Chế độ ăn Keto (Ketogenic) đang là xu hướng ăn kiêng giảm cân được chia sẻ rầm rộ trên mạng xã hội nhờ khả năng cắt giảm cân nặng nhanh chóng. Nhiều người hào hứng áp dụng thực đơn giàu chất béo và cắt giảm triệt để tinh bột mà không kiểm tra tình trạng sức khỏe nền tảng của bản thân.
Chế độ ăn Keto không phù hợp với tất cả mọi người và tiềm ẩn nhiều rủi ro y khoa nghiêm trọng nếu áp dụng sai đối tượng [1]. Đối với những người mắc bệnh lý chuyển hóa, việc đưa cơ thể vào trạng thái ketosis có thể gây quá tải tạng và kích hoạt các biến chứng cấp tính nguy hiểm [1, 2, 6].
Chế độ ăn Keto biến đổi chuyển hóa cơ thể ra sao?
Keto là chế độ ăn hạn chế carbohydrate nghiêm ngặt, chỉ chiếm khoảng 5% đến 10% tổng lượng calo hàng ngày, tương đương mức tiêu thụ từ 20 đến 50 gram carbohydrate mỗi ngày [1]. Khi lượng đường nạp vào bị cắt giảm mạnh, cơ thể cạn kiệt nguồn glycogen dự trữ và buộc phải chuyển hướng tạo năng lượng [1].
Để duy trì hoạt động sống, cơ thể kích hoạt trạng thái ketosis dinh dưỡng, tăng cường oxy hóa chất béo để sản xuất thể ceton thay thế glucose [1]. Toàn bộ gánh nặng phân giải và xử lý lượng chất béo khổng lồ này đè nặng lên chức năng gan cùng hệ thống men chuyển hóa ty thể [2, 6]. Khi cơ quan nội tạng hoặc chu trình enzym bị tổn thương, việc ép cơ thể đốt mỡ sẽ trở thành một gánh nặng y khoa khôn lường [6, 7].
5 tình trạng sức khỏe cần thận trọng hoặc tránh xa Keto
Chế độ dinh dưỡng này vốn được sử dụng như một liệu pháp điều trị y tế cho bệnh động kinh kháng thuốc và một số rối loạn chuyển hóa bẩm sinh [2, 5]. Tuy nhiên, nhiều khuyến cáo lâm sàng đã xác định các nhóm bệnh lý cần thận trọng tuyệt đối hoặc chống chỉ định can thiệp [2, 6, 7]. Dưới đây là 5 tình trạng bệnh lý người bệnh không nên tự ý áp dụng:
Đái tháo đường tuýp 1: Người mắc đái tháo đường tuýp 1 đối mặt với nguy cơ nhiễm toan ceton đái tháo đường (DKA) do thiếu hụt tác dụng của insulin khi vào trạng thái ketosis [2]. Hiện chưa có đủ bằng chứng lâm sàng hay hướng dẫn chính thức để áp dụng Keto đại trà cho bệnh nhân vừa đái tháo đường tuýp 1 vừa co giật [2].
Rối loạn chuyển hóa chất béo và enzym đặc hiệu: Bệnh nhân mắc các rối loạn chuyển hóa chuyên biệt không thể sử dụng Keto một cách tùy tiện do cơ thể thiếu hụt cơ chế xử lý cơ chất năng lượng tương ứng [3].
Người có bệnh lý nền gan và nội tạng phức tạp: Các tổn thương cơ quan chuyển hóa hạn chế khả năng dung nạp chất béo nồng độ cao và bài tiết ceton [2, 6]. Khi gan không đủ năng lực xử lý, việc nạp chất béo tự do kéo dài có thể gây quá tải chuyển hóa [1].
Bệnh nhân phụ thuộc điều trị bằng thuốc truyền dịch: Người bệnh nội trú hoặc cấp cứu dùng thuốc tiêm truyền có thể vô tình tiếp xúc với carbohydrate chứa trong tá dược [4]. Một phân tích năm 2023 tại 2 trung tâm y tế học thuật đánh giá 50 loại thuốc thường dùng trong cấp cứu, hồi sức tích cực và phòng mổ cho thấy nguy cơ tá dược carbohydrate làm gián đoạn trạng thái ketosis [4].
