Thói quen xông hơi dân gian và lời đồn "chữa dứt cúm"
Mỗi khi thời tiết thay đổi, triệu chứng hắt hơi, nghẹt mũi, ớn lạnh và mệt mỏi do cảm mạo lại xuất hiện ở nhiều gia đình. Theo kinh nghiệm dân gian, nồi nước xông với các loại thảo dược có tinh dầu, trong đó có cây lá men, thường được xem là giải pháp hàng đầu để "giải cảm". Nhiều người tin rằng chỉ cần trùm chăn xông một nồi lá thật nóng cho toát mồ hôi là virus gây bệnh sẽ bị tiêu diệt hoàn toàn.
Tuy nhiên, liệu xông lá men có thực sự chữa dứt điểm được bệnh cảm cúm hay chỉ giúp người bệnh cảm thấy dễ chịu tạm thời? Sự nhầm lẫn giữa việc thuyên giảm cảm giác khó chịu và việc loại bỏ căn nguyên gây bệnh thường khiến người dân kỳ vọng quá mức vào biện pháp này.
Thực tế y học cho thấy, xông hơi thảo dược chỉ đóng vai trò hỗ trợ chăm sóc làm nhẹ bớt triệu chứng hô hấp bên ngoài chứ không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa. Việc hiểu đúng bản chất của liệu pháp này giúp người bệnh tránh được những rủi ro đáng tiếc do thực hiện sai cách.
Xông lá men có thực sự tiêu diệt được virus cảm mạo?
Câu trả lời ngắn gọn là xông lá men không thể chữa dứt điểm hay tiêu diệt mầm bệnh virus cảm mạo trong cơ thể. Khi xâm nhập vào cơ thể người, virus cư trú và nhân lên sâu bên trong tế bào niêm mạc đường hô hấp. Luồng hơi nước xông bên ngoài chỉ tiếp xúc ở bề mặt đường thở trên và nhanh chóng hạ nhiệt khi đi sâu vào phế quản.
Cảm giác nhẹ nhõm, thông mũi ngay sau khi xông chủ yếu đến từ tác động nhiệt ẩm làm loãng dịch nhầy và sự bay hơi của các hợp chất tinh dầu. Tác dụng này mang tính hỗ trợ cơ học và tạo sự thư giãn thần kinh tạm thời.
Các chuyên gia y tế luôn nhấn mạnh rằng các bệnh cảm lạnh, cảm cúm thông thường do virus cần thời gian để hệ miễn dịch tự đào thải. Không có bằng chứng lâm sàng nào cho thấy việc hít hơi nước chứa thảo dược có thể rút ngắn thời gian nhiễm bệnh hay thay thế thuốc kháng virus đặc hiệu.
Cơ chế tác động: Hơi nước ấm và tinh dầu hỗ trợ cơ thể thế nào?
Trong y học cổ truyền, cây lá men (danh pháp khoa học Mosla dianthera) là một loại thảo mộc có mùi thơm đặc trưng, từ lâu đã được sử dụng trong các bài thuốc để cải thiện tình trạng ho, cảm lạnh, sốt, viêm phế quản, nghẹt mũi và đau đầu [1]. Khi đun sôi cùng nước, các phân tử tinh dầu nhẹ sẽ bay hơi cùng với luồng hơi ẩm, tác động trực tiếp lên niêm mạc mũi họng của người hít.
Ở góc độ sinh lý học, việc hít luồng hơi nước ấm đã được ghi nhận có tác dụng làm giảm nhịp thở ở cơ thể người, giúp hệ hô hấp vận động chậm và đều hơn [2]. Hơi ẩm ấm bốc lên giúp bổ sung độ ẩm cho niêm mạc đang khô rát, làm loãng chất nhầy ứ đọng ở các xoang và khoang mũi. Khi dịch nhầy lỏng ra, đường thở trở nên thông thoáng hơn, từ đó cải thiện đáng kể triệu chứng nghẹt mũi khó thở.
