Vảy nến: không chỉ là bệnh ngoài da
Vảy nến là bệnh mạn tính do hệ thống miễn dịch hoạt động quá mức khiến tế bào da tăng sinh nhanh tạo mảng đỏ tróc vảy. Bệnh không lây qua tiếp xúc nhưng có thể làm tăng nguy cơ viêm khớp vảy nến, biến cố tim mạch và rối loạn tâm lý. Việc quản lý các yếu tố kích hoạt và điều trị y khoa phù hợp giúp kiểm soát triệu chứng cũng như phòng ngừa biến chứng tổn thương khớp lâu dài.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Bệnh vảy nến có lây lan khi chạm vào vùng da tróc vảy không?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Vảy nến là bệnh viêm mạn tính do hệ miễn dịch hoạt động quá mức, không lây nhiễm qua tiếp xúc.
- Bệnh có thể gây biến chứng viêm khớp vảy nến, tăng nguy cơ tim mạch và hội chứng chuyển hóa.
- Cần đi khám chuyên khoa sớm nếu xuất hiện đau, sưng cứng khớp để tránh tổn thương khớp vĩnh viễn.
Bệnh vảy nến là gì
Vảy nến là bệnh mạn tính kéo dài do hệ thống miễn dịch hoạt động quá mức. Bệnh làm các tế bào da nhân lên quá nhanh. Hậu quả là da xuất hiện các mảng viêm đỏ có vảy. Theo Viện Viêm khớp, Bệnh Cơ xương và Da Quốc gia Hoa Kỳ (NIAMS), bệnh thường gặp ở người lớn hơn trẻ em và ảnh hưởng nam nữ như nhau. Bệnh diễn tiến theo chu kỳ từng đợt bùng phát kéo dài vài tuần hoặc vài tháng. Sau đó là giai đoạn triệu chứng thuyên giảm hoặc lắng xuống. Tổn thương da hay xuất hiện ở da đầu, khuỷu tay và đầu gối nhưng có thể lan ra các vùng cơ thể khác. Vảy nến không lây nhiễm từ người này sang người khác qua tiếp xúc thông thường. Người mắc bệnh cần nhận diện đúng để tránh tâm lý tự ti và kỳ thị sai lầm. [S1]
Cơ chế miễn dịch và nguyên nhân gây bệnh
Bản chất của vảy nến là bệnh lý qua trung gian miễn dịch. Trong cơ thể người bệnh, các tế bào miễn dịch hoạt động sai lệch và tiết ra các phân tử tín hiệu kích hoạt da tăng sinh bất thường. Sự tăng sinh quá nhanh này khiến tế bào da tích tụ thành mảng dày bong tróc. NIAMS cho biết di truyền đóng vai trò đáng kể trong cơ chế sinh bệnh. Nhiều người bệnh mang tiền sử gia đình có người từng mắc vảy nến. Các nhà khoa học đã định vị được một số gen liên quan đến chức năng hệ miễn dịch góp phần gây bệnh. Bên cạnh yếu tố gen, môi trường sống tác động mạnh đến việc khởi phát triệu chứng. Sự phối hợp giữa gen nhạy cảm và tác nhân bên ngoài làm bùng phát các đợt viêm da kéo dài. [S1]
Các thể vảy nến và dấu hiệu ngoài da
Vảy nến biểu hiện phong phú tùy theo thể bệnh và cơ địa từng người. Thể mảng là dạng phổ biến nhất với các mảng da đỏ gồ lên, phủ vảy trắng bạc đối xứng. Thể giọt hay gặp ở trẻ em hoặc người trẻ sau đợt viêm đường hô hấp trên như viêm họng liên cầu. Thể mụn mủ gây các nốt mủ bao quanh bởi da đỏ ở lòng bàn tay, bàn chân hoặc toàn thân. Thể đảo ngược xuất hiện ở nếp gấp da như nách, bẹn, dưới ngực và nặng hơn do mồ hôi hoặc cọ xát. Thể đỏ da toàn thân hiếm gặp nhưng rất nghiêm trọng, da đỏ tróc vảy gần như khắp cơ thể. Ngoài ra, móng tay móng chân có thể dày lên, có khía hoặc rỗ chấm li ti. [S1]
