Nhiều người có thói quen hễ gặp tình trạng ăn uống khó tiêu, ợ hơi hay chướng bụng là tìm đến các bài thuốc đông y hoặc trà thảo mộc có chứa vị thuốc chỉ xác để tự điều trị tại nhà. Tuy nhiên, việc xem thảo dược này như một giải pháp lành tính cho mọi đối tượng là một sai lầm phổ biến có thể dẫn tới những tác động bất lợi khó lường đối với sức khỏe.
Chỉ xác là vị thuốc có hoạt tính sinh học mạnh mẽ, đặc biệt tác động lên trương lực và sự co bóp cơ trơn, do đó phụ nữ mang thai, người bị tăng huyết áp và người có thể trạng tỳ vị hư nhược cần hết sức thận trọng hoặc tránh sử dụng để phòng ngừa các biến chứng nguy hiểm.
Chỉ xác và cơ chế tác động lên cơ trơn tiêu hóa
Trong y học cổ truyền, chỉ xác (tên khoa học là Fructus Aurantii) là quả non phơi khô của cây Citrus aurantium Linn, thuộc họ Cam Rutaceae [1]. Dược liệu này từ lâu đã được xếp vào nhóm thuốc lý khí, chuyên dùng nhằm cải thiện chức năng của hệ tiêu hóa [1].
Tác dụng kích thích tiêu hóa của chỉ xác không chỉ dừng lại ở các kinh nghiệm dân gian mà đã được các nhà khoa học làm rõ dưới góc độ sinh lý học hiện đại. Quá trình vận động và bài tiết dịch của đường tiêu hóa chịu sự kiểm soát chặt chẽ của các chất dẫn truyền thần kinh và hormone đường ruột, tiêu biểu là 5-hydroxytryptamine (thường gọi là 5-HT hay serotonin) và vasoactive intestinal peptide (VIP) [1].
Khi các hoạt chất trong dược liệu đi vào cơ thể, chúng trực tiếp làm thay đổi nồng độ cũng như mật độ các thụ thể tiếp nhận của những chất điều hòa này. Sự mất cân bằng giữa kích thích và ức chế trương lực cơ làm cho các lớp cơ trơn co rút mạnh mẽ hơn, gia tăng tốc độ tống xuất chất chứa trong ống tiêu hóa [1]. Chính cơ chế tác động sâu rộng lên cơ trơn này là con dao hai lưỡi đối với những người có cơ địa nhạy cảm hoặc bệnh lý nền.
Nghiên cứu khoa học nói gì về khả năng kích thích co bóp của chỉ xác?
Năm 2014, một nghiên cứu thực nghiệm đã được công bố nhằm đánh giá chi tiết việc chiết xuất chỉ xác ảnh hưởng thế nào đến hàm lượng 5-HT và VIP trong đường ruột chuột [1].
Trong thử nghiệm này, các cá thể chuột được cho uống nước sắc chỉ xác nồng độ 0,3 g/ml với liều lượng 2,0 ml trên mỗi 100 g trọng lượng cơ thể mỗi ngày, thực hiện liên tục trong vòng 10 ngày thông qua đường truyền dạ dày [1]. Cùng thời điểm, nhóm chuột đối chứng được cho uống lượng nước cất tương đương để so sánh [1]. Sau đó, các nhà nghiên cứu tiến hành nhuộm hóa mô miễn dịch và phân tích hình ảnh vi thể tại lớp niêm mạc và đám rối thần kinh cơ ruột [1].
Kết quả ghi nhận mức độ biểu hiện của 5-HT ở nhóm dùng chỉ xác tăng vọt so với nhóm đối chứng [1]. Cụ thể, điểm cường độ nhuộm 5-HT tại hang vị dạ dày đạt 213% so với nhóm chứng [1]. Con số này tại niêm mạc tá tràng là 193% và tại niêm mạc hỗng tràng lên tới 256%, tất cả đều có ý nghĩa thống kê với p < 0,05 [1].
Trái ngược với sự gia tăng của chất kích thích vận động 5-HT, điểm mật độ peptide làm giãn cơ VIP lại sụt giảm nghiêm trọng ở nhóm dùng dược liệu [1]. Mật độ VIP tại hang vị dạ dày chỉ còn 14% so với đối chứng [1]. Tại niêm mạc tá tràng, chỉ số này giảm còn 15% và tại hỗng tràng còn 38% với p < 0,01 [1]. Ngoài ra, số lượng tế bào miễn dịch dương tính với VIP ở đám rối thần kinh cơ ruột cũng giảm rõ rệt (p < 0,05) [1].
