Nhiều gia đình ưa chuộng trồng hoa dạ hương (dạ lý hương) quanh nhà nhờ mùi thơm nồng nàn đặc trưng khi màn đêm buông xuống. Tuy nhiên, luồng hương thơm đậm đặc này có thể trở thành yếu tố kích hoạt các đợt khó thở, ho kéo dài hoặc khiến triệu chứng đường hô hấp bùng phát. Người có cơ địa nhạy cảm cần hết sức cẩn trọng khi tiếp xúc gần loài hoa này trong không gian kín vào ban đêm.
Câu trả lời trực tiếp là những người mắc bệnh hen suyễn, người bị viêm mũi hoặc tăng phản ứng cảm giác, cùng một số nhóm có thể trạng yếu nên hạn chế tối đa việc ngửi mùi dạ hương. Các phân tử hương hoa phát tán mạnh trong đêm kết hợp với nhịp sinh học tự nhiên của hệ hô hấp dễ dẫn đến co thắt phế quản và gây khó thở cấp tính.
Hoa dạ hương phát tán hương thơm ban đêm như thế nào?
Cây dạ hương, tên khoa học là Cestrum nocturnum, sở hữu đặc tính sinh học nở hoa và tỏa hương mạnh mẽ vào ban đêm [1]. Nghiên cứu năm 2025 phân tích phiên mã và các hợp chất dễ bay hơi cho thấy mùi thơm ban đêm của loài hoa này chứa các chất chính gồm benzaldehyde, phenyl acetaldehyde và benzyl acetate thuộc con đường sinh tổng hợp phenylpropanoid [1].
Quá trình này được điều hòa bởi hệ thống gen như PALs, PAAS, PARs, 4CLs, CFATs, BEAT, EGSs, BAMT cùng sự tham gia của các gen nhịp ngày đêm CO, FT và tín hiệu hormone thực vật GA, ABA, IAA, BR [1]. Nồng độ đậm đặc của các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi phát tán vào không khí đêm chính là nguồn kích thích khứu giác và niêm mạc hô hấp [1].
Vì sao mùi hương nồng kích phát cơn hen về đêm?
Triệu chứng khó thở, thở rít ở bệnh nhân hen suyễn thường có xu hướng xấu đi vào ban đêm, đặc biệt là sáng sớm [2]. Điều này bắt nguồn từ nhịp sinh học nội sinh kéo dài khoảng 24 giờ điều chỉnh độ thông thoáng của phế quản, tính tăng phản ứng của đường thở trước histamine, acetylcholine, cùng với sự sụt giảm cortisol huyết tương, epinephrine và AMP vòng [2].
Nghiên cứu về cơ chế hen ban đêm năm 1993 chỉ ra rằng tình trạng viêm nền của đường thở bị khuấy động bởi các kích thích ngoại cảnh [3]. Khi màn đêm buông xuống, trương lực phế vị tăng lên gây co thắt phế quản, cộng hưởng cùng việc nồng độ catecholamine và cortisol bảo vệ bị giảm sút khiến đường dẫn khí dễ bị tắc nghẽn [3]. Khi các thụ thể tiếp nhận kích thích mùi hương lạ, phản ứng co thắt càng trở nên trầm trọng [3].
Mặt khác, một nghiên cứu trên mô hình khỉ rhesus bị hen dị ứng năm 2001 phát hiện việc tiếp xúc dị nguyên kéo dài gây biến đổi thần kinh ở nhân bó đơn độc (NTS) thuộc hệ thần kinh trung ương [4]. Vùng NTS tiếp nhận xung cảm giác từ phổi; tế bào thần kinh NTS ở khỉ bị phơi nhiễm dị nguyên mạt bụi khử cực điện thế nghỉ 14% và tăng số điện thế hoạt động lên gấp 5 lần [4]. Sự tăng kích thích này dẫn tới co thắt phế quản, tiết nhầy và ho nhiều hơn [4].