Hội chứng thiếu hụt phức hợp pyruvate dehydrogenase (PDC) chưa được kiểm soát chặt: Mặc dù Keto là liệu pháp lựa chọn hàng đầu cho hội chứng này, việc áp dụng thiếu giám sát lâm sàng tiềm ẩn nhiều lo ngại về tính an toàn dài hạn của chế độ ăn giàu béo [4, 8].
Bằng chứng khoa học nói gì về các ca bệnh đặc thù?
Một báo cáo tổng quan năm 2022 trên hệ thống dữ liệu PubMed đã rà soát mối liên quan giữa đái tháo đường tuýp 1 và bệnh động kinh [2]. Các báo cáo ca bệnh ghi nhận việc dùng Keto cho trẻ mắc cả hai bệnh mang lại kết quả trái chiều [2]. Tổng quan kết luận chưa có các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên quy mô lớn, do đó thiếu bằng chứng ủng hộ việc ứng dụng rộng rãi Keto cho nhóm bệnh nhân này trong thực hành lâm sàng [2].
Một nghiên cứu năm 2001 phân tích dữ liệu dinh dưỡng từ 18 bệnh nhân (gồm 11 ca từ y văn và 7 ca chưa từng công bố) bị toan lactic bẩm sinh do đột biến PDC [5]. Nghiên cứu chỉ ra sự thiếu đồng nhất về tỷ lệ calo từ chất béo và thành phần acid béo trong khẩu phần, lượng đạm tiêu thụ thường cao hơn mức khuyến nghị theo độ tuổi [5]. Phản ứng sinh hóa và lâm sàng của các bệnh nhân rất khác nhau, khẳng định cần thêm thử nghiệm có đối chứng để đánh giá rủi ro lâu dài [5].
Vào năm 2024, nhóm công tác thuộc Hội Nội tiết Ý (SIE) công bố tuyên bố đồng thuận về liệu pháp dinh dưỡng Ketogenic (KeNuT) trong quản lý béo phì và các rối loạn đi kèm như đái tháo đường tuýp 2, rối loạn lipid máu hay tăng huyết áp [6]. Đồng thuận nhấn mạnh việc áp dụng liệu pháp này bắt buộc phải có sự giám sát của bác sĩ có chuyên môn và chuyên gia dinh dưỡng giàu kinh nghiệm để sàng lọc chống chỉ định và theo dõi tác dụng phụ [6].
Năm 2020, một bài tổng quan cập nhật về chống chỉ định của Keto đã phân tích cơ chế các cảnh báo an toàn [1]. Báo cáo chỉ ra rằng thực đơn Keto chứa chất béo cao (HFKD) với lượng carbohydrate dưới 50 gram/ngày và chất béo nạp tự do dù phổ biến để giảm cân nhưng cần được đánh giá cá thể hóa nghiêm ngặt bởi bác sĩ có trình độ chuyên môn [1].
Một nghiên cứu đánh giá thực tế năm 2023 tại 2 trung tâm y tế cho thấy bệnh nhân áp dụng Keto trong môi trường hồi sức hoặc cấp cứu có nguy cơ gặp sai sót dùng thuốc do dịch truyền chứa carbohydrate [4]. Việc tiếp xúc vô tình này có thể đưa bệnh nhân ra khỏi ketosis, gây bùng phát các cơn co giật [4].
Các nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2016 và 2024 về liệu pháp ăn Keto cho bệnh động kinh khẳng định đây là can thiệp không dùng thuốc hiệu quả cho các ca co giật kháng trị hoặc bệnh nhân thiếu thụ thể glucose GLUT-1 [5, 7, 8]. Tuy nhiên, các tác giả đều đồng thuận rằng Keto chỉ phát huy tối đa lợi ích khi được thiết kế đo ni đóng giày và kiểm soát sát sao chỉ số cận lâm sàng [7, 8].
Giới hạn của bằng chứng hiện có
Phần lớn dữ liệu an toàn về chế độ ăn Keto xuất phát từ các nghiên cứu điều trị bệnh động kinh kháng thuốc ở trẻ em hoặc các rối loạn enzym di truyền hiếm gặp [1, 4, 5, 8]. Các can thiệp dinh dưỡng này thường có cỡ mẫu nhỏ, dạng báo cáo loạt ca bệnh và thiếu thử nghiệm ngẫu nhiên quy mô lớn [1, 4].