Công trình khoa học này kết luận rằng dịch chiết chỉ xác có khả năng tăng cường nhu động ruột rõ rệt thông qua việc điều biến biểu hiện của 5-HT và VIP trong ống tiêu hóa [1]. Điều này minh chứng cho hoạt tính co bóp cơ học rất mạnh của vị thuốc. Dù có lợi cho tình trạng đình trệ thức ăn ở người có thể trạng khỏe mạnh, sự co rút này lại tiềm ẩn rủi ro cho nhiều cơ quan lân cận.
Vì sao phụ nữ mang thai cần tuyệt đối thận trọng?
Nhiều thai phụ thường có tâm lý e ngại thuốc tây và tìm đến thảo dược khi gặp các triệu chứng thai nghén như ợ chua, nôn nghén, táo bón hay tức bụng. Nhận thức phổ biến cho rằng các sản phẩm có nguồn gốc cây cỏ là hoàn toàn tự nhiên và không gây ra tác dụng phụ tiêu cực [2].
Tuy nhiên, một tổng quan khoa học năm 2021 về tính an toàn của thực vật y học trong thai kỳ đã nhấn mạnh rằng các biện pháp thảo dược chưa hề được chứng thực đầy đủ về tính an toàn và hiệu quả như thuốc tân dược thông thường [2]. Việc thiếu vắng các quy định kiểm soát lưu hành chặt chẽ khiến người tiêu dùng dễ lạm dụng mà không lường trước nguy cơ độc tính với phôi thai hay dị tật bẩm sinh [2].
Thực tế, nhiều hợp chất thực vật và các chất chuyển hóa của chúng có thể đi qua hàng rào nhau thai để tiếp cận trực tiếp đến bào thai [2]. Đáng chú ý, các hoạt chất này có khả năng kích thích sự co bóp cơ tử cung và làm rối loạn cân bằng nội tiết tố, những tác nhân trực tiếp có thể dẫn đến việc chấm dứt thai kỳ hoặc sảy thai ngoài ý muốn [2]. Biến đổi nồng độ hormone cũng có thể cản trở sự phát triển của thai nhi và để lại những dị tật bẩm sinh nghiêm trọng [2].
Đối với chỉ xác, dược liệu này mang tính chất phá khí, kích thích cơ trơn và gia tăng vận động co bóp rất mạnh mẽ [1]. Khi trương lực vùng bụng tăng cao kết hợp cùng nguy cơ kích thích các cơn co bóp tử cung do hóa chất thực vật gây nên [2], rủi ro động thai, ra máu hoặc chuyển dạ sớm là rất lớn. Do vậy, phụ nữ ở mọi giai đoạn thai kỳ không được tự ý dùng vị thuốc này.
Người huyết áp cao: Nguy cơ tiềm ẩn từ tác động tim mạch
Nhóm đối tượng thứ hai cần hết sức cẩn trọng với chỉ xác là những người mắc chứng huyết áp cao. Bệnh nhân tăng huyết áp đòi hỏi hệ thống mạch máu và tuần hoàn luôn duy trì ở trạng thái ổn định, hạn chế các kích thích gây co thắt đột ngột.
Về phương diện đông y, chỉ xác có tính năng giáng khí nhanh, tác động trực tiếp vào các tạng phủ đang bị ứ trệ. Tuy nhiên, sự dịch chuyển khí lực quá mạnh có thể gây rối loạn huyết áp, khiến huyết áp dao động bất thường ở những người vốn đã có thành mạch xơ vữa hoặc kém đàn hồi.
Về mặt sinh học, các loài thực vật thuộc chi Citrus aurantium chứa nhiều hợp chất có khả năng tác động lên thụ thể tim mạch. Khi kết hợp với tác động làm tăng nhu động toàn thân và co rút cơ trơn ruột [1], áp lực tuần hoàn tại ổ bụng và hệ thống mạch nội tạng có thể biến đổi nhanh chóng. Người bệnh tăng huyết áp khi dùng sai liều có thể xuất hiện cảm giác hồi hộp, đánh trống ngực, bồn chồn hoặc huyết áp tăng vọt, làm tăng nguy cơ tai biến tim mạch.
Người tỳ vị hư nhược: Tránh làm tổn thương thêm đường tiêu hóa
Trong thực tế thăm khám, không ít bệnh nhân gầy yếu, ăn uống khó tiêu, thường xuyên đi ngoài phân lỏng hoặc đầy bụng mạn tính tự mua chỉ xác về uống để mong "tiêu thực". Đây là cách dùng sai lầm do không phân biệt được bản chất giữa "hư chứng" và "thực chứng".
