Lupus ban đỏ: bệnh tự miễn có nhiều biểu hiện
Lupus ban đỏ hệ thống là bệnh tự miễn mạn tính xảy ra khi hệ miễn dịch tấn công chính các mô và cơ quan trong cơ thể. Bệnh có rất nhiều biểu hiện khác nhau trên da, khớp, thận, tim, phổi và não với các đợt bùng phát xen kẽ đợt thuyên giảm. Người bệnh cần được bác sĩ thăm khám và theo dõi định kỳ để kiểm soát triệu chứng cũng như phòng ngừa tổn thương vĩnh viễn.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Bệnh lupus ban đỏ hệ thống chỉ gây thương tổn trên da đúng hay sai?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Lupus là bệnh tự miễn mạn tính, hệ miễn dịch tấn công mô khỏe mạnh gây tổn thương nhiều cơ quan.
- Bệnh xuất hiện nhiều ở phụ nữ tuổi 15-45, diễn tiến bùng phát xen kẽ với các giai đoạn thuyên giảm.
- Ánh nắng mặt trời, khói thuốc lá, nhiễm virus và một số loại thuốc có thể kích hoạt bệnh bùng phát.
Khái niệm bệnh lupus ban đỏ hệ thống
Theo Viện Viêm khớp, Bệnh cơ xương và Da Quốc gia Hoa Kỳ, lupus ban đỏ hệ thống là một bệnh tự miễn mạn tính kéo dài. Thông thường hệ miễn dịch có chức năng bảo vệ cơ thể khỏi các tác nhân nhiễm trùng hoặc bệnh tật. Tuy nhiên ở người mắc lupus, hệ thống phòng thủ này lại nhận nhầm và tấn công vào chính các mô khỏe mạnh của cơ thể. Quá trình tự tấn công này gây ra hiện tượng viêm nhiễm diện rộng và có thể dẫn đến tổn thương mô vĩnh viễn tại nhiều cơ quan. Bệnh có thể ảnh hưởng đến da, khớp, tim, phổi, thận, tế bào máu và não bộ. Điểm đặc trưng của lupus là diễn tiến bệnh không cố định. Người bệnh thường trải qua các giai đoạn bệnh bùng phát với triệu chứng tăng nặng xen kẽ với các giai đoạn thuyên giảm khi sức khỏe tạm thời ổn định. Việc điều trị y khoa phù hợp giúp nhiều người kiểm soát tốt tình trạng này. [S1]
Cơ chế tự miễn và tổn thương mô
Nguyên nhân chính xác gây ra bệnh lupus hiện vẫn chưa được xác định rõ ràng. Dù vậy, theo Viện Viêm khớp, Bệnh cơ xương và Da Quốc gia Hoa Kỳ, các nhà khoa học đã làm sáng tỏ một số cơ chế miễn dịch quan trọng. Trong điều kiện thông thường, cơ thể liên tục đào thải các tế bào già cỗi hoặc hư hỏng. Ở bệnh nhân lupus, quá trình loại bỏ tế bào chết hoặc tế bào tổn thương bị trục trặc. Khi các mảnh vụn tế bào không được dọn dẹp đúng cách, hệ miễn dịch có thể bị đánh lừa và kích hoạt phản ứng chống lại các cấu trúc bình thường của chính mình. Sự kích hoạt sai lệch này tạo ra các tự kháng thể tấn công tế bào khỏe mạnh. Hậu quả là tình trạng viêm xuất hiện tại các mô nâng đỡ, mạch máu và màng bao bọc các tạng. Nếu tình trạng viêm kéo dài không được can thiệp, tổn thương cấu trúc mô có thể trở thành vĩnh viễn. [S1]
Nhóm đối tượng có nguy cơ mắc bệnh
Theo thông tin từ Viện Viêm khớp, Bệnh cơ xương và Da Quốc gia Hoa Kỳ, bất kỳ ai cũng có thể mắc bệnh lupus. Dù vậy dữ liệu thống kê cho thấy phụ nữ có tỷ lệ mắc bệnh cao gấp khoảng chín lần so với nam giới. Bệnh thường xuất hiện phổ biến nhất ở độ tuổi từ 15 đến 45 tuổi, nhưng vẫn có thể khởi phát ở trẻ em hoặc người lớn tuổi hơn. Về mặt chủng tộc, lupus xuất hiện nhiều hơn ở người Mỹ gốc Phi so với người da trắng, đồng thời cũng phổ biến hơn ở người gốc Da đỏ châu Mỹ và người gốc Á. Ngoài ra, nam giới, người Mỹ gốc Phi, người gốc Hoa và người gốc Tây Ban Nha thường có xu hướng gặp phải các tổn thương cơ quan nội tạng nghiêm trọng hơn. Những người có người thân trong gia đình từng mắc bệnh lupus hoặc mắc các rối loạn tự miễn khác cũng đối mặt với nguy cơ phát triển bệnh cao hơn người bình thường. [S1]
Biểu hiện đa dạng trên da và khớp
