Ai không nên dùng cao cẳng bò? 3 nhóm cần tránh

Nhiều người coi cao cẳng bò như phương thuốc bổ xương khớp, tăng cường thể lực an toàn cho mọi đối tượng. Thói quen tự ý bồi bổ bằng các loại cao động vật đậm đặc khi cơ thể mệt mỏi rất phổ biến trong cộng đồng. Tuy nhiên, việc sử dụng không đúng thể trạng hoặc kết hợp tùy tiện với phác đồ điều trị có thể dẫn đến nhiều phản ứng bất lợi nghiêm trọng.

Người mắc chứng tỳ vị hư hàn, tiêu chảy kéo dài hoặc bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc hạ đường huyết là ba nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng, thậm chí phải tránh dùng chế phẩm này. Việc bồi bổ sai cách không những triệt tiêu lợi ích mong muốn mà còn làm rối loạn đường tiêu hóa và gia tăng nguy cơ biến chứng y khoa.

Cơ chế tác động và đặc tính của cao cẳng bò

Cao cẳng bò được chế biến qua quá trình ninh nấu kéo dài từ xương ống và gân cẳng chân bò, cô đặc thành dạng keo đặc. Thành phần chính của chế phẩm này là hàm lượng protein dồi dào, gelatin, collagen dạng đậm đặc cùng các chuỗi peptide và chất béo hòa tan. Để tiêu hóa khối dưỡng chất keo đặc này, bộ máy tiêu hóa đòi hỏi sự tham gia tích cực của dịch mật, men tụy và lượng lớn acid dịch vị.

Khi đi vào ống tiêu hóa, các phân tử keo dính tạo nên độ nhớt lớn, làm chậm tốc độ tháo rỗng dạ dày và đòi hỏi thời gian phân giải kéo dài. Với người có hệ thống tiêu hóa khỏe mạnh, dưỡng chất này được chuyển hóa dần để bồi đắp mô cơ và khớp. Ngược lại, nếu chức năng chuyển hóa suy yếu hoặc môi trường ruột đang viêm nhiễm, khối gelatin khó tiêu sẽ gây ứ trệ, kéo dịch vào lòng ruột hoặc lên men bất thường.

Ngoài ra, việc dung nạp các dưỡng chất giàu đạm và acid amin có thể can thiệp gián tiếp vào cơ chế tiết hormon nội sinh, trong đó có insulin từ tuyến tụy. Khi cơ thể đang chịu sự can thiệp của các hoạt chất điều hòa chuyển hóa từ bên ngoài, sự thay đổi đột ngột về lượng dinh dưỡng dạng cô đặc sẽ làm dao động nồng độ đường trong máu, dẫn đến phản ứng khó dự đoán.

Nhóm 1: Người tỳ vị hư hàn bụng dạ khó dung nạp

Tỳ vị hư hàn là thuật ngữ y học cổ truyền chỉ tình trạng giảm sút công năng vận hóa của dạ dày và ruột, thường biểu hiện qua các triệu chứng chân tay lạnh, sợ gió lạnh, chướng bụng sau ăn và tiêu hóa chậm. Chế phẩm dạng cao đậm đặc như cao cẳng bò có tính chất nê trệ, kết cấu sánh nhớt cao, gây cản trở lớn đối với nhu động đường ruột vốn đã hoạt động kém.

Người thuộc thể trạng này thiếu hụt enzym tiêu hóa và acid dịch vị tương đối, khiến chuỗi protein phức tạp trong cao khó bị bẻ gãy. Hậu quả là người dùng thường xuyên gặp tình trạng đầy hơi, ợ trướng, tức nặng vùng thượng vị sau khi uống. Khối keo không được nhũ hóa hoàn toàn sẽ nằm lưu lại lâu trong dạ dày, làm trầm trọng thêm cảm giác buồn nôn và chán ăn kéo dài.

Nếu người tỳ vị hư hàn cố tình duy trì liều lượng cao động vật trong thời gian dài, tỳ khí ngày càng suy kiệt do phải làm việc quá tải. Dinh dưỡng bổ sung không được hấp thu mà chuyển hóa thành tích trệ, gây mệt mỏi toàn thân, lưỡi bợn nhớt và làm giảm hấp thu các thực phẩm thiết yếu khác trong bữa ăn thường nhật.

