Bản xem trước, chưa qua rà soát chuyên môn. Tổng hợp có AI hỗ trợ từ các nguồn ở cuối bài, không thay thế tư vấn y khoa.

Chặng 5 · Thận và tiết niệu

Sỏi thận: nguyên nhân, triệu chứng và khi nào cần đi khám ngay

Sỏi thận hình thành khi khoáng chất trong nước tiểu lắng đọng thành các mẩu cứng như sỏi. Người bệnh có thể gặp đau dữ dội, tiểu ra máu hoặc nghẽn dòng nước tiểu nếu sỏi lớn bị kẹt. Cần đi khám ngay lập tức khi xuất hiện cơn đau dữ dội hoặc chảy máu trong nước tiểu.

Thử sức với câu hỏi

Đoán trước khi đọc

Yếu tố nào sau đây không làm tăng nguy cơ hình thành sỏi canxi oxalat?

Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.

3 điều cần nhớ

  1. Sỏi hình thành do khoáng chất kết tinh khi thiếu nước hoặc do ăn nhiều thịt, cá, nội tạng làm tăng axit uric.
  2. Canxi từ thức ăn không làm tăng nguy cơ sỏi canxi oxalat, không nên tự ý cắt bỏ canxi trong bữa ăn hàng ngày.
  3. Cần đến cơ sở y tế ngay lập tức nếu gặp cơn đau dữ dội hoặc phát hiện nước tiểu có lẫn máu.

Bản chất và kích thước của sỏi thận

Sỏi thận là những mẩu vật chất cứng giống như viên sỏi nhỏ, hình thành ở một hoặc cả hai bên thận khi lượng khoáng chất trong nước tiểu tăng cao. Theo Viện Quốc gia về Bệnh Tiểu đường, Tiêu hóa và Thận Hoa Kỳ (NIDDK), tên khoa học của sỏi thận là renal calculus hoặc nephrolith. Bệnh lý này còn được gọi là nephrolithiasis, urolithiasis hoặc sỏi tiết niệu. Sỏi có hình dạng và kích thước rất khác nhau. Chúng có thể nhỏ như một hạt cát hoặc to bằng hạt đậu Hà Lan. Trong các trường hợp hiếm gặp, sỏi có thể phát triển to bằng quả bóng golf. Bề mặt sỏi có thể nhẵn hoặc gồ ghề lởm chởm. Màu sắc của sỏi thường có màu vàng hoặc nâu. Viên sỏi nhỏ có thể tự trôi qua đường tiết niệu ra ngoài mà hầu như không gây đau đớn. Tuy nhiên viên sỏi lớn hơn có thể bị kẹt lại trên đường thoát. [S1]

Bốn loại sỏi thận và cơ chế hình thành

Theo NIDDK, người mắc sỏi thận thường có một trong bốn loại sỏi chính. Sỏi canxi là loại phổ biến nhất, bao gồm sỏi canxi oxalat và sỏi canxi phosphat. Trong đó, sỏi canxi oxalat xuất hiện nhiều hơn. Bình thường lượng canxi dư thừa không dùng cho xương và cơ sẽ đến thận và được thải qua nước tiểu. Khi quá trình này không diễn ra trơn tru, canxi đọng lại ở thận kết hợp cùng chất thải khác tạo thành sỏi. Loại thứ hai là sỏi axit uric, hình thành khi nước tiểu chứa quá nhiều axit. Loại thứ ba là sỏi struvite, xuất hiện sau khi người bệnh bị nhiễm trùng đường tiết niệu; sỏi struvite có thể hình thành bất ngờ và tăng kích thước rất nhanh. Loại thứ tư là sỏi cystine, sinh ra do một rối loạn di truyền trong gia đình mang tên cystinuria khiến axit amin cystine rò rỉ qua thận vào nước tiểu. [S1]

Thói quen ăn uống và sinh hoạt hàng ngày

Chế độ ăn uống và lượng nước nạp vào cơ thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng hình thành sỏi thận. NIDDK giải thích rằng việc không uống đủ chất lỏng làm tăng khả năng phát triển sỏi thận. Khi cơ thể thiếu nước, nước tiểu trở nên cô đặc hơn và khoáng chất dễ kết tinh. Trong mâm cơm gia đình Việt Nam, nhiều người có thói quen ăn nhiều cá, hải sản có vỏ hoặc các món thịt, đặc biệt là nội tạng động vật như lòng hoặc gan. NIDDK chỉ ra rằng ăn nhiều cá, động vật có vỏ và thịt, nhất là nội tạng, có thể làm tăng lượng axit uric trong nước tiểu dẫn đến nguy cơ hình thành sỏi axit uric. Đáng chú ý, canxi từ thức ăn không làm tăng nguy cơ bị sỏi canxi oxalat. Do đó, việc tự ý cắt giảm hoàn toàn thực phẩm chứa canxi trong bữa ăn hàng ngày là không cần thiết theo các bằng chứng khoa học hiện có. [S1]

