn, bền vững.