Nhóm 2: Người tiêu chảy kéo dài dễ chuyển biến xấu

Tiêu chảy kéo dài làm tổn thương nghiêm trọng lớp niêm mạc ruột, giảm diện tích hấp thu và mất cân bằng hệ vi sinh vật nội sinh. Ruột trong giai đoạn này tăng co bóp và suy giảm khả năng phân giải chất béo cũng như các protein phức tạp. Việc đưa vào một lượng lớn keo collagen từ cao cẳng bò sẽ kích hoạt hiện tượng tiêu chảy thẩm thấu cục bộ.

Khi các phân tử gelatin chưa tiêu hóa di chuyển nhanh xuống đại tràng, chúng làm tăng áp lực thẩm thấu trong lòng ruột, kéo nước từ thành mạch vào phân. Điều này khiến số lần đi ngoài tăng vọt, phân lỏng nát nhiều hơn và dẫn đến mất nước, rối loạn điện giải nguy hiểm. Đồng thời, lượng protein dư thừa là môi trường thuận lợi để vi khuẩn gây thối rữa phát triển, sinh nhiều khí độc gây đau quặn bụng dữ dội.

Quá trình điều trị phục hồi đường ruột đòi hỏi chế độ ăn thanh đạm, dễ tiêu để niêm mạc có thời gian tái tạo. Sử dụng cao cẳng bò trong lúc đang tiêu chảy trực tiếp cản trở quá trình phục hồi này, làm suy yếu thêm hàng rào bảo vệ ruột và có thể đẩy bệnh cảnh thành viêm đại tràng mạn tính khó can thiệp.

Nhóm 3: Người đang dùng thuốc hạ đường huyết cần đề phòng

Bệnh nhân đái tháo đường đang sử dụng các thuốc hạ đường huyết đường uống hoặc tiêm cần tuyệt đối cẩn trọng với các chế phẩm bồi bổ đậm đặc. Nhiều nhóm thuốc tân dược điều trị đái tháo đường tiềm ẩn nguy cơ hạ đường huyết quá mức, và bất kỳ sự can thiệp dinh dưỡng hay bổ sung không kiểm soát nào cũng có thể làm đảo lộn cân bằng chuyển hóa.

Nghiên cứu lâm sàng theo dõi sau lưu hành tại 139 trung tâm ở Nhật Bản năm 2005 trên 547 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 chưa từng dùng thuốc trước đó đã đánh giá hiệu quả và độ an toàn của nateglinide ^[1]. Đây là loại thuốc hạ đường huyết kích thích giải phóng insulin nhanh trong thời gian ngắn, với tỷ lệ ghi nhận biến cố bất lợi là 7,62% ^[1]. Trong đó, biến cố phổ biến nhất là hạ đường huyết kèm triệu chứng lâm sàng chiếm 2,10% (11 trên 525 bệnh nhân) ^[1]. Sau 12 tuần điều trị, nateglinide giúp giảm nồng độ hemoglobin A1c khoảng 0,82%, giảm glucose sau ăn 59.4 mg/dL xuống 158.0 mg/dL, và giảm glucose lúc đói 11.7 mg/dL xuống 122.4 mg/dL ^[1].

Một đánh giá tổng quan công bố năm 2013 tại Mỹ về các liệu pháp điều trị cho người cao tuổi mắc đái tháo đường týp 2 đã nêu rõ ưu nhược điểm của các nhóm thuốc điều trị ^[2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng sulfonylurea có hiệu quả hạ đường huyết đáng kể với chi phí thấp nhưng lại tiềm ẩn nguy cơ cao gây tăng cân và hạ đường huyết quá mức ^[2]. Trong khi đó, metformin giúp hạ đường huyết hiệu quả mà không làm tăng cân hay gây hạ đường huyết nhưng có nhiều chống chỉ định cảnh báo ^[2]. Các thuốc kích thích incretin hiếm khi gây hạ đường huyết nhưng giá thành cao và hiệu quả hạ đường huyết thấp hơn so với các lựa chọn khác, đòi hỏi phác đồ phải cá thể hóa trên từng bệnh nhân ^[2].

