Cây cất hơi, tên khoa học Drymaria cordata (họ Cẩm chướng - Caryophyllaceae), là loại thảo dược bò lan thường gặp trong y học cổ truyền tại châu Phi và vùng Đông Bắc Ấn Độ [1]. Nhiều người dân có thói quen hái dùng trị bệnh thông thường vì nghĩ thảo mộc tự nhiên luôn an toàn. Tuy nhiên, việc tự ý dùng cây cất hơi tiềm ẩn nguy cơ lớn đối với nhiều nhóm đối tượng đặc biệt.
Thực tế, dữ liệu khoa học về độ an toàn dài hạn của cây cất hơi trên cơ thể người hiện vẫn còn rất thiếu thốn. Thảo dược này chứa các hợp chất alkaloid có hoạt tính sinh học [2], đồng thời chiết xuất từ lá của cây đã cho thấy độc tính trực tiếp lên sự phát triển của phôi thai sinh vật trong thử nghiệm [1]. Do đó, phụ nữ mang thai, người suy gan, suy thận là những người cần tuyệt đối thận trọng hoặc không nên sử dụng.
Cơ chế tác động sinh học của cây cất hơi
Cây cất hơi là loại cây thân bò thuộc họ Caryophyllaceae [1]. Trong thành phần hóa học của chi thực vật Drymaria, các nhà khoa học đã phân lập và xác định cấu trúc của alkaloid cordatanine (tên gọi trước đây liên quan đến drymaritin, mang cấu trúc 4-methoxycanthin-6-one) [2]. Các alkaloid tự nhiên thường mang hoạt tính sinh thái và dược lý mạnh, có thể tác động sâu vào các mô tế bào và quá trình chuyển hóa nội sinh.
Khi dung nạp vào cơ thể, các hợp chất hóa thực vật đòi hỏi các cơ quan chuyên trách như gan và thận tham gia chuyển hóa và bài tiết. Nếu các hoạt chất mang độc tính chưa xác định rõ liều an toàn, phôi thai non nớt hoặc cơ quan đào thải đã suy yếu sẽ gánh chịu tổn thương nặng nề nhất.
Nghiên cứu thực nghiệm về độc tính phát triển của cất hơi
Cho đến gần đây, các nghiên cứu khoa học chủ yếu tập trung vào một số ứng dụng