Người tỳ vị hư nhược có lớp niêm mạc ruột yếu ớt, hệ vi sinh đường ruột kém ổn định và nhu động co bóp vốn dĩ đã rối loạn chức năng. Kết quả nghiên cứu cho thấy chỉ xác làm tăng lượng 5-HT ở ruột non lên mức trên 190% đến 256% đồng thời triệt tiêu lượng peptide VIP xuống chỉ còn 14% đến 38% [1].
Sự suy giảm peptide thư giãn cơ VIP và gia tăng chất kích thích vận động 5-HT dẫn đến hiện tượng co bóp quá mức của cơ trơn tiêu hóa [1]. Ở người khỏe mạnh bị ứ đọng thức ăn, tác động này giúp tống khứ chất cặn bã. Nhưng ở người tỳ vị hư hàn, cơ trơn bị kích thích quá đà sẽ gây ra những cơn đau quặn bụng dữ dội, làm tổn thương thêm niêm mạc tiêu hóa, gây tiêu chảy cấp tính hoặc tiêu chảy kéo dài dẫn đến mất nước và suy kiệt năng lượng.
Những hiểu lầm tai hại khi tự ý dùng thảo mộc trị bệnh
Nhiều người dùng hiện nay vẫn duy trì suy nghĩ sai lầm rằng thuốc nam, thuốc bắc nếu không chữa được bệnh thì cũng vô hại cho cơ thể. Nghiên cứu năm 2021 đã phản bác quan điểm này khi khẳng định thảo dược hoàn toàn không miễn trừ khỏi các phản ứng có hại và độc tính [2]. Các dược chất trong cây cỏ có dược tính thực sự và khi vào cơ thể sẽ chuyển hóa như một hợp chất hóa học.
Một hiểu lầm khác là việc tự ý kết hợp các loại thảo mộc trị đầy bụng theo các bài thuốc truyền miệng trên mạng xã hội mà không rõ nguồn gốc. Người dân thường mua các loại trà thảo mộc trôi nổi được giới thiệu là "giảm cân nhanh", "thải độc ruột" hay "trị táo bón". Rất nhiều sản phẩm trong số này có thành phần là chỉ xác hoặc các dược liệu họ hàng để kích thích tống phân cấp tốc qua cơ chế tăng co rút cơ trơn [1]. Sử dụng kéo dài sẽ làm mất phản xạ tự nhiên của ruột non và đại tràng.
Bên cạnh đó, việc sử dụng sai thời điểm cũng để lại nhiều hậu quả. Nhiều người uống trà thảo dược đậm đặc lúc bụng đói cồn cào, khiến các hoạt chất kích thích dạ dày co bóp rỗng, dẫn đến đau thượng vị và viêm trợt niêm mạc.
Sử dụng chỉ xác an toàn: Khuyến nghị thực tế từ chuyên gia
Để việc sử dụng chỉ xác đạt hiệu quả trị liệu mà không đem lại các biến chứng ngoài ý muốn, người tiêu dùng cần tuân thủ những nguyên tắc y khoa nghiêm ngặt:
Tuyệt đối không tự ý chẩn đoán và bốc thuốc tại nhà. Khi có các dấu hiệu rối loạn tiêu hóa kéo dài, người bệnh cần đến các cơ sở y tế có chuyên khoa tiêu hóa hoặc bệnh viện y học cổ truyền để được bắt mạch, thăm khám và kê đơn chuẩn xác.
Chỉ xác trong các thang thuốc cổ truyền hiếm khi được sử dụng đơn độc với liều lượng lớn. Vị thuốc này thường được phối ngũ chặt chẽ với các vị thuốc bổ tỳ, kiện vị như bạch truật, cam thảo, đảng sâm nhằm trung hòa bớt tính phá khí và giảm bớt kích ứng quá mức lên cơ trơn ruột. Việc chế biến sao tẩm (như sao cám, sao vàng) cũng là phương pháp bắt buộc trong y học cổ truyền nhằm làm giảm bớt tính tinh dầu gay gắt của vỏ quả.
Nếu bạn đang mang thai, nghi ngờ có thai, đang cho con bú hoặc đang điều trị các bệnh mạn tính về tim mạch, huyết áp, cần thông báo ngay cho thầy thuốc để loại trừ hoặc thay thế vị thuốc này bằng các phương pháp an toàn hơn. Bất kỳ triệu chứng lạ nào xuất hiện như đau quặn bụng, hoa mắt, hồi hộp hay ra huyết âm đạo khi dùng thuốc đều cần được cấp cứu y tế ngay lập tức.
Mọi loại thảo dược đều là thuốc và mang trong mình dược tính hai mặt. Việc thấu hiểu cơ chế co bóp cơ trơn và lắng nghe cảnh báo khoa học sẽ giúp người bệnh bảo vệ sức khỏe bản thân một cách tỉnh táo và khoa học.
