3 nhóm người nên hạn chế dùng trà phật thủ sấy khô

Trà phật thủ sấy khô là thức uống thảo mộc được nhiều người ưa chuộng nhờ hương thơm dễ chịu và vị thanh mát. Thói quen sử dụng các loại trà từ vỏ chi cam chanh (Citrus) để thư giãn hoặc hỗ trợ sức khỏe ngày càng phổ biến trong đời sống hàng ngày. Nhiều người thường mặc định rằng các loại trà thảo mộc tự nhiên đều lành tính và có thể dùng tùy ý cho mọi đối tượng.

Tuy nhiên, dù mang lại một số đặc tính sinh học đáng chú ý, trà phật thủ sấy khô không hoàn toàn phù hợp cho tất cả mọi người. Những người bị viêm loét dạ dày tăng tiết acid, người chuẩn bị bước vào phẫu thuật và người có cơ địa dị ứng với tinh dầu cam chanh cần hết sức cẩn trọng hoặc hạn chế tối đa việc sử dụng loại trà này để tránh các rủi ro không mong muốn.

Cơ chế tác động sinh học của phật thủ và vỏ cam chanh

Phật thủ thuộc loài Citrus medica L., một thành viên nổi bật của chi cam chanh họ Rutaceae ^[1]. Các bộ phận của loài cây này, đặc biệt là phần quả và vỏ, chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học cao như flavonoid và polyphenol [2, 4]. Một nghiên cứu năm 2025 chỉ ra rằng quả phật thủ chứa 11 thành phần hoạt tính có khả năng liên kết với nhiều mục tiêu phân tử trong cơ thể ^[2].

Vỏ của các loài quả thuộc chi Citrus khi được sấy khô và chế biến thành trà sẽ giải phóng các chất chống oxy hóa mạnh mẽ ^[3]. Tuy nhiên, các hợp chất này cùng với lượng tinh dầu tự nhiên đậm đặc trong vỏ quả có thể tạo ra những tương tác sinh học phức tạp. Chúng tác động lên hệ thống chuyển hóa, các enzyme tiêu hóa và hệ miễn dịch của cơ thể [4, 5, 7].

Đối với người khỏe mạnh, các hợp chất này có thể mang lại lợi ích nhất định. Ngược lại, ở những người có tình trạng bệnh lý đặc thù hoặc cơ địa nhạy cảm, chính các hoạt chất mạnh này lại có thể gây kích ứng niêm mạc, làm thay đổi phản ứng sinh lý hoặc kích hoạt phản ứng miễn dịch dị ứng bất lợi.

Nghiên cứu khoa học nói gì về đặc tính của phật thủ

Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu để xác định thành phần hóa học và tác dụng sinh học của phật thủ (Citrus medica L.) cũng như các loại vỏ cam chanh nói chung.

Một nghiên cứu công bố năm 2025 sử dụng phương pháp dược lý mạng lưới và gắn kết phân tử đã phân tích quả phật thủ (Citrus medica L.) từ vùng Medog, Tây Tạng ^[2]. Nghiên cứu phát hiện quả có hoạt tính chống oxy hóa tốt hơn lá, xác định 11 thành phần hoạt tính tương tác với 1.547 mục tiêu liên quan đến chống oxy hóa ^[2]. Đáng chú ý, các mục tiêu cốt lõi gồm TP53, IL6, AKT1, STAT3 và TNF, với năng lượng liên kết đều nhỏ hơn -5 kcal/mol ^[2]. Phân tích con đường sinh học cho thấy các mục tiêu này liên quan đến 212 con đường tín hiệu chống oxy hóa, chuyển hóa lipid và xơ vữa động mạch ^[2]. Tuy vậy, nghiên cứu này mới dừng lại ở mô hình tính toán sinh học và thử nghiệm in vitro, chưa phải là thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người bệnh.