Bên cạnh đó, các nghiên cứu về đáp ứng tiết dịch đường thở đối với việc hít các loại tinh dầu cho thấy một số tinh dầu có thể kích thích làm tăng thể tích dịch bề mặt ở đoạn giữa của khí quản [1]. Sự gia tăng lớp dịch bề mặt này hỗ trợ hoạt động của các biểu mô lông chuyển, giúp đường thở đẩy các chất ứ đọng ra ngoài dễ dàng hơn [1]. Đồng thời, hơi ấm còn mang lại hiệu ứng an thần nhẹ, giúp hệ thần kinh được giải tỏa sau những giờ mệt mỏi vì triệu chứng bệnh [2].
Bằng chứng khoa học: Thử nghiệm trên động vật và người nói lên điều gì?
Để đánh giá tác dụng kháng virus đường hô hấp của lá men, một nghiên cứu đã tiến hành phân tích thành phần hóa học tinh dầu cây lá men (Mosla dianthera) và thử nghiệm tác dụng chống virus cúm trên mô hình chuột bị nhiễm virus cúm A [1]. Động vật thí nghiệm được điều trị bằng tinh dầu lá men trong 5 ngày liên tiếp sau khi nhiễm virus, với dải liều lượng từ 90 đến 360 mg/kg [1]. Kết quả phân tích cho thấy các chỉ số miễn dịch huyết thanh như IL-4, IFN-gamma cùng các thông số chống oxy hóa bao gồm malondialdehyde (MDA), superoxide dismutase (SOD) và tổng khả năng chống oxy hóa đã có sự biến đổi đáng kể [1]. Dù vậy, đây mới chỉ là thử nghiệm tiền lâm sàng trên chuột nhiễm virus cúm A, chưa đủ cơ sở để khẳng định hiệu quả điều trị virus tương tự trên cơ thể người bệnh [1].
Đối với liệu pháp hít hơi nước nói chung, một thử nghiệm lâm sàng thực hiện năm 2019 đã khảo sát tác động của việc xông hơi ấm trước khi ngủ trên 17 nam giới trưởng thành có biểu hiện lo âu và khó ngủ mức độ nhẹ [2]. Những người tham gia được hướng dẫn đeo mặt nạ tạo hơi nước ấm duy trì ở nhiệt độ 38 đến 40 độ C che kín mũi miệng trong 15 phút ngay trước giờ đi ngủ [2]. Thiết bị này cung cấp khoảng 600 mg hơi nước trong thời gian 10 phút [2]. Kết quả đo điện não đồ và tự đánh giá cho thấy tình trạng lo lắng chủ quan về ngày hôm sau giảm đáng kể, mật độ sóng delta trên điện não đồ tăng lên trong một phần ba đầu tiên của giấc ngủ, đồng thời chất lượng giấc ngủ buổi sáng được cải thiện rõ rệt [2].
Về mặt chăm sóc sức khỏe cộng đồng, các đánh giá y khoa năm 2022 ghi nhận phương pháp hít hơi nước từ lâu đời đã được sử dụng như một biện pháp hỗ trợ chăm sóc điều dưỡng nhằm nâng cao khả năng phòng hộ trước các đợt bùng phát dịch bệnh hô hấp, do từng ghi nhận hiệu quả hỗ trợ trong các trường hợp nhiễm virus cúm và coronavirus trước đây [3].
Ngược lại, hiệu quả làm giảm suy hô hấp của hơi ẩm không phải lúc nào cũng vượt trội trong các bệnh lý cấp tính nặng. Một tổng quan của hệ thống thư viện Cochrane công bố năm 2011 đã tổng hợp dữ liệu điều trị viêm tiểu phế quản cấp ở trẻ dưới 3 tuổi [4]. Tổng quan chỉ tìm thấy duy nhất 1 nghiên cứu đạt tiêu chuẩn với 156 trẻ từ 7 tuần đến 24 tháng tuổi có dấu hiệu suy hô hấp do viêm tiểu phế quản [4]. Trẻ được phân ngẫu nhiên thành 3 nhóm can thiệp: khí dung thuốc giãn phế quản salbutamol, khí dung nước muối và xông hơi ẩm trong lều [4]. Kết quả cho thấy điểm số suy hô hấp chỉ giảm có ý nghĩa thống kê ở nhóm dùng salbutamol, trong khi nhóm xông hơi ẩm trong lều và nhóm khí dung nước muối không ghi nhận sự cải thiện rõ rệt [4].