Các bệnh lý nền làm tăng nguy cơ tạo sỏi

Nhiều bệnh lý nền có thể thúc đẩy sự hình thành sỏi thận trong cơ thể. NIDDK liệt kê các tình trạng bao gồm tắc nghẽn đường tiết niệu, viêm ruột mạn tính kéo dài và bệnh thận đa nang tạo ra các túi chứa dịch ở thận. Các vấn đề về tiêu hóa hoặc tiền sử phẫu thuật đường tiêu hóa cũng làm tăng nguy cơ. Bệnh gút, một rối loạn gây đau sưng các khớp, cũng là một yếu tố nguy cơ quan trọng. Về mặt chuyển hóa, tình trạng tăng canxi niệu có tính di truyền trong gia đình là nguyên nhân thường gặp nhất ở những người tạo sỏi canxi. Ngoài ra, các rối loạn khác gồm tăng oxalat niệu, cường cận giáp làm giải phóng quá nhiều hormone tuyến cận giáp gây thừa canxi trong máu, tăng axit uric niệu, bệnh béo phì, nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát nhiều lần và toan hóa ống thận khiến máu bị thừa axit do thận không đào thải được. [S1]

Tác động của một số loại thuốc điều trị

Việc sử dụng một số loại thuốc trong thời gian dài cũng có thể làm tăng nguy cơ xuất hiện sỏi thận. NIDDK ghi nhận bốn nhóm thuốc chính liên quan đến nguy cơ này. Đầu tiên là thuốc lợi tiểu, loại thuốc giúp cơ thể đào thải bớt nước ra ngoài. Nhóm thứ hai là các loại thuốc kháng axit có chứa canxi dùng để làm giảm triệu chứng khó chịu ở dạ dày. Nhóm thứ ba là indinavir, một loại thuốc ức chế protease được sử dụng trong việc điều trị nhiễm virus HIV. Nhóm thứ tư là topiramate, một loại thuốc thường dùng để chống co giật. Khi sử dụng bất kỳ loại thuốc nào trong số này dài ngày, người bệnh cần được theo dõi thận trọng. Bệnh nhân không được tự ý ngưng thuốc hoặc đổi thuốc khi chưa có chỉ định từ bác sĩ điều trị, mà cần thảo luận rõ ràng về các nguy cơ tiềm ẩn liên quan đến sức khỏe đường tiết niệu. [S1]

Biến chứng nguy hiểm và giới hạn bằng chứng

Nếu sỏi thận không được điều trị kịp thời bởi nhân viên y tế, chúng có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng. NIDDK cảnh báo sỏi thận không điều trị có thể gây tiểu ra máu, đau đớn dữ dội, nhiễm trùng đường tiết niệu bao gồm cả nhiễm trùng thận, và suy giảm chức năng thận. Dù vậy, các biến chứng này hiếm khi xảy ra nếu người bệnh tìm kiếm sự chăm sóc y tế sớm trước khi sự cố phát sinh. Về mặt thống kê, NIDDK cho biết khoảng 11 phần trăm nam giới và 6 phần trăm phụ nữ tại Hoa Kỳ từng mắc sỏi thận ít nhất một lần trong đời, và tỷ lệ mắc đang có xu hướng gia tăng. Nam giới có nguy cơ cao hơn nữ giới. Tuy nhiên, bằng chứng này thu thập trên dân số Hoa Kỳ và chưa phản ánh đầy đủ đặc điểm dịch tễ học riêng biệt của từng địa phương khác nhau. [S1]

Nhận biết triệu chứng và thời điểm đi khám

Viên sỏi khi di chuyển hoặc bị kẹt lại có thể gây cản trở dòng chảy của nước tiểu. Tình trạng tắc nghẽn này tạo ra cơn đau dữ dội và hiện tượng chảy máu trong đường tiết niệu. NIDDK khuyến cáo nếu bạn gặp các triệu chứng của sỏi thận, bao gồm đau dữ dội hoặc tiểu ra máu, bạn cần tìm kiếm sự chăm sóc y tế ngay lập tức. Bác sĩ chuyên khoa, chẳng hạn như bác sĩ tiết niệu, có thể điều trị giảm đau cho bạn và ngăn ngừa các vấn đề nghiêm trọng hơn phát triển, điển hình là nhiễm trùng đường tiết niệu. Đối với những viên sỏi nhỏ, chúng có thể tự thoát ra ngoài mà gây rất ít đau đớn hoặc không đau. Tuy nhiên, người bệnh không nên chủ quan tự phỏng đoán kích thước viên sỏi tại nhà khi chưa được thăm khám, chẩn đoán hình ảnh và đánh giá cụ thể bởi chuyên viên y tế có chuyên môn. [S1]

Thử xếp nhóm

Xếp các yếu tố vào nhóm nguy cơ hình thành sỏi thận theo thông tin bài viết

Chọn nhóm cho từng mục, rồi bấm Kiểm tra.