Các biểu hiện của lupus thay đổi rất nhiều giữa từng cá nhân và có thể tiến triển từ nhẹ đến nặng. Theo Viện Viêm khớp, Bệnh cơ xương và Da Quốc gia Hoa Kỳ, viêm khớp là một triệu chứng thường gặp, gây đau nhức, sưng các khớp và cứng khớp vào buổi sáng. Trên da, người bệnh có thể xuất hiện ban đỏ hình cánh bướm đặc trưng vắt ngang qua sống mũi và hai gò má. Ngoài ra các nốt ban hình tròn có vảy cũng có thể mọc rải rác ở nhiều vùng khác trên cơ thể. Nhiều người có hiện tượng da đặc biệt nhạy cảm với ánh nắng mặt trời, dễ nổi mẩn khi tiếp xúc với nắng. Bệnh nhân cũng có thể bị rụng tóc hoặc xuất hiện các vết loét không đau trong mũi và miệng, nhất là ở vòm họng. Khi gặp lạnh hoặc căng thẳng, đầu ngón tay và ngón chân có thể đổi màu xanh tím, trắng hoặc đỏ theo hiện tượng Raynaud. [S1]
Tổn thương cơ quan nội tạng và tim mạch
Lupus không chỉ biểu hiện ngoài da mà còn gây viêm nhiễm nhiều cơ quan nội tạng trọng yếu. Theo Viện Viêm khớp, Bệnh cơ xương và Da Quốc gia Hoa Kỳ, bệnh có thể gây viêm thận lupus, dẫn đến suy giảm chức năng thận và nguy cơ suy thận. Ở hệ thần kinh, bệnh gây đau đầu, chóng mặt, trầm cảm, lú lẫn hoặc các cơn co giật. Đối với hệ tuần hoàn, lupus làm giảm số lượng hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu, đồng thời tạo ra kháng thể kháng phospholipid làm tăng nguy cơ hình thành cục máu đông. Tình trạng viêm cũng có thể xảy ra ở cơ tim, van tim hoặc màng bao quanh tim gọi là viêm màng ngoài tim. Ngoài ra phản ứng viêm màng bao quanh phổi gây đau ngực mỗi khi hít sâu hoặc nằm xuống. Tình trạng viêm mạch máu mạn tính còn thúc đẩy xơ vữa động mạch và bệnh động mạch vành, tiềm ẩn nguy cơ nhồi máu cơ tim. [S1]
Yếu tố kích hoạt và ứng dụng vào đời sống
Các nhà nghiên cứu tại Viện Viêm khớp, Bệnh cơ xương và Da Quốc gia Hoa Kỳ nhận thấy môi trường sống đóng vai trò kích hoạt các đợt bùng phát lupus. Các yếu tố này bao gồm nhiễm virus, khói thuốc lá, một số loại thuốc và ánh nắng mặt trời. Trong đời sống gia đình Việt Nam, người bệnh cần chú ý bảo vệ cơ thể khi ra ngoài trời. Ví dụ khi đi chợ buổi sáng hay làm vườn, người bệnh nên chủ động đội nón rộng vành, mặc áo dài tay chống nắng để hạn chế tia tử ngoại chiếu trực tiếp vào da. Trong sinh hoạt gia đình, cần tránh hút thuốc lá hoặc hít phải khói thuốc thụ động từ người xung quanh. Khi cơ thể mệt mỏi hoặc thời tiết chuyển mùa, cần duy trì lối sống điều độ, không tự ý mua các loại thuốc không rõ nguồn gốc tại các tiệm thuốc để tránh kích hoạt phản ứng miễn dịch bất thường của cơ thể. [S1]
Giới hạn của các bằng chứng khoa học
Mặc dù y học hiện nay đã có nhiều bước tiến trong việc nhận diện triệu chứng, các bằng chứng khoa học về nguyên nhân gốc rễ của lupus vẫn còn nhiều hạn chế. Theo Viện Viêm khớp, Bệnh cơ xương và Da Quốc gia Hoa Kỳ, nguyên nhân chính xác gây bệnh hiện tại vẫn chưa được khẳng định hoàn toàn. Các nhà khoa học biết rằng bệnh có sự tham gia của yếu tố gen di truyền, nhưng các dạng gen khác nhau chỉ mang thông tin hướng dẫn tạo protein ảnh hưởng đến miễn dịch. Việc nồng độ các protein này cao hay thấp tác động ra sao đến quá trình khởi phát bệnh vẫn đang trong giai đoạn tiếp tục nghiên cứu. Bên cạnh đó, các nhà khoa học vẫn đang tiếp tục tìm hiểu về các loại tế bào khác nhau cũng như cách thức biến đổi của chúng dẫn tới bệnh lupus. Do đó y học hiện chưa có biện pháp phòng ngừa đặc hiệu. [S1]
Nhận biết dấu hiệu để thăm khám y tế
Do lupus là bệnh mạn tính phức tạp và có thể diễn tiến khó lường, việc phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường có ý nghĩa quan trọng. Theo Viện Viêm khớp, Bệnh cơ xương và Da Quốc gia Hoa Kỳ, người dân nên chú ý khi cơ thể xuất hiện các triệu chứng kéo dài như sốt không rõ nguyên nhân, mệt mỏi thường xuyên hoặc đau sưng khớp buổi sáng. Sự xuất hiện của ban đỏ hình cánh bướm trên mặt, vết loét không đau trong miệng, sưng hạch, phù nề ở chân hoặc xung quanh mắt đều là những tín hiệu cảnh báo tổn thương cơ quan. Đặc biệt nếu cảm thấy đau ngực dữ dội khi hít thở sâu, khó thở khi nằm xuống, đau đầu nhiều, co giật hoặc thay đổi màu sắc đầu ngón tay chân khi trời lạnh, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế có chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác và tư vấn điều trị phù hợp. [S1]