Bột quế là gia vị quen thuộc trong gian bếp Việt, thường xuất hiện trong các món hầm, nước dùng phở hoặc thức uống giữ ấm cơ thể. Gần đây, nhiều người còn rỉ tai nhau dùng bột quế hàng ngày như một liệu pháp tự nhiên để kiểm soát đường huyết hay mỡ máu.
Tuy nhiên, việc sử dụng thường xuyên hoặc dùng dạng viên bổ sung liều cao không hoàn toàn vô hại cho tất cả mọi người. Dù mang lại hương vị thơm ngon và một số hoạt tính sinh học, bột quế vẫn tiềm ẩn rủi ro sức khỏe nếu sử dụng sai đối tượng hoặc lạm dụng kéo dài [1], [2].
Chất coumarin trong quế tác động đến cơ thể ra sao?
Quế được thu hoạch từ vỏ cây thuộc chi Cinnamomum, bao gồm nhiều phân loài khác nhau như quế Cassia (phổ biến tại châu Á) hay quế Ceylon [3], [1]. Quế Cassia thường chứa hàm lượng hợp chất tự nhiên coumarin cao hơn đáng kể so với quế Ceylon [1]. Phân tích bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao cho thấy quế Ceylon hầu như không phát hiện coumarin hoặc chỉ chứa khoảng 0,017 g/kg, trong khi quế Cassia dao động từ 2880 đến 4820 mg/kg, hoặc các loài quế khác có thể dao động từ 0,31 đến 6,97 g/kg [1].
Hợp chất coumarin trong tự nhiên đã được ghi nhận là có đặc tính gây độc cho gan và nguy cơ sinh khối u khi dùng kéo dài [1]. Trong cơ thể, coumarin chuyển hóa thành chất o-hydroxyphenylacetic acid (o-HPAA), một chất chuyển hóa đã được chứng minh là gây độc tế bào gan trên các mô hình nghiên cứu động vật [4]. Vì lý do này, vào năm 1988, Hội đồng Cộng đồng Châu Âu từng đặt giới hạn tối đa của coumarin là 2 mg/kg trong nhiều loại thực phẩm và đồ uống [1].
5 nhóm người không nên dùng bột quế thường xuyên
Dựa trên dữ liệu từ các báo cáo lâm sàng và tổng quan hệ thống về tác dụng không mong muốn, những đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng trước khi dùng quế thường xuyên hoặc dùng liều lớn:
Người có bệnh lý về gan hoặc men gan cao: Hàm lượng coumarin dồi dào trong các loài quế thông thường (như quế Cassia) là mối lo ngại lớn đối với chức năng gan khi dùng kéo dài [1]. Các chất chuyển hóa của coumarin có khả năng làm tổn thương tế bào gan và gây viêm gan cấp tính [4].
Người đang điều trị bằng thuốc hạ mỡ máu statin: Báo cáo lâm sàng ghi nhận trường hợp bệnh nhân nữ 73 tuổi bị viêm gan cấp do thuốc sau khi phối hợp uống bột quế cùng rosuvastatin liều cao (40 mg) [4]. Việc kết hợp quế và nhóm thuốc statin tạo ra nguy cơ tổn thương gan rõ rệt, do đó người đang dùng phác đồ statin điều trị bệnh mạch vành hoặc rối loạn mỡ máu cần tránh tự ý bổ sung quế [4].
Người có cơ địa dị ứng hoặc niêm mạc miệng nhạy cảm: Các sản phẩm chứa thành phần quế có thể kích hoạt phản ứng viêm miệng tiếp xúc (cinnamon contact stomatitis) [5]. Tổng quan ghi nhận phản ứng dị ứng và rối loạn tiêu hóa là hai biến cố bất lợi thường gặp nhất liên quan đến việc tiêu thụ quế [2].
Người có kế hoạch phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc chống đông máu, phụ nữ mang thai: Hiện chưa có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt về tính an toàn của việc bổ sung quế ở phụ nữ mang thai hay người chuẩn bị phẫu thuật trong các nghiên cứu tổng quan này. Dù vậy, với đặc tính chuyển hóa phức tạp và nguy cơ tích lũy độc chất coumarin, các đối tượng nhạy cảm này không nên tự ý dùng bột quế dạng dược liệu liều cao khi chưa có hướng dẫn y tế [1], [2].
Người sử dụng nhiều chế phẩm bổ sung thảo dược liều cao dài ngày: Khi dùng quế vượt ngưỡng thông thường với mục đích trị liệu, nguy cơ gặp tác dụng phụ toàn thân sẽ gia tăng so với mức gia vị ăn uống hàng ngày [2].
Bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học
Một báo cáo ca lâm sàng năm 2015 mô tả trường hợp cụ thể ở nữ bệnh nhân 73 tuổi nhập viện vì đau bụng, tiêu chảy, nôn mửa và men gan tăng vọt sau một tuần dùng viên bổ sung quế kèm rosuvastatin [4]. Đánh giá theo thang thuật toán Naranjo cho thấy phản ứng có hại của sự kết hợp này ở mức "nhiều khả năng xảy ra", và các triệu chứng tổn thương gan cấp đã biến mất nhanh chóng sau khi ngừng dùng thuốc và quế [4].