Lợi ích thực tế và những giới hạn cốt lõi của phương pháp xông
Từ các cứ liệu khoa học, có thể xác định rõ xông hơi với lá men mang lại hai lợi ích chính: hỗ trợ làm dịu cơ học cho đường hô hấp trên và cải thiện trạng thái thư giãn tâm lý giúp người bệnh dễ ngủ hơn. Hơi nước ấm giữ ẩm niêm mạc, làm mềm vảy mũi, giảm cảm giác nghẹt tắc khó chịu và giúp điều hòa nhịp thở [2]. Tinh dầu tự nhiên mang lại mùi thơm dễ chịu, kích thích thông thoáng xoang mũi tạm thời [1].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của phương pháp này nằm ở chỗ nó hoàn toàn không tác động vào căn nguyên virus bên trong cơ thể. Tinh dầu lá men dù cho thấy khả năng điều hòa miễn dịch và chống oxy hóa trong phòng thí nghiệm trên chuột, dữ liệu trên người vẫn còn trống [1]. Hơn nữa, việc hít hơi ẩm thông thường không thể làm giãn phế quản hay giải quyết tình trạng co thắt đường thở nghiêm trọng như các thuốc chuyên khoa [4].
Nếu người bệnh lầm tưởng xông hơi là giải pháp trị dứt bệnh và bỏ qua các dấu hiệu cảnh báo, tình trạng viêm nhiễm có thể tiến triển nặng hơn mà không được can thiệp kịp thời.
Hiểu lầm phổ biến: Coi xông hơi là thuốc đặc trị
Sai lầm phổ biến nhất trong dân gian là quan niệm "xông càng nóng, mồ hôi ra càng nhiều thì bệnh càng mau khỏi". Nhiều người trùm kín chăn quanh nồi nước vừa sôi sùng sục và hít thở thật sâu luồng hơi bốc lên. Đây là hành động vô cùng nguy hiểm cho cấu trúc niêm mạc hô hấp mỏng manh.
Theo các nhà nghiên cứu, hơi nước hay không khí ẩm có khả năng tích trữ và giải phóng nhiệt lượng lớn gấp gần 4.000 lần so với không khí khô ở cùng một nhiệt độ [3]. Do đó, việc hít phải luồng khí nóng ẩm có thể gây tổn thương mô nghiêm trọng hơn rất nhiều so với hít không khí khô có cùng mức nhiệt [3].
Niêm mạc đường thở người đặc biệt dễ bị tổn thương trước tác động của luồng hơi nước quá nhiệt ở ngưỡng khoảng 130 độ C [3]. Hít phải hơi nước quá nhiệt có thể gây tổn thương nhiệt nghiêm trọng cho đường hô hấp dưới, dẫn đến suy giảm chức năng phổi, tổn thương niêm mạc phế quản, viêm khí quản do nhiệt và phù thanh môn tắc nghẽn nguy hiểm [3]. Thậm chí, hơi quá nóng có thể gây phù phế nang xuất huyết dẫn đến tình trạng thiếu oxy mô, hoặc gây phù thanh quản diện rộng dẫn tới ngạt thở và tử vong [3].
Một hiểu lầm khác là xông hơi liên tục nhiều lần trong ngày. Việc tiếp xúc quá thường xuyên với hơi nóng khiến các mao mạch dưới niêm mạc mũi phế quản bị xung huyết liên tục, niêm mạc mất đi lớp chất nhầy tự nhiên bảo vệ bề mặt, khiến vi khuẩn dễ dàng xâm nhập gây bội nhiễm.