Dữ liệu nghiên cứu công bố năm 2018 tại Mỹ về cảnh báo an toàn thuốc đái tháo đường ở các viện dưỡng lão cho thấy các bác sĩ từng có xu hướng chuyển sang nhóm sulfonylurea thay vì metformin do lo ngại nhiễm toan acid lactic ^[3]. Tuy nhiên, nhóm sulfonylurea mang nguy cơ hạ đường huyết phổ biến đã được xác lập rõ ràng, có thể gây hại nhiều hơn ^[3]. Hướng dẫn cập nhật năm 2016 của FDA khuyến nghị duy trì metformin cho người cao tuổi có suy giảm chức năng thận nếu độ lọc cầu thận ước tính (eGFR) lớn hơn 30 mL/phút/1.73 m2 khi không có chống chỉ định khác, đồng thời lưu ý các nhóm thuốc như ức chế DPP-4 hay ức chế SGLT2 có nguy cơ hạ đường huyết thấp hơn ^[3].

Ngoài ra, một nghiên cứu quan sát tiến cứu năm 2015 trên 60 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 có tổn thương thận mạn giai đoạn 4 cho thấy việc dùng thuốc hạ đường huyết ở bệnh thận giai đoạn muộn phải rất thận trọng ^[4]. Liều insulin bắt buộc phải giảm để tránh cơn hạ đường huyết nguy hiểm ^[4]. Trong nghiên cứu, biến cố hạ đường huyết chỉ xuất hiện ở nhóm sử dụng insulin tích cực, trong khi nhóm 15 bệnh nhân dùng thuốc ức chế DPP-4 không ghi nhận bất kỳ cơn hạ đường huyết hay tác dụng phụ nào làm tăng tiến triển suy thận ^[4].

Tình trạng hạ đường huyết do thuốc có thể trở nên cực kỳ nguy hiểm, như báo cáo ca lâm sàng năm 2010 mô tả 2 bệnh nhân suy tim sung huyết nặng bị hạ đường huyết đe dọa tính mạng do thuốc nhóm sulfonylurea, với mức glucose máu tụt xuống mức 31 mg/dL và 36 mg/dL ^[5]. Tình trạng này kháng trị với bổ sung glucose thông thường do khả năng đào thải thuốc kém ở bệnh nhân suy thận kèm ăn uống kém, buộc phải giải cứu thành công bằng nhiều mũi tiêm octreotide dưới da liều 25-50 microg để ức chế tiết insulin ^[5]. Việc bệnh nhân đái tháo đường tự ý dùng cao cẳng bò có thể làm biến động lượng thức ăn hấp thu, thay đổi thời gian làm rỗng dạ dày hoặc tương tác chuyển hóa protein phức tạp, từ đó làm tăng nguy cơ tụt đường huyết đột ngột hoặc mất kiểm soát glucose máu.

Hiểu lầm thường gặp về tính vô hại của cao động vật

Quan niệm dân gian cho rằng "cao nấu từ xương thịt hoàn toàn lành tính, dùng bao nhiêu cũng được" là sai lầm nguy hiểm. Bản chất cao cô đặc chứa mật độ phân tử dinh dưỡng đậm đặc gấp hàng chục lần nước hầm xương thông thường. Khi dùng quá mức, các cơ quan bài tiết như gan, thận phải chịu tải rất lớn để thanh thải gốc nitơ sản sinh từ chuyển hóa đạm.

Nhiều người già bị đau nhức xương khớp kèm đái tháo đường thường tự nấu hoặc mua cao cẳng bò về ngâm rượu uống đều đặn mỗi ngày. Rượu kết hợp với protein cô đặc vừa kích thích niêm mạc tiêu hóa, vừa gây tương tác nghiêm trọng với thuốc hạ đường huyết, làm che lấp dấu hiệu cảnh báo hạ đường huyết sớm như run tay, vã mồ hôi. Hậu quả là người bệnh có thể rơi vào hôn mê do đường huyết tụt sâu mà người nhà không hay biết.

Bên cạnh đó, việc cho rằng cao cẳng bò chữa dứt điểm thoái hóa khớp hay loãng xương cũng chưa có chứng cứ lâm sàng trực tiếp xác nhận. Đây chỉ là một dạng thực phẩm cung cấp acid amin và khoáng chất thô, không thể thay thế phác đồ điều trị chuyên khoa hay các thuốc kháng viêm theo toa.

Lợi ích tiềm năng và giới hạn của bằng chứng

Ở góc độ dinh dưỡng cho người bình thường, cao cẳng bò là nguồn nguyên liệu dồi dào để bổ sung acid amin, glycine và proline – những viên gạch nền tảng xây dựng mô liên kết, sụn khớp. Với người sau ốm dậy, người mất sức do lao động nặng có hệ tiêu hóa bình thường, sử dụng đúng liều giúp phục hồi thể lực và tạo cảm giác ngon miệng.

Tuy nhiên, hầu hết bằng chứng thực nghiệm về công dụng hồi phục sụn khớp của cao động vật mới dừng lại ở các phân tích thành phần thô hoặc thử nghiệm diện hẹp. Hiện tượng cải thiện đau nhức đôi khi đến từ hiệu ứng giả dược hoặc kết hợp nghỉ ngơi bồi dưỡng. Không có bằng chứng nào cho thấy cao cẳng bò có khả năng thay thế thuốc đặc trị các bệnh lý tự miễn, thoái hóa cột sống tiến triển hay kiểm soát được đường huyết. Người tiêu dùng cần phân định ranh giới giữa thực phẩm hỗ trợ dinh dưỡng và thuốc chữa bệnh.

Nhóm đối tượng nào cần thận trọng khi sử dụng?

Ngoài 3 nhóm chống chỉ định rõ rệt nêu trên, một số đối tượng khác cũng cần hết sức dè chừng trước khi sử dụng cao cẳng bò:

• Người mắc bệnh gout hoặc tăng acid uric máu: Hàm lượng purin và gốc nitơ trong cao xương cô đặc có thể kích hoạt các đợt viêm khớp gout cấp tính bùng phát dữ dội.
• Bệnh nhân suy thận mạn: Chức năng lọc của cầu thận suy giảm không thể bài tiết hiệu quả các sản phẩm thoái hóa của protein, dễ làm tăng ure máu và đẩy nhanh suy thận tiến triển.
• Người có tiền sử mỡ máu cao, xơ vữa động mạch: Quá trình chiết xuất cao cẳng bò truyền thống khó loại bỏ hoàn toàn lipid no và cholesterol, có thể ảnh hưởng tiêu cực đến chỉ số mỡ máu.
• Trẻ nhỏ dưới 5 tuổi: Hệ tiêu hóa non nớt chưa hoàn thiện men phân giải dễ dẫn đến rối loạn tiêu hóa, tiêu chảy kéo dài hoặc đầy bụng biếng ăn.

Hướng dẫn áp dụng thực tế và cách dùng an toàn

Nếu thuộc nhóm thể trạng phù hợp và có nhu cầu sử dụng cao cẳng bò để bồi bổ sức khỏe, người dùng cần tuân thủ các nguyên tắc sau để tối ưu hóa hấp thu và ngăn ngừa tác dụng phụ:

• Liều lượng hợp lý: Chỉ nên dùng từ 5 đến 10 gram mỗi ngày, chia làm 1-2 lần. Tuyệt đối không dùng quá liều liên tục nhiều tuần.
• Cách chế biến: Cắt nhỏ miếng cao, hấp cách thủy với một lượng nhỏ nước ấm hoặc hòa tan vào cháo nóng, súp loãng để giảm độ kết dính. Không nên ngâm chung với rượu nồng độ cao vì dễ gây kích ứng dạ dày.
• Thời điểm dùng: Tốt nhất nên dùng vào buổi sáng hoặc trưa, sau bữa ăn chính khoảng 30 đến 45 phút. Tránh dùng sát giờ đi ngủ ban đêm vì thức ăn giàu keo đạm sẽ gây đầy trướng, cản trở giấc ngủ.
• Kết hợp gia vị hỗ trợ: Khi chế biến, có thể thêm một vài lát gừng tươi, trần bì hoặc thảo quả nhằm trợ lực cho tỳ vị, giảm bớt tính nê trệ của chất keo.

Cao cẳng bò có thể là nguồn bổ dưỡng nếu dùng đúng người, đúng thời điểm và kiểm soát tốt liều lượng. Tuy nhiên, người có cơ địa tỳ vị hàn lạnh, đang bị tiêu chảy hoặc bệnh nhân đang kiểm soát đường huyết bằng thuốc tuyệt đối không tự ý dùng bổ sung. Trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm cao đậm đặc nào, việc tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa là điều kiện tiên quyết để bảo vệ sức khỏe an toàn.