Năm 2021, một tổng quan dạng "umbrella review" từ 3 phân tích gộp và 1 tổng quan hệ thống các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đã khảo sát độ an toàn của quế ở người [3]. Kết quả cho thấy trong khuôn khổ các thử nghiệm ngắn hạn, không có sự khác biệt đáng kể về tác dụng độc hại giữa nhóm dùng quế và nhóm giả dược, song chất lượng của các phân tích này chỉ đạt mức thấp (50%) đến trung bình (50%) [3].
Một tổng quan hệ thống năm 2019 rà soát 38 thử nghiệm lâm sàng, 20 báo cáo ca, 7 loạt ca bệnh cùng 160 báo cáo tự nguyện về biến cố bất lợi [2]. Tác giả chỉ ra rằng đa số phản ứng phụ như khó chịu đường tiêu hóa hay dị ứng niêm mạc đều tự thoái lui, tuy nhiên việc dùng quế liều cao trong thời gian dài như thuốc điều trị có thể dẫn đến các tác dụng phụ đáng kể và cần được giám sát y khoa [2].
Đánh giá rủi ro kim loại nặng năm 2019 tại Bồ Đào Nha trên 8 sản phẩm quế đóng gói và 1 mẫu quế xá cho thấy hàm lượng sắt và nhôm trong quế xá đạt mức cao (lần lượt 475-490 mg/kg và 1139-1336 mg/kg) [6]. Dù chỉ số nguy cơ tích lũy không gây ung thư (HI = 0,660) vẫn nằm dưới ngưỡng cảnh báo của Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (USEPA), lượng tiêu thụ bột quế quá lớn vẫn có thể tích tụ các nguyên tố không mong muốn [6].
Đồng thời, một phân tích gộp năm 2022 trên 23 nghiên cứu (gồm 1070 người tham gia) cho thấy việc dùng quế không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê đối với nồng độ mỡ máu LDL-c, HDL-c hay chỉ số đường huyết HbA1c, với chất lượng dữ liệu nhìn chung còn yếu [7]. Thử nghiệm lâm sàng ở người mắc đái tháo đường cũng ghi nhận phần lớn nghiên cứu tiềm ẩn nguy cơ sai lệch từ trung bình đến cao [8].
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng bột quế
Nhiều người tin rằng thảo dược thiên nhiên thì uống bao nhiêu cũng an toàn, dẫn đến việc pha thìa lớn bột quế uống mỗi sáng [6], [1]. Bằng chứng cho thấy các thử nghiệm lâm sàng thường sử dụng liều từ 500 mg đến 6 g quế bột mỗi ngày, nhưng dùng lượng lớn kéo dài có thể khiến cơ thể tích lũy lượng coumarin vượt chuẩn an toàn [6], [1].
Một ngộ nhận khác là quế có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị đái tháo đường hoặc rối loạn lipid máu. Phân tích tổng hợp đã khẳng định chưa đủ bằng chứng chứng minh quế cải thiện bền vững các chỉ số tim mạch hay HbA1c so với nhóm đối chứng [7]. Quế không thể thay thế phác đồ điều trị tiêu chuẩn của bác sĩ chuyên khoa [3], [7].
Ai nên thận trọng trước khi dùng?
Người có tiền sử mẫn cảm hoặc thường xuyên bị lở miệng, viêm loét lợi nên hạn chế tiếp xúc trực tiếp với bột quế đậm đặc hay kẹo cao su vị quế [5]. Bệnh nhân đang uống thuốc theo toa – đặc biệt là thuốc hạ mỡ máu statin, thuốc chuyển hóa qua gan – phải tuyệt đối thận trọng, không tự ý uống viên bột quế nếu không có ý kiến bác sĩ [4].
Phụ nữ trong thai kỳ, phụ nữ đang cho con bú và bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật cần duy trì chế độ ăn thông thường, không dùng quế ở nồng độ đậm đặc hoặc thực phẩm chức năng chiết xuất quế vì thiếu dữ liệu an toàn đầy đủ trên nhóm này [3], [2].
Gợi ý cách áp dụng thực tế an toàn
Trong ẩm thực gia đình, bột quế là gia vị tạo hương tuyệt vời nếu dùng đúng cách. Người khỏe mạnh chỉ nên nêm một lượng nhỏ (dưới dạng rắc nhẹ tạo mùi thơm) vào các món nấu, cháo yến mạch hoặc cà phê, không nên xúc từng thìa đầy để uống trực tiếp [6], [1].
Ưu tiên chọn mua các sản phẩm quế có nguồn gốc rõ ràng, thương hiệu được kiểm định thành phần để hạn chế tạp chất và tồn dư kim loại [6]. Nếu có điều kiện, có thể cân nhắc chọn dòng quế Ceylon thay thế cho quế Cassia nhằm giảm thiểu tối đa phơi nhiễm với chất coumarin gây hại cho gan [1]. Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như ngứa rát khoang miệng, phát ban da hoặc đau bụng âm ỉ, cần ngừng dùng quế ngay và tham khảo ý kiến y tế [4], [2], [5].
Bột quế là gia vị quý mang lại giá trị ẩm thực cao, nhưng ranh giới giữa gia vị thơm ngon và tác nhân gây hại phụ thuộc vào liều lượng và tình trạng sức khỏe của từng cá nhân [1], [2]. Người tiêu dùng nên giữ thói quen sử dụng điều độ, cân đối và luôn hỏi ý kiến bác sĩ điều trị khi có bệnh nền [4], [3].