Các nghiên cứu về mùi nồng và phản ứng đường hô hấp
Khảo sát định lượng năm 2013 tại 5 quốc gia châu Âu về các yếu tố kích hoạt cơn hen ghi nhận mùi nồng (strong odours) là một trong những yếu tố được bệnh nhân tự báo cáo gây khởi phát cơn kịch phát [5]. Nghiên cứu cho thấy có sự khác biệt lớn về yếu tố kích hoạt giữa các cá nhân, từ 1 đến hơn 16 yếu tố, trong đó ô nhiễm không khí và các mùi lạ thường xuyên tác động đến tình trạng bệnh [5].
Để làm rõ cơ chế mùi hương tác động lên cơ thể, một nghiên cứu ngẫu nhiên mù đơn có đối chứng giả dược năm 1999 đã thực hiện trên 11 bệnh nhân có tiền sử tăng phản ứng cảm giác [6]. Bệnh nhân được tiếp xúc với hương nước hoa riêng biệt qua đường thở (che mắt) hoặc qua mắt (thở khí sạch qua mặt nạ chuyên dụng) trong 30 phút [6]. Kết quả ghi nhận triệu chứng kích ứng mắt, ho và khó thở tăng dần đáng kể so với giả dược ở cả hai trường hợp tiếp xúc [6]. Điều này chứng minh mùi hương hóa chất nồng kích thích trực tiếp hệ thần kinh cảm giác [6].
Ngoài ra, một nghiên cứu năm 1984 trên 2 đối tượng tiếp xúc với bụi gỗ tuyết tùng đỏ phương Tây cho thấy sự gia tăng phản ứng phế quản không dị ứng tái phát về ban đêm [7]. Sau tiếp xúc, liều histamine cần thiết để làm giảm 20% chỉ số FEV1 giảm đi 10 lần, cho thấy đường thở trở nên nhạy cảm cực độ và hiện tượng này duy trì ngay cả khi triệu chứng lâm sàng tạm lắng [7].
Tổng quan năm 2017 về quản lý hen cũng nhấn mạnh việc kiểm soát môi trường sống, tránh các tác nhân dị ứng như phấn hoa và các chất ô nhiễm bay hơi trong nhà là nguyên tắc cơ bản để phòng ngừa cơn cấp [8].
Bằng chứng khoa học và giới hạn thực tế
Bằng chứng thực nghiệm đã khẳng định các chất bay hơi hữu cơ như benzaldehyde trong hoa dạ hương [1] cùng các mùi nồng nói chung có thể kích thích niêm mạc hô hấp qua hệ thần kinh cảm giác [6]. Nhịp sinh học ban đêm vốn dĩ khiến phế quản người bệnh thu hẹp tự nhiên [1, 7], tạo điều kiện cho mùi hương thúc đẩy cơn co thắt [5].
Tuy nhiên, các dữ liệu trực tiếp về hoa dạ hương hiện chủ yếu dừng lại ở phân tích thành phần phân tử bay hơi trên thực vật [1]. Các nghiên cứu về mùi hương kích phát cơn hô hấp được thực hiện trên nhóm hóa chất hương thơm tổng hợp [6] hoặc bụi cảm ứng [7], và nghiên cứu thần kinh trung ương thực hiện trên linh trưởng [4]. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn đo lường riêng rẽ chiết xuất dạ hương tự nhiên trên từng nhóm bệnh nhân cụ thể.
5 nhóm người cần tránh ngửi mùi hoa dạ hương
Dựa trên dữ liệu khoa học về cơ chế co thắt đường thở và phản ứng thần kinh cảm giác đối với mùi thơm đậm đặc, 5 nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý:
Người mắc bệnh hen suyễn (đặc biệt là hen ban đêm): Trương lực thần kinh phế vị tăng và cortisol giảm vào ban đêm làm phế quản dễ co thắt [1, 7]. Mùi nồng là yếu tố kích hoạt cơn hen đã được ghi nhận [5], có thể kích thích đường thở dẫn tới khó thở kịch phát [6].
Người có cơ địa tăng phản ứng cảm giác, viêm mũi dị ứng: Tiếp xúc với các hợp chất mùi nồng qua đường thở hoặc niêm mạc mắt có thể kích thích thụ thể cảm giác, trực tiếp gây ngứa rát, ho khan và khó thở [6].