Một nghiên cứu khác vào năm 2022 đã so sánh các phương pháp sấy khô vỏ cam chanh làm trà túi lọc pha máy ^[3]. Kết quả cho thấy phương pháp sấy ảnh hưởng trực tiếp đến hàm lượng dưỡng chất: bột vỏ sấy thăng hoa có hàm lượng polyphenol tổng (16,47 - 21,11 mg GAE/g) cao hơn sấy gió (14,06 - 19,12 mg GAE/g) ^[3]. Tuy nhiên, khi pha trà máy, bột vỏ sấy gió lại cho hàm lượng polyphenol cao hơn (50,64 - 85,12 mg GAE/100 mL) so với sấy thăng hoa (40,44 - 46,69 mg GAE/100 mL) ^[3]. Bốn loại flavonoid chính được tìm thấy gồm hesperidin, naringin, nobiletin và tangeretin ^[3]. Nghiên cứu này chứng minh rằng việc sấy khô và pha trà vẫn giữ lại lượng lớn các hoạt chất thực vật đậm đặc.

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2012 xem xét tác động điều hòa miễn dịch của chế phẩm từ Citrus medica L. trong ống nghiệm ^[4]. Thử nghiệm cho thấy dịch chiết quả giúp giảm quá trình thoái hạt của tế bào bạch cầu ái kiềm (tương đương thuốc tổng hợp azelastine) và ức chế sản sinh các chất trung gian gây viêm như IL-8, TNF-alpha từ tế bào mast ở người ^[4]. Phân tích sắc ký xác định eriocitrin là thành phần phenolic chính của chiết xuất Citrus ^[4]. Dù vậy, tác dụng này được ghi nhận trong điều kiện phòng thí nghiệm cô lập, chưa phản ánh đầy đủ phản ứng thực tế trên cơ thể người sống với nhiều yếu tố biến thiên.

Về mặt chuyển hóa, nghiên cứu năm 2024 trên chuột cống (SD rat) cho thấy chiết xuất lá cam chanh chứa hesperidin (15,80 - 39,17 mg/g) có khả năng ức chế enzyme alpha-glucosidase và sucrase ^[5]. Khi thử nghiệm nạp đường sucrose và tinh bột, chiết xuất cồn giúp giảm nồng độ đường huyết tối đa lần lượt khoảng 15% (từ 229,3 xuống 194,0 mg/dL) và 11% (từ 225,1 xuống 201,1 mg/dL) ^[5]. Một nghiên cứu năm 2020 trên tế bào HepG2 cũng chỉ ra rằng trà kết hợp bưởi (Citrus maxima) giúp hoạt hóa con đường tín hiệu AMPK/ACC để ức chế tổng hợp mỡ ^[6]. Nghiên cứu năm 2021 trên chuột còn ghi nhận chiết xuất cam chanh khi kết hợp với quả maqui tạo ra tác dụng giảm đau thông qua ức chế phản ứng đau do viêm và thần kinh ^[7].

Ba nhóm người nên hạn chế dùng trà phật thủ sấy khô

Dựa trên các đặc tính sinh học của phật thủ và nhóm quả chi Citrus, có 3 nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý và nên hạn chế sử dụng loại trà thảo mộc này:

Nhóm đầu tiên là người bị viêm loét dạ dày tá tràng và tăng tiết acid. Chiết xuất từ vỏ quả cam chanh sấy khô chứa nồng độ polyphenol và flavonoid rất đậm đặc như hesperidin, naringin, nobiletin ^[3]. Mặc dù phật thủ không chua gắt như chanh thông thường, lượng tinh dầu và các hợp chất phenolic tự nhiên trong vỏ sấy khô có thể gây kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa đang bị tổn thương. Việc uống trà phật thủ khi dạ dày đang viêm loét có thể kích thích tăng tiết dịch vị, làm trầm trọng thêm cảm giác ợ chua, cồn cào và đau rát thượng vị.

Nhóm thứ hai là người chuẩn bị bước vào phẫu thuật. Các nghiên cứu cho thấy hoạt chất trong chi cam chanh có khả năng tác động mạnh mẽ lên hệ thống enzyme chuyển hóa, con đường tín hiệu sinh học và hỗ trợ tuần hoàn [3, 4, 6]. Một số thành phần có thể làm thay đổi khả năng hấp thu carbohydrate hoặc ảnh hưởng đến huyết động [6, 7]. Để đảm bảo an toàn tuyệt đối, tránh nguy cơ chảy máu khó cầm hoặc tương tác ngoài ý muốn với thuốc gây mê và thuốc phẫu thuật, những bệnh nhân chuẩn bị mổ nên ngừng sử dụng trà phật thủ cũng như các loại thảo mộc đậm đặc khác.