Tác động toàn thân vượt ngoài làn da
Bệnh vảy nến không dừng lại ở lớp da bên ngoài. NIAMS chỉ ra người bệnh đối mặt với nguy cơ viêm khớp vảy nến gây đau, sưng cứng khớp và viêm điểm bám gân. Nguy cơ biến cố tim mạch như đau tim và đột quỵ cũng gia tăng rõ rệt ở nhóm bệnh nhân này. Phản ứng viêm mạn tính trong cơ thể còn liên quan đến hội chứng chuyển hóa, đái tháo đường, béo phì, bệnh thận và bệnh gan. Tổn thương viêm màng bồ đào ở mắt hoặc bệnh tiêu hóa như bệnh Crohn cũng có nguy cơ xuất hiện. Về tinh thần, người mắc vảy nến dễ rơi vào lo âu, trầm cảm và suy giảm lòng tự trọng do gánh nặng bệnh tật. Vảy nến thực sự là một bệnh toàn thân phức tạp. [S1]
Thực hành đời sống và giảm bớt tác nhân kích hoạt
Việc kiểm soát vảy nến đòi hỏi chú ý đến lối sống và môi trường sống hằng ngày tại Việt Nam. Người bệnh nên duy trì bữa cơm gia đình thanh đạm, hạn chế thực phẩm nhiều dầu mỡ để kiểm soát cân nặng, do béo phì là yếu tố nguy cơ được NIAMS ghi nhận. Tránh hoàn toàn khói thuốc lá vì hút thuốc làm tăng nguy cơ phát bệnh. Khi đi chợ hoặc nấu nướng, cần chú ý bảo vệ làn da, tránh trầy xước, đứt tay hay bỏng rát vì tổn thương da dễ châm ngòi đợt bùng phát mới. Tránh để da cháy nắng khi làm việc ngoài trời nắng gắt. Kiểm soát căng thẳng tâm lý trong công việc và sinh hoạt gia đình cũng giúp các đợt phát ban bớt dữ dội hơn. [S1]
Giới hạn trong hiểu biết y khoa hiện tại
Mặc dù y học đã đạt nhiều bước tiến, NIAMS khẳng định các nhà khoa học hiện vẫn chưa hiểu tường tận nguyên nhân gốc rễ gây kích hoạt tế bào miễn dịch sai lệch. Các gen liên quan đã được tìm thấy nhưng chưa thể giải thích hết toàn bộ cơ chế mắc bệnh ở từng người. Tác động của các yếu tố môi trường như nhiễm trùng vi khuẩn liên cầu, virus HIV, thuốc điều trị sốt rét hay thuốc tim mạch chỉ là những mối liên hệ được quan sát. Chưa có bằng chứng khoa học nào khẳng định có phương pháp chữa dứt điểm hoàn toàn vảy nến. Do đó, người bệnh không nên tin vào các lời quảng cáo truyền miệng về thuốc gia truyền cam kết khỏi hẳn bệnh. [S1]
Dấu hiệu cảnh báo cần khám chuyên khoa sớm
Người có dấu hiệu vảy nến cần đi khám chuyên khoa da liễu để được chẩn đoán và phân độ chính xác. Tùy mức độ nhẹ, vừa hay nặng, bác sĩ sẽ chỉ định kem bôi tại chỗ, thuốc uống, thuốc tiêm hoặc quang trị liệu phù hợp. Đặc biệt, theo NIAMS, khi xuất hiện các triệu chứng cứng khớp, sưng đau khớp, đau vùng cổ, đau lưng hoặc đau gân gót chân, người bệnh phải đi khám bác sĩ sớm. Đây là dấu hiệu của viêm khớp vảy nến. Việc trì hoãn khám và không điều trị kịp thời có thể dẫn tới tổn thương khớp vĩnh viễn không thể phục hồi. Khám sớm giúp bảo tồn chức năng vận động và kiểm soát các biến chứng toàn thân nguy hiểm. [S1]