Nhiều người khi đối mặt với tình trạng tóc rụng thưa thớt, lộ rõ da đầu thường tìm đến các loại thực phẩm chức năng chứa vitamin nhóm B, đặc biệt là axit folic (vitamin B9), với hy vọng kích thích nang tóc mọc sợi mới. Các thông tin quảng cáo trên mạng xã hội thường tôn vinh vi chất này như giải pháp phục hồi mái tóc nhanh chóng.

Tuy nhiên, dưới góc độ khoa học, axit folic chỉ đóng vai trò hỗ trợ quá trình phân chia tế bào bình thường của cơ thể. Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh việc uống bổ sung axit folic giúp kích thích mọc các nang tóc mới ở người có mức vi chất bình thường trong máu.

Cơ chế sinh học: Vì sao nang tóc cần đến folate?

Nang tóc là một trong những cấu trúc có tốc độ phân chia tế bào nhanh bậc nhất trong cơ thể người. Để một sợi tóc hình thành và phát triển, các tế bào mầm tóc tại nang tóc phải liên tục nhân đôi để tạo ra chuỗi keratin cấu thành thân tóc.

Quá trình phân chia tế bào liên tục này đòi hỏi nguồn cung cấp ổn định các vật liệu di truyền. Axit folic là co-enzyme cần thiết cho quá trình tổng hợp DNA và tham gia vào quá trình luân chuyển tế bào ở nhiều mô, cơ quan khác nhau, bao gồm cả nang tóc [1].

Khi nồng độ folate trong cơ thể bị thiếu hụt, quá trình tổng hợp vật liệu di truyền bị gián đoạn. Tế bào mầm tóc không thể phân chia với tốc độ bình thường, dẫn tới tình trạng sợi tóc suy yếu, chu kỳ phát triển của tóc bị ngắt quãng hoặc nang tóc thoái triển sớm.

Mặc dù folate là nguyên liệu thiết yếu cho quá trình phân bào, điều này không đồng nghĩa với việc nạp thêm vi chất vượt quá nhu cầu sinh lý sẽ làm nang tóc hoạt động mạnh hơn. Tế bào nang tóc chỉ sử dụng lượng folate vừa đủ để duy trì chu trình sinh trưởng tự nhiên.

Dữ liệu từ động vật: Phục hồi tóc khi khắc phục tình trạng thiếu hụt

Các bằng chứng khoa học ghi nhận khả năng phục hồi của lông và tóc khi can thiệp bằng axit folic chủ yếu đến từ các nghiên cứu bệnh lý trên động vật bị thiếu hụt vi chất nghiêm trọng.

Một báo cáo năm 1988 đã ghi nhận trường hợp một con bê giống Charolais ba tuần tuổi bị rụng lông tiến triển, xuất hiện các vảy cứng và mảng sẫm màu trên da tương tự như hội chứng thiếu hụt axit folic ở người [1]. Sau khi được điều trị bằng axit folic đường uống với liều 1 mg/kg thể trọng mỗi ngày, các vảy cứng và mảng tổn thương đã biến mất dần trong vòng 2 tuần [1]. Lông của con vật bắt đầu mọc đều đặn và hồi phục hoàn toàn về trạng thái bình thường sau hai tháng [1]. Nghiên cứu kết luận axit folic có thể là tác nhân điều trị hiệu quả cho một số dạng rụng lông xuất phát từ việc thiếu hụt axit folic hoặc thiếu các co-enzyme tham gia tổng hợp DNA [1].

Ảnh hưởng toàn thân của tình trạng thiếu folate cũng được kiểm chứng rõ nét qua nhiều mô hình động vật khác. Trong một nghiên cứu năm 1982 trên 9 con khỉ cebus (Cebus albifrons) ba tuổi, chế độ ăn tinh chế thiếu hụt axit folic khiến các cá thể này ngừng phát triển, sụt cân và tiến triển thành thiếu máu hồng cầu to cùng giảm bạch cầu [2]. Khi được bổ sung axit folic qua đường tiêm, các chỉ số huyết học và bất thường sinh hóa nhanh chóng đảo ngược, giúp khỉ tăng cân trở lại [2]. Nghiên cứu xác định nhu cầu axit folic tối thiểu để duy trì tăng trưởng và chỉ số máu bình thường ở loài khỉ này là từ 45 đến 75 microgam/kg thể trọng mỗi ngày, và khẩu phần nên cung cấp ít nhất 150 microgam/kg mỗi ngày [2].

Nghiên cứu năm 1983 trên chuột cống áp dụng chế độ ăn axit amin tinh chế thiếu axit folic cũng cho thấy chuột không tăng được thể trọng sau 40 ngày [3]. Sau 28 ngày thiếu axit folic, chuột xuất hiện tình trạng tăng phân thùy bạch cầu trung tính, tăng bài tiết axit formiminoglutamic (FIGLU) qua nước tiểu và sụt giảm nồng độ folate trong huyết thanh, hồng cầu cũng như gan [3]. Tương tự, nghiên cứu năm 1991 trên gà con 18 ngày tuổi cho thấy khẩu phần thiếu hụt axit folic làm chậm tốc độ tăng trưởng và giảm hiệu quả sử dụng thức ăn, những dấu hiệu này chỉ được cải thiện khi bổ sung lại axit folic hoặc các chất hỗ trợ chuyển hóa như choline hay methionine [4].