Nhóm thứ ba là những người có tiền sử dị ứng với tinh dầu cam chanh. Vỏ quả phật thủ chứa lượng lớn tinh dầu tạo mùi đặc trưng. Mặc dù một số nghiên cứu in vitro cho thấy chiết xuất Citrus medica L. có thể ức chế giải phóng IL-8 và TNF-alpha từ tế bào mast ^[4], nhưng trong thực tế lâm sàng, tinh dầu cam chanh lại là một trong những dị nguyên dễ gây kích ứng đường hô hấp và phản ứng quá mẫn ở người có cơ địa nhạy cảm. Người từng bị mẩn ngứa, nổi mề đay hoặc co thắt phế quản khi tiếp xúc với vỏ bưởi, chanh, cam cần tránh xa loại trà này để ngừa nguy cơ tái phát dị ứng.

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Hiện nay, nhiều người tiêu dùng tin rằng trà phật thủ sấy khô có thể "chữa bách bệnh", từ giải độc gan, hạ mỡ máu đến ngăn ngừa ung thư hoàn toàn. Tuy nhiên, nhìn nhận một cách khoa học, phần lớn các bằng chứng hiện có chỉ mới dừng lại ở nghiên cứu mô hình máy tính, nuôi cấy tế bào hoặc thử nghiệm trên động vật như chuột cống [3, 4, 7, 8].

Cần lưu ý rõ ràng rằng: Chưa có nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn trên người bệnh viêm loét dạ dày, người chuẩn bị phẫu thuật hay người dị ứng để xác định ngưỡng an toàn của trà phật thủ sấy khô. Dữ liệu hiện có chủ yếu được thực hiện trên tế bào HepG2, tế bào mast cô lập hoặc mô hình chuột [3, 5, 7, 8]. Ngoài ra, một nghiên cứu bệnh chứng năm 2001 về vỏ cam chanh và trà đen cũng thừa nhận những hạn chế về sai số nhớ lại (recall bias) và thay đổi hành vi của đối tượng nghiên cứu ^[8]. Do đó, người dùng không nên thần thánh hóa công dụng của phật thủ và không được xem loại trà này như một phương thuốc điều trị bệnh lý.

Áp dụng thực tế an toàn và đúng cách

Đối với người khỏe mạnh bình thường muốn thưởng thức hương vị của trà phật thủ sấy khô, việc sử dụng cần tuân thủ nguyên tắc điều độ. Do các tài liệu khoa học hiện nay chưa đưa ra liều lượng cố định chính xác cho từng người, bạn chỉ nên pha một lượng vừa phải lát sấy khô với nước ấm.

Không nên hãm trà quá đặc hoặc uống liên tục nhiều lần trong ngày thay thế hoàn toàn cho nước lọc. Thời điểm thích hợp nhất để thưởng thức là sau bữa ăn khoảng 30 đến 60 phút, tránh uống khi bụng đang đói cồn cào để bảo vệ lớp niêm mạc dạ dày. Khi chế biến hoặc pha chế, không nên kết hợp tùy tiện với các chất tạo ngọt đậm đặc vì nghiên cứu cho thấy chất tạo ngọt như đường hay stevia có thể làm triệt tiêu một số tương tác sinh học có lợi của chiết xuất cam chanh ^[7].

Trà phật thủ sấy khô là thức uống thảo mộc thơm ngon và giàu chất chống oxy hóa tự nhiên khi được dùng đúng cách [2, 4]. Dù vậy, loại trà này không phù hợp cho người bị loét dạ dày tăng acid, người sắp phẫu thuật hoặc người dị ứng tinh dầu cam chanh. Hãy lắng nghe cơ thể, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ nếu bạn đang có bệnh nền hoặc đang trong quá trình điều trị y tế.