Bệnh thận mạn: dấu hiệu, nguy cơ và ăn uống cần lưu ý
Bệnh thận mạn là tình trạng thận bị tổn thương khiến chất thải và dịch ứ đọng trong cơ thể. Bệnh tiến triển âm thầm với các yếu tố nguy cơ chính như đái tháo đường và tăng huyết áp, thường chỉ biểu hiện rõ khi đã nặng. Việc điều chỉnh chế độ ăn giảm natri, theo dõi kali, phốt pho cùng lượng chất lỏng giúp bảo vệ chức năng thận.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Người mắc bệnh thận mạn có nên dùng muối thay thế chứa kali không?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Bệnh thận mạn tiến triển âm thầm, thường chỉ phát hiện ở giai đoạn nặng qua xét nghiệm định kỳ.
- Cần hạn chế natri và điều chỉnh lượng chất lỏng theo chỉ dẫn y tế để ngăn ngừa ứ nước, phù nề.
- Tránh muối chứa kali, hạn chế phốt pho từ đồ chế biến sẵn và luộc bỏ nước rau củ để bảo vệ thận.
Bệnh thận mạn là gì và cơ chế gây ứ đọng
Theo Viện Quốc gia về Bệnh tiểu đường, Tiêu hóa và Bệnh thận Hoa Kỳ (NIDDK), bệnh thận mạn là tình trạng thận bị tổn thương hoặc có cấu trúc bất thường khiến cơ quan này không lọc máu hiệu quả. Thận khỏe mạnh giữ nhiệm vụ đào thải chất thải và lượng dịch dư thừa ra ngoài. Khi thận suy yếu, độc tố và dịch lỏng bắt đầu tích tụ trong cơ thể. Tình trạng này phần lớn tiến triển âm thầm qua thời gian dài, đôi khi xảy ra sau một tổn thương đột ngột. Tổn thương thận kéo dài ở giai đoạn tiến triển thường không thể phục hồi và có nguy cơ chuyển thành suy thận. NIDDK ước tính có hơn 35 triệu người trưởng thành tại Hoa Kỳ mắc bệnh này. Việc phát hiện sớm mang lại cơ hội áp dụng các thay đổi lối sống để bảo vệ thận. [S1]
Yếu tố nguy cơ dẫn đến tổn thương thận
NIDDK chỉ ra rằng những người mắc bệnh đái tháo đường, tăng huyết áp hoặc bệnh tim mạch có nguy cơ rất cao bị bệnh thận mạn. Nguy cơ mắc bệnh sẽ gia tăng theo tuổi tác. Thời gian mắc bệnh đái tháo đường hoặc tăng huyết áp càng lâu thì khả năng suy giảm chức năng thận càng lớn. Tiền sử gia đình có người mắc bệnh thận cũng là một yếu tố nguy cơ đáng lưu ý. Tại Hoa Kỳ, các nhóm dân số như người Mỹ gốc Phi, người gốc Tây Ban Nha hoặc người bản địa có tỷ lệ biến chứng suy thận cao hơn, một phần do tỷ lệ mắc tiểu đường và huyết áp cao ở các nhóm này. Kiểm soát huyết áp, nồng độ đường huyết và quản lý cân nặng giúp làm chậm tốc độ suy giảm chức năng thận. [S1]
Dấu hiệu cảnh báo từ giai đoạn sớm đến tiến triển
Phần lớn người mắc bệnh thận mạn ở giai đoạn đầu không có bất kỳ triệu chứng nào. NIDDK cho biết nhiều người chỉ phát hiện bệnh khi tổn thương đã rất nặng thông qua các xét nghiệm máu và nước tiểu định kỳ. Dấu hiệu ban đầu có thể xuất hiện là phù nề do thận không thể đào thải lượng muối và nước dư thừa. Phù thường thấy ở chân, bàn chân, mắt cá chân, ít gặp hơn ở mặt hoặc bàn tay. Khi bệnh chuyển sang giai đoạn tiến triển, cơ thể bắt đầu xuất hiện tình trạng chán ăn, buồn nôn, nôn mửa, mệt mỏi kéo dài hoặc rối loạn giấc ngủ. Nước tiểu có thể có bọt, thay đổi tần suất đi tiểu, kèm theo sụt cân, chuột rút, ngứa ngáy, da khô sạm hoặc khó thở. [S1]
Biến chứng sức khỏe và giới hạn nghiên cứu