Các thử nghiệm trên động vật chứng minh rằng bổ sung axit folic chỉ kích thích lông mọc lại khi cơ thể trước đó rơi vào trạng thái thiếu hụt nghiêm trọng khiến chu kỳ tế bào bị ức chế.

Nghiên cứu trên người: Nồng độ folate ở bệnh nhân rụng tóc

Tại các nghiên cứu lâm sàng trên người, mối liên hệ giữa nồng độ folate trong huyết thanh và tình trạng rụng tóc vẫn còn ghi nhận nhiều kết quả khác nhau tùy thuộc vào từng nhóm bệnh lý và quần thể nghiên cứu.

Một nghiên cứu cắt ngang thực hiện năm 2017 tại Ấn Độ đã khảo sát tình trạng dinh dưỡng của các bệnh nhân gặp nhiều dạng rụng tóc khác nhau [5]. Kết quả cho thấy tỷ lệ thiếu hụt folate xuất hiện rất cao ở những bệnh nhân mắc chứng rụng tóc do nội tiết tố (bao gồm rụng tóc kiểu hói ở nam giới - MPHL và nữ giới - FPHL) cũng như rụng tóc telogen effluvium (TE) [5]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng tình trạng thiếu hụt folate có thể là một vấn đề dinh dưỡng phổ biến trong toàn bộ dân số Ấn Độ nói chung, chứ không nhất thiết là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến rụng tóc [5].

Nghiên cứu năm 2017 này cũng trích dẫn dữ liệu từ nghiên cứu của tác giả Durusoy và cộng sự, chỉ ra rằng triệu chứng đau chân tóc (trichodynia) ở bệnh nhân rụng tóc lan tỏa không có mối liên quan nào với nồng độ kẽm, folate hay vitamin B12 trong huyết thanh [5]. Đồng thời, các nghiên cứu khác được đề cập cũng ghi nhận không có sự liên quan giữa nồng độ folate hoặc vitamin B12 với bệnh rụng tóc từng mảng (alopecia areata) [5].

Bên cạnh đó, việc cơ thể hấp thu folate cũng có thể bị ảnh hưởng trực tiếp nếu bản thân đã có sẵn tình trạng suy dinh dưỡng. Một nghiên cứu năm 1976 trên 53 bệnh nhân cao tuổi bị thiếu hụt folate do dinh dưỡng cho thấy có 19 người (chiếm 36%) bị giảm khả năng hấp thu axit folic qua xét nghiệm TRIFA [6]. Sau 4 tuần điều trị bằng axit folic, chức năng hấp thu này đã phục hồi về mức bình thường [6]. Điều này cho thấy sự thiếu hụt folate có thể tạo ra một vòng xoắn bệnh lý, làm suy giảm khả năng hấp thu của đường tiêu hóa và khiến cơ thể càng cạn kiệt vi chất [6].

Lỗ hổng nghiên cứu: Uống thêm B9 có làm mọc tóc mới?

Các dữ liệu lâm sàng hiện có chỉ ra sự hiện diện của tình trạng thiếu folate ở một số người rụng tóc, nhưng chưa có thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên nào cho thấy axit folic tạo ra nang tóc mới.

Nang tóc của con người được hình thành từ giai đoạn bào thai và số lượng nang tóc không tăng thêm sau khi sinh. Khi một nang tóc bị teo biến hoàn toàn do quá trình lão hóa hoặc do tác động của nội tiết tố nam, không có vi chất dinh dưỡng đơn lẻ nào, kể cả axit folic, có khả năng kích hoạt để tạo ra một nang tóc hoàn toàn mới từ vùng da đã mất chân tóc.

Axit folic chỉ đóng vai trò sửa chữa và duy trì chức năng của các nang tóc hiện hữu bằng cách hỗ trợ phân chia tế bào sừng [1]. Nếu nang tóc ngừng phát triển do thiếu hụt vi chất chuyển hóa DNA, việc bổ sung sẽ giúp tế bào hoạt động trở lại bình thường [1]. Nhưng nếu nguyên nhân rụng tóc đến từ di truyền, căng thẳng tâm lý, miễn dịch hay thay đổi hormone, việc uống vitamin B9 đơn thuần sẽ không mang lại kết quả mọc tóc.

Chính vì vậy, các chuyên gia da liễu luôn xem xét việc kiểm tra chỉ số vi chất qua xét nghiệm máu trước khi chỉ định bất kỳ liệu pháp bổ sung dinh dưỡng nào cho người bị rụng tóc.

Hiểu lầm phổ biến: Uống càng nhiều B9 tóc mọc càng dày?

Hiểu lầm thường gặp nhất là quan niệm cho rằng axit folic là “thần dược” làm dày tóc, uống liều càng cao thì tóc mọc càng nhanh và càng khỏe.