Những ai cần đặc biệt thận trọng khi thực hiện xông hơi?
Trẻ nhỏ là đối tượng đầu tiên cần hết sức cẩn trọng. Dữ liệu thử nghiệm trên 156 trẻ từ 7 tuần đến 24 tháng tuổi cho thấy liệu pháp xông ẩm trong lều không giúp giảm đáng kể điểm triệu chứng suy hô hấp do viêm tiểu phế quản [4]. Cùng với nguy cơ bỏng da và bỏng đường thở do da trẻ mỏng manh, việc tự ý xông hơi cho trẻ nhỏ dưới 3 tuổi tại nhà tiềm ẩn nhiều rủi ro hơn là lợi ích thực tế [3], [4]. Phụ huynh không nên tự ý áp dụng mà cần đưa trẻ đi khám bác sĩ.
Người mắc các bệnh lý mạn tính về đường hô hấp như hen phế quản hay bệnh phổi tắc nghẽn cũng cần thận trọng tối đa. Tinh dầu đậm đặc bốc lên trong hơi nóng có thể kích thích niêm mạc đang quá mẫn cảm, kích hoạt cơn co thắt phế quản cấp tính dẫn đến khó thở dữ dội. Người có bệnh tim mạch, huyết áp cao cũng không nên xông trùm kín chăn vì sự thay đổi nhiệt độ đột ngột dễ gây tụt huyết áp, choáng váng.
Phụ nữ mang thai và người đang có bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các loại tinh dầu thảo dược. Khi xuất hiện các triệu chứng nặng như sốt cao liên tục không hạ, khó thở, thở rít, đau tức ngực hoặc đờm có màu bất thường, người bệnh phải đến cơ sở y tế ngay lập tức, tuyệt đối không được tiếp tục tự xông hơi tại nhà.
Áp dụng xông hơi an toàn và đúng cách tại nhà
Để khai thác tác dụng thư giãn và hỗ trợ đường thở an toàn từ lá men, người bệnh chỉ nên xông ở mức độ vừa phải và kiểm soát chặt chẽ nhiệt độ tiếp xúc. Thay vì trùm kín cả người, chỉ nên thực hiện xông cục bộ vùng mặt hoặc mũi họng.
Nồi lá men sau khi đun sôi nên được mở hé nắp để hơi nóng dịu bớt trong vài phút, giữ khoảng cách mặt với mặt nước an toàn nhằm tránh nguy cơ bỏng nhiệt cho da và niêm mạc đường thở dưới [3]. Các thử nghiệm an toàn trên người cho thấy mức nhiệt độ hơi nước ấm tiếp xúc tối ưu chỉ nên duy trì quanh ngưỡng 38 đến 40 độ C [2].
Thời gian cho mỗi lần hít hơi nước ấm chỉ nên kéo dài khoảng 10 đến 15 phút, không nên kéo dài quá lâu [2]. Thực hiện xông hơi ấm vào buổi tối trước khi đi ngủ có thể hỗ trợ giải tỏa tâm lý lo âu, làm chậm nhịp thở và giúp người bệnh bước vào giấc ngủ dễ dàng hơn [2]. Sau khi xông xong, cần dùng khăn mềm lau khô mồ hôi trên mặt, giữ ấm cơ thể trong phòng kín gió và bổ sung một cốc nước ấm để bù đắp lượng nước hao hụt.
Xông lá men là một liệu pháp hỗ trợ truyền thống có giá trị nhất định trong việc giảm nhẹ sự khó chịu ở mũi họng và đem lại cảm giác thư thái. Tuy nhiên, người bệnh cần nhìn nhận đây chỉ là biện pháp chăm sóc bổ trợ, không thể tiêu diệt virus hay chữa dứt cảm mạo. Việc áp dụng đúng kỹ thuật, kiểm soát nhiệt độ an toàn và chủ động thăm khám y tế khi bệnh kéo dài là chìa khóa bảo vệ sức khỏe tốt nhất.