Bệnh thận mạn có thể dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng như bệnh tim mạch, đột quỵ, thiếu máu, rối loạn khoáng chất xương, toan chuyển hóa và mất cân bằng điện giải. Người bệnh cũng đối mặt nguy cơ tổn thương thận cấp tính, khiến chức năng lọc sụt giảm nhanh chóng. Về mặt bằng chứng khoa học, NIDDK cho biết các nhà nghiên cứu đang tiếp tục tìm hiểu sâu hơn về mối liên hệ giữa gen, bệnh tim mạch và bệnh thận thông qua các thử nghiệm lâm sàng. Người bệnh chỉ nên tham gia các nghiên cứu được phê duyệt và luôn tham khảo bác sĩ trước khi thử nghiệm phương pháp mới. Các biện pháp y khoa hiện tại tập trung làm chậm tiến trình bệnh chứ chưa thể đảo ngược hoàn toàn tổn thương mạn tính. [S1]
Kiểm soát muối và chất lỏng trong bữa ăn hàng ngày
Thận suy giảm chức năng không thể bài tiết natri dư thừa, dẫn đến giữ nước, tăng huyết áp và phù nề. Hướng dẫn Chế độ ăn uống 2020-2025 của Hoa Kỳ khuyến nghị người trưởng thành giới hạn lượng natri dưới 2.300 miligram mỗi ngày, nhưng người bệnh thận có thể cần hạn chế nghiêm ngặt hơn. Trong đời sống gia đình Việt Nam, thói quen chấm nước mắm nguyên chất, ăn khô cá, dưa cà muối hoặc nêm nhiều gia vị mặn cần được thay đổi. NIDDK khuyên nên chọn thực phẩm tươi sống thay cho đồ chế biến sẵn, đọc nhãn dinh dưỡng để tránh sản phẩm có tỷ lệ natri từ 20% trở lên. Việc uống nước và canh cũng cần điều chỉnh theo hướng dẫn y tế vì lượng dịch dư thừa gây áp lực lớn cho tim và thận. [S2]
Lựa chọn chất đạm và hạn chế phốt pho khi đi chợ
Chất đạm phân giải thành chất thải mà thận phải lọc bỏ. Tiêu thụ lượng đạm vừa phải giúp giảm gánh nặng cho thận nhưng người bệnh không được cắt bỏ hoàn toàn vì dễ dẫn đến suy dinh dưỡng. NIDDK gợi ý ưu tiên đạm thực vật và thịt nạc ít phốt pho. Khi đi chợ, người nội trợ nên cảnh giác với phốt pho nhân tạo có trong thịt nguội, nước ngọt đóng chai hoặc thực phẩm chế biến sẵn. Cơ thể hấp thụ phốt pho từ phụ gia và thịt động vật nhiều hơn từ các loại đậu thực vật. Nồng độ phốt pho trong máu tăng cao có thể làm tổn thương mạch máu, gây ngứa ngáy và làm xương giòn, dễ gãy. Bác sĩ có thể chỉ định thêm thuốc gắn phốt pho dùng kèm bữa ăn. [S2]
Điều chỉnh kali và phương pháp nấu nướng phù hợp
Kali trong máu tăng cao có thể gây rối loạn nhịp tim và các vấn đề về cơ. Để kiểm soát khoáng chất này, NIDDK khuyên người bệnh thận nên lưu ý khẩu phần ăn chứa kali. Gia đình có thể áp dụng các kỹ thuật chế biến như gọt vỏ, ngâm nước và luộc rau củ rồi bỏ nước luộc để giảm bớt lượng kali tự nhiên. Nếu dùng đồ hộp, hãy đổ bỏ phần nước ngâm trước khi dùng. Đặc biệt, người bệnh cần tránh dùng các loại muối ăn thay thế chứa kali clorid, vì chúng làm nồng độ kali trong máu tăng vọt mất kiểm soát. Các loại gia vị tự nhiên như thảo mộc, hành tây, tỏi tươi nên được ưu tiên để tạo hương vị thơm ngon cho món ăn thay vì dùng muối chứa kali. [S2]
Chất béo có lợi và theo dõi sức khỏe cùng chuyên gia
Người bệnh thận mạn có nguy cơ cao mắc bệnh tim mạch, do đó việc quản lý chất béo nạp vào cơ thể là rất quan trọng. NIDDK khuyến nghị thay thế mỡ động vật, bơ và chất béo chuyển hóa trong đồ chiên rán bằng các chất béo chưa bão hòa như dầu ô liu, dầu hạt cải, quả bơ hoặc các loại hạt. Thay vì chiên ngập dầu mỡ, người nấu nên chuyển sang luộc, hấp, nướng hoặc xào nhẹ. Người bệnh không nên tự ý áp dụng chế độ ăn kiêng hà khắc dẫn đến thiếu năng lượng và sụt cân. Nhu cầu dinh dưỡng sẽ thay đổi theo từng giai đoạn bệnh, vì vậy người mắc bệnh thận mạn cần phối hợp chặt chẽ với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng kế hoạch ăn uống cá nhân hóa. [S2]