Phụ nữ mang thai: Hiện tại chưa có nghiên cứu chuyên biệt về tác động của hoa dạ hương trên phụ nữ mang thai. Tuy nhiên, thai phụ thường nhạy cảm hơn với mùi hương mạnh; việc hít phải mùi nồng gây khó thở hoặc ho kích ứng có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe chung. Nhóm này cần tránh tiếp xúc gần để đảm bảo an toàn.
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Hiện chưa có dữ liệu lâm sàng về việc hít thở hương hoa dạ hương ở trẻ sơ sinh. Dù vậy, nhiễm trùng và kích thích đường thở là yếu tố nhạy cảm hàng đầu ở trẻ em [8]. Hệ hô hấp non nớt của trẻ chưa hoàn thiện, không nên để trẻ ngủ trong phòng có cắm hoặc gần bụi hoa dạ hương nở về đêm.
Người có bệnh lý tim mạch: Hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu trực tiếp về phản ứng của hoa dạ hương trên bệnh nhân tim mạch. Mặc dù vậy, khi mùi hương gây ho dữ dội, kích ứng mắt hoặc khó thở [6] do đường dẫn khí bị co hẹp [3], cơ thể sẽ rơi vào tình trạng căng thẳng hô hấp, có thể làm gia tăng gián tiếp gánh nặng lên hệ tuần hoàn.
Hiểu lầm thường gặp về hoa dạ hương
Nhiều người lầm tưởng rằng hoa cỏ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và không thể gây dị ứng như hóa chất nhân tạo. Thực tế, các hợp chất bay hơi tự nhiên như benzaldehyde hay benzyl acetate do hoa dạ hương tiết ra có hoạt tính sinh học rất cao [1]. Chúng hoàn toàn có khả năng kích hoạt phản ứng thần kinh cảm giác tương đương với hương liệu hóa mỹ phẩm thông thường [6].
Một quan niệm sai lầm khác là chỉ người có tiền sử dị ứng phấn hoa mới bị ảnh hưởng. Nghiên cứu năm 1999 đã chứng minh rằng ngay cả khi không ngửi thấy mùi (bị bịt mũi hoặc phơi nhiễm qua mắt), hệ thống thần kinh cảm giác vẫn có thể tiếp nhận kích thích và gây co thắt phế quản tương tự cơn hen [6]. Hơn nữa, tính phản ứng phế quản không dị ứng có thể tăng mạnh sau khi tiếp xúc với tác nhân kích thích [7].
Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống
Để thưởng ngoạn hoa mà không gây ảnh hưởng đến sức khỏe của bản thân và gia đình, bạn nên tuân thủ các nguyên tắc sau:
Vị trí trồng cây: Tuyệt đối không trồng hoa dạ hương sát ngay cửa sổ phòng ngủ, ban công kín hoặc giếng trời thông gió vào nhà. Nên trồng cây ở khoảng cách xa nơi sinh hoạt, tại góc vườn thông thoáng, nhiều gió để nồng độ hương thơm bị phân tán tự nhiên trước khi bay vào nhà.
Không cắm hoa trong phòng kín: Ban đêm là thời điểm hoa nở rộ và giải phóng lượng lớn hợp chất bay hơi [1], trùng hợp với lúc cơ thể người dễ bị tắc nghẽn phế quản sinh lý nhất [1, 7]. Không bao giờ ngắt hoa dạ hương cắm trong phòng ngủ hoặc phòng khách khép kín.
Xử lý khi có triệu chứng: Nếu vô tình ngửi phải mùi hoa và xuất hiện dấu hiệu kích ứng mắt, ho khan, tức ngực hoặc khó thở [6], hãy di chuyển ngay lập tức ra khu vực có không khí trong lành, rửa mặt bằng nước sạch. Người có bệnh nền hô hấp cần chuẩn bị sẵn thuốc cắt cơn theo chỉ dẫn của bác sĩ điều trị và đến cơ sở y tế nếu tình trạng khó thở không thuyên giảm.
Hương thơm ban đêm của hoa dạ hương mang lại sự thư thái cho nhiều người nhưng lại tiềm ẩn rủi ro cho những người có đường thở nhạy cảm. Thấu hiểu phản ứng của cơ thể và bố trí không gian sống hợp lý là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe hô hấp cho cả gia đình.