Hiện tại vẫn thiếu một tài liệu hướng dẫn chính thức được xác thực bởi các hiệp hội nội tiết hoặc dinh dưỡng có thẩm quyền cao nhất về việc kê đơn chế độ ăn này trên diện rộng [6]. Nhiều lo ngại về an toàn được đưa ra xuất phát từ việc thiếu nghiên cứu lâm sàng trên các quần thể bệnh nhân mong manh [1]. Việc áp dụng kết quả từ liệu pháp y khoa kiểm soát nghiêm ngặt sang chế độ ăn kiêng tự phát ngoài đời thực tiềm ẩn sai lệch lớn [2, 6].
Những hiểu lầm thường gặp về chế độ ăn Keto
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi Keto như một thực đơn ăn mỡ không giới hạn, ăn càng nhiều thịt mỡ hay bơ càng tốt. Thực tế lâm sàng đòi hỏi kiểm soát chặt chẽ tỷ lệ các chất dinh dưỡng đa lượng, không thể tùy tiện nạp chất béo xấu [2, 4].
Nhiều người cũng lầm tưởng Keto chữa khỏi mọi bệnh rối loạn chuyển hóa. Các hiệp hội nội tiết chỉ xem đây là một liệu pháp dinh dưỡng đa bước có kiểm soát để quản lý bệnh kèm theo, không phải phương pháp thay thế hoàn toàn thuốc điều trị [6, 7].
Một số người tin rằng bất kỳ ai giảm cân thành công trên mạng đều có thể làm mẫu cho mình. Tuy nhiên, chuyển hóa sinh hóa của mỗi cơ thể là hoàn toàn khác biệt, phản ứng lâm sàng giữa các cá nhân có sự dao động rất lớn [2, 4].
Ai nên thận trọng trước khi thử nghiệm?
Những người được chẩn đoán mắc đái tháo đường tuýp 1 tuyệt đối không tự ý áp dụng Keto do nguy cơ nhiễm toan ceton đe dọa tính mạng [2]. Bệnh nhân có tiền sử bệnh gan, suy giảm chức năng thận hoặc các rối loạn chuyển hóa acid béo cần được bác sĩ đánh giá toàn diện chức năng cơ quan trước can thiệp [2, 6, 7].
Người đang điều trị bệnh lý tại bệnh viện hoặc chuẩn bị phẫu thuật cần thông báo cho bác sĩ điều trị về việc đang ăn Keto để tránh rủi ro tương tác với các loại thuốc và dịch truyền chứa đường [4].
Cách áp dụng thực tế và an toàn
Nếu muốn tiếp cận chế độ ăn Keto nhằm mục đích cải thiện cân nặng, bạn cần tuân thủ quy trình kiểm tra y tế bài bản:
- Bước 1: Khám sức khỏe tổng quát, thực hiện xét nghiệm sinh hóa máu, kiểm tra chức năng gan, thận, đường huyết và bộ mỡ máu trước khi quyết định can thiệp [6, 7].
- Bước 2: Tham vấn chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ chuyên khoa để xây dựng lộ trình dinh dưỡng cá thể hóa, xác định lượng carbohydrate và chất béo phù hợp với thể trạng [2, 6].
- Bước 3: Lựa chọn nguồn thực phẩm chất lượng, ưu tiên chất béo chưa bão hòa, kiểm soát tỷ lệ protein cân đối và tránh lạm dụng mỡ bão hòa vô độ [4, 6].
- Bước 4: Theo dõi liên tục các chỉ số sinh hóa và triệu chứng bất thường, báo ngay cho nhân viên y tế nếu xuất hiện dấu hiệu rối loạn tiêu hóa, mệt mỏi hoặc toan chuyển hóa [6, 7].
Chế độ ăn Keto là một can thiệp chuyển hóa sâu sắc chứ không đơn thuần là phương pháp ăn kiêng thông thường. Hãy lắng nghe cơ thể, tôn trọng chỉ định y khoa và luôn đặt sự an toàn của các cơ quan nội tạng lên trên mục tiêu giảm cân ngắn hạn.