Thực tế sinh học cho thấy cơ thể người có cơ chế điều hòa hấp thu và đào thải đối với các vitamin tan trong nước. Khi các thụ thể tế bào và chu trình tổng hợp DNA đã bão hòa folate, lượng vi chất dư thừa sẽ bị đào thải qua thận mà không làm tăng thêm tốc độ phân chia tế bào nang tóc.

Một hiểu lầm khác là việc tự ý thoa dung dịch chứa axit folic trực tiếp lên da đầu để kích thích chân tóc mọc sợi tơ. Axit folic cần được cơ thể hấp thu, chuyển hóa thành dạng hoạt tính sinh học để tham gia vào chu trình nội bào, việc bôi ngoài da chưa được khoa học chứng minh có khả năng thẩm thấu sâu vào nhú bì nang tóc để kích thích mọc tóc.

Rụng tóc có thể bắt nguồn từ rất nhiều nguyên nhân phối hợp như thiếu hụt các axit amin thiết yếu (như leucine, valine, isoleucine, alanine, cysteine) [5], mất cân bằng nội tiết hay bệnh lý tự miễn. Việc quy kết mọi trường hợp rụng tóc cho thiếu hụt vitamin B9 thường khiến người bệnh bỏ lỡ giai đoạn điều trị y khoa phù hợp.

Nhóm đối tượng cần thận trọng trước khi bổ sung

Mặc dù axit folic là vitamin tan trong nước và tương đối an toàn ở liều khuyến nghị, việc tự ý bổ sung liều cao kéo dài vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe.

Người cao tuổi cần đặc biệt thận trọng khi tự ý uống bổ sung axit folic. Việc nạp lượng lớn axit folic có thể che lấp các dấu hiệu huyết học của tình trạng thiếu máu do thiếu vitamin B12, khiến tổn thương thần kinh do thiếu B12 tiếp tục tiến triển âm thầm mà không được phát hiện kịp thời.

Những người có bệnh lý đường tiêu hóa hoặc hội chứng kém hấp thu cần được bác sĩ thăm khám cụ thể. Như nghiên cứu năm 1976 đã chỉ ra, người cao tuổi bị thiếu hụt folate có thể gặp tình trạng giảm hấp thu tạm thời và cần phác đồ điều trị được kiểm soát chặt chẽ trong nhiều tuần để đưa khả năng hấp thu trở lại bình thường [6].

Người đang sử dụng các loại thuốc điều trị như thuốc chống co giật, thuốc điều trị ung thư hoặc thuốc ức chế miễn dịch không nên tự ý dùng axit folic vì có thể xảy ra tương tác thuốc làm giảm hiệu quả điều trị hoặc tăng độc tính. Mọi quyết định dùng viên uống bổ sung đều cần có sự tư vấn của bác sĩ chuyên khoa.

Cách bổ sung folate lành mạnh từ dinh dưỡng tự nhiên

Thay vì tìm đến các viên uống bổ sung liều cao khi chưa rõ tình trạng vi chất của cơ thể, việc xây dựng chế độ ăn cân bằng là biện pháp an toàn và hiệu quả nhất để nuôi dưỡng nang tóc.

Folate tự nhiên có mặt dồi dào trong các loại rau lá xanh đậm như rau bina (cải bó xôi), súp lơ xanh, măng tây, cũng như các loại đậu lăng, đậu đen và ngũ cốc nguyên hạt. Bổ sung các thực phẩm này vào thực đơn mỗi ngày không chỉ cung cấp folate cho quá trình tổng hợp DNA [1] mà còn mang lại nguồn chất xơ, khoáng chất thiết yếu hỗ trợ sức khỏe tổng thể.

Bên cạnh folate, nang tóc đòi hỏi nguồn protein hoàn chỉnh chứa đầy đủ các axit amin cần thiết để cấu tạo sợi tóc. Bệnh nhân rụng tóc thường ghi nhận thiếu hụt đồng thời nhiều loại axit amin quan trọng [5], do đó chế độ ăn cần phối hợp đa dạng giữa thịt nạc, cá, trứng, sữa và các nguồn đạm thực vật.

Khi chế biến rau củ giàu folate, nên ưu tiên các phương pháp nấu nhanh như hấp hoặc luộc sơ với ít nước để tránh làm hao hụt lượng vitamin nhạy cảm với nhiệt độ cao này. Duy trì lối sống lành mạnh, uống đủ nước và ngủ đủ giấc cũng là nền tảng quan trọng giúp hệ tuần hoàn nuôi dưỡng chân tóc hiệu quả.

Như vậy, axit folic đóng vai trò nền tảng cho sự phân chia tế bào nang tóc nhưng không phải là chất kích thích mọc sợi tóc mới nếu cơ thể không bị thiếu hụt vi chất này. Người gặp tình trạng rụng tóc kéo dài nên đến các cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để được xét nghiệm máu, chẩn đoán chính xác căn nguyên thay vì tự ý sử dụng các sản phẩm bổ sung liều cao.