  • Canxi từ thức ăn
  • Ăn nhiều nội tạng động vật
  • Không uống đủ chất lỏng
  • Ăn nhiều cá và động vật có vỏ
  • Dùng thuốc lợi tiểu kéo dài

Bốn loại sỏi thận chính

Nhận biết các loại sỏi thận dựa trên thành phần và nguyên nhân hình thành.

Sỏi canxi
Loại phổ biến nhất, gồm canxi oxalat và canxi phosphat. Canxi từ thức ăn không làm tăng sỏi canxi oxalat.
Sỏi axit uric
Hình thành khi nước tiểu quá nhiều axit, liên quan đến việc ăn nhiều cá, thịt và nội tạng.
Sỏi struvite
Thường phát triển sau khi bị nhiễm trùng đường tiết niệu, hình thành bất ngờ và lớn nhanh.
Sỏi cystine
Gây ra do chứng rối loạn di truyền cystinuria khiến axit amin cystine rò rỉ vào nước tiểu.
Đọc bản văn bản
Sỏi canxi
Loại phổ biến nhất, gồm canxi oxalat và canxi phosphat. Canxi từ thức ăn không làm tăng sỏi canxi oxalat. Nguồn S1
Sỏi axit uric
Hình thành khi nước tiểu quá nhiều axit, liên quan đến việc ăn nhiều cá, thịt và nội tạng. Nguồn S1
Sỏi struvite
Thường phát triển sau khi bị nhiễm trùng đường tiết niệu, hình thành bất ngờ và lớn nhanh. Nguồn S1
Sỏi cystine
Gây ra do chứng rối loạn di truyền cystinuria khiến axit amin cystine rò rỉ vào nước tiểu. Nguồn S1

Theo dõi thói quen sinh hoạt an toàn

Đánh dấu các việc nhỏ hàng ngày giúp bạn chú ý sức khỏe hệ tiết niệu.

0 / 4

Nhật ký tự theo dõi trên thiết bị này, không chẩn đoán hoặc chấm mức sức khỏe. Bắt đầu tuần mới bằng “Đặt lại”.

Đọc bản văn bản
Uống đủ chất lỏng mỗi ngày
NIDDK chỉ ra không uống đủ chất lỏng làm tăng nguy cơ tạo sỏi thận. Nguồn S1
Cân đối lượng thịt và nội tạng
Hạn chế tiêu thụ quá mức thịt và nội tạng động vật để giảm nguy cơ axit uric cao trong nước tiểu. Nguồn S1
Duy trì canxi tự nhiên từ thực phẩm
Không kiêng khem canxi từ thực phẩm vì nguồn này không làm tăng sỏi canxi oxalat theo NIDDK. Nguồn S1
Lưu tâm tiền sử gia đình về sỏi
Người có người thân mắc sỏi thận cần chủ động quan sát các dấu hiệu bất thường. Nguồn S1

Gỡ rối một quan niệm

Quay lại câu hỏi đầu bài

Yếu tố nào sau đây không làm tăng nguy cơ hình thành sỏi canxi oxalat?

Đáp án: Canxi có trong thức ăn

Canxi nạp từ thức ăn không làm tăng nguy cơ tạo sỏi canxi oxalat. Lượng canxi thừa không dùng đến sẽ được thận lọc và đào thải qua nước tiểu.

Thử xem bạn nhớ gì

Đọc giải thích và đối chiếu nguồn sau mỗi câu. Câu hỏi tự đánh giá không chấm điểm sức khỏe.

Câu 1/6

Loại sỏi thận nào là phổ biến nhất theo thông tin từ NIDDK?

Làm ngay hôm nay

Đến cơ sở y tế gặp bác sĩ ngay lập tức nếu xuất hiện cơn đau dữ dội hoặc nhận thấy có máu trong nước tiểu.

Tra cứu bệnh lý

Nguồn để bạn đối chiếu

Ngày đối chiếu được ghi theo từng nguồn. Hướng dẫn của Anh, Mỹ hay EU được ghi rõ là khuyến nghị của cơ quan đó.

  1. S1NIDDK (NIH, Hoa Kỳ): Definition & Facts for Kidney Stones · 21/11/2026

Nội dung tổng hợp có AI hỗ trợ từ nguồn của cơ quan y tế và an toàn thực phẩm, phục vụ học tập. Không thay thế chẩn đoán, điều trị hoặc tư vấn y khoa.