Cây bã thuốc (thuộc chi Lobelia, phổ biến là Lobelia inflata) từ lâu xuất hiện trong các bài thuốc dân gian truyền miệng để chữa hen suyễn, viêm phế quản hay cai nghiện thuốc lá. Nhiều người tin thảo dược tự nhiên lành tính, tự hái hoặc mua dạng khô về sắc uống mà không qua chỉ dẫn y tế.

Tuy nhiên, loài cây này chứa các hợp chất tác động mạnh lên hệ thần kinh trung ương và thụ thể nicotinic [2, 3]. Dược chất trong cây có độc tính cao, giới hạn điều trị rất hẹp, tiềm ẩn nguy cơ tử vong nếu dùng sai liều [1]. Dưới đây là những phân tích khoa học về thành phần của cây bã thuốc và 4 nhóm đối tượng tuyệt đối phải tránh xa thảo dược nguy hiểm này.

Hoạt chất trong cây bã thuốc tác động thế nào lên cơ thể?

Cây bã thuốc chứa hàm lượng alkaloid phong phú. Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã dùng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao ghép khối phổ (HPLC-ESI-MS/MS) để phân tích chiết xuất methanolic của Lobelia inflata, qua đó xác định tới 52 loại alkaloid piperidine khác nhau, vượt xa con số khoảng 20 hợp chất từng được biết trước đó [2].

Hoạt chất chính và mạnh nhất trong cây là lobeline, một alkaloid piperidine có cấu trúc gắn vào thụ thể nicotinic acetylcholine [2, 3]. Khi vào cơ thể, lobeline liên kết với thụ thể alpha4beta2 nAChR ở nồng độ nanomolar, đồng thời ức chế protein vận chuyển chất dẫn truyền thần kinh VMAT2 và chặn chất vận chuyển amin tại hàng rào máu não [1].

Cơ chế này kích thích mạnh hệ thần kinh tự chủ, tương tự nicotine, gây co mạch, kích thích tim đập nhanh và tăng huyết áp đột ngột. Hơn nữa, tổng quan năm 2021 ghi nhận hơn 610 bài báo khoa học thẩm định về dược lý của lobeline, nhưng nhấn mạnh rằng chỉ số điều trị của hợp chất này cực kỳ hẹp, độc tính có thể gây tử vong, đi kèm hàng loạt tác dụng phụ như nghẹt thở, ho dữ dội và rối loạn tiêu hóa nghiêm trọng [1]. Ngoài lobeline, chi Lobelia còn chứa lobinaline, một alkaloid khác có khả năng kích thích giải phóng dopamine và gắn lên thụ thể alpha4beta2 cũng như alpha7-nicAchR [3].

Nghiên cứu thực nghiệm về độc tính và cơ chế

Một nghiên cứu trên 69 chuột đực trưởng thành chủng CF-1 thử nghiệm tiêm màng bụng (-)-lobeline hydrochloride monohydrate ở liều 10 hoặc 20 mg/kg trước 30 phút khi gây co giật bằng pilocarpine (300 mg/kg) cho thấy lobeline giúp giảm tổn thương DNA và stress oxy hóa do cơn co giật [1].

Một nghiên cứu công bố năm 2014 đánh giá độc tính di truyền của lobeline trên chuột đực CF-1 chia làm 5 nhóm, tiêm màng bụng liều 5 hoặc 10 mg/kg mỗi ngày trong 3 ngày liên tiếp [4]. Kết quả phân tích tế bào máu ngoại vi bằng xét nghiệm comet, xét nghiệm đột biến Salmonella và xét nghiệm vi nhân tủy xương cho thấy lobeline không gây đột biến gen hay tổn thương nhiễm sắc thể, không làm biến đổi chỉ số men gan, thận hay chuyển hóa đường, lipid [4].

Dù các thử nghiệm trên chuột cho thấy lobeline không gây đột biến gen ở liều kiểm soát nghiêm ngặt, nhưng trên thực tế lâm sàng ở người, việc tự ý dùng thảo mộc thô lại cực kỳ nguy hiểm. Tác động chủ vận lên thụ thể nicotinic kích thích thần kinh và tuần hoàn với khoảng cách giữa liều tác dụng và liều gây chết rất mong manh [1].

4 nhóm đối tượng cần tuyệt đối tránh cây bã thuốc

  1. Phụ nữ mang thai và đang cho con bú Hoạt chất lobeline trong cây bã thuốc có khả năng vượt qua hàng rào máu não và xâm nhập vào hệ tuần hoàn [1]. Độc tính kích thích co mạch làm giảm lưu lượng máu nuôi thai nhi, có thể dẫn đến suy thai hoặc kích thích co bóp tử cung gây sảy thai, sinh non. Độc tính hẹp và nguy cơ gây nghẹt thở, co giật của loài cây này là mối đe dọa trực tiếp đến tính mạng của cả mẹ và bé [1]. Người đang cho con bú cũng không được dùng do các alkaloid dễ dàng bài tiết qua sữa mẹ.

  2. Người có bệnh tim mạch, huyết áp cao Cây bã thuốc tác động trực tiếp lên hệ tim mạch thông qua các thụ thể cholinergic [1]. Dược chất lobeline gây kích thích giao cảm mạch, làm tăng huyết áp đột ngột, thúc đẩy các cơn co thắt mạch vành và khiến tim đập nhanh mất kiểm soát. Với người có tiền sử suy tim, rối loạn nhịp tim hoặc xơ vữa động mạch, việc dùng thảo dược này có thể gây thiếu máu cơ tim cục bộ, thậm chí dẫn đến đột quỵ hoặc ngừng tim đột ngột.

  3. Trẻ em dưới 18 tuổi Cơ thể trẻ em có hệ thần kinh và cơ quan chuyển hóa gan, thận chưa hoàn thiện. Với một loại dược thảo có chỉ số an toàn cực hẹp như bã thuốc, chỉ một lượng nhỏ cũng đủ gây quá liều cấp tính [1]. Triệu chứng ngộ độc ở trẻ thường diễn tiến rất nhanh, dẫn đến nôn mửa dữ dội, khó thở, co giật và hôn mê [1].

  4. Người mắc bệnh dạ dày và đường tiêu hóa Do tính chất tác động lên hệ thần kinh phó giao cảm và thụ thể nicotinic, lobeline kích thích mạnh ống tiêu hóa, gây ra các tác dụng phụ nghiêm trọng như buồn nôn, nôn mửa liên tục và tiêu chảy [1]. Những người vốn bị viêm loét dạ dày - tá tràng hoặc hội chứng ruột kích thích sẽ phải đối mặt với nguy cơ kích ứng niêm mạc dữ dội, làm trầm trọng thêm các tổn thương sẵn có.

Hiểu lầm thường gặp: "Cây cỏ lành tính, dùng bao nhiêu cũng được"

Rất nhiều người lầm tưởng thảo mộc tự nhiên không có tác dụng phụ. Với cây bã thuốc, đây là quan niệm cực kỳ tai hại. Cây này còn có tên gọi dân gian phương Tây là "cây thuốc lá nôn" (puke weed) do tác dụng gây nôn dữ dội khi uống phải [1].

Hàm lượng 52 alkaloid trong mỗi cây biến đổi rất lớn tùy theo thổ nhưỡng, độ ẩm và thời gian thu hái [2]. Việc tự ý phơi khô, sắc thuốc tại nhà hoàn toàn không kiểm soát được hàm lượng lobeline đưa vào cơ thể, rất dễ vượt qua ngưỡng dung nạp và chạm tới ngưỡng ngộ độc chết người [1]. Không thể coi cây bã thuốc như các loại trà thảo mộc thông thường để uống thanh nhiệt hay bồi bổ.

Khuyến cáo áp dụng và bảo đảm an toàn

  • Tuyệt đối không tự ý tìm hái, sao sắc hoặc mua các bài thuốc trôi nổi chứa thành phần cây bã thuốc (Lobelia).
  • Chỉ sử dụng các chế phẩm tinh chế đã được cơ quan quản lý dược phẩm cấp phép lưu hành, có hàm lượng lobeline được định chuẩn ở ngưỡng an toàn tuyệt đối.
  • Khi điều trị cai thuốc lá hoặc bệnh hô hấp, hãy ưu tiên các phương pháp y học chính thống đã qua thử nghiệm lâm sàng rõ ràng.
  • Luôn thông báo và hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn bổ sung bất kỳ vị thuốc thảo dược nào, đặc biệt khi đang điều trị bệnh lý nền hoặc đang dùng thuốc tim mạch.

Cây bã thuốc là một loại dược liệu mạnh với nhiều hoạt tính sinh học đặc thù, nhưng độc tính tim mạch và hô hấp của nó quá lớn so với lợi ích tự điều trị tại nhà [1]. Việc nhận biết rõ rủi ro và tránh xa loài thảo mộc này là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe cho bạn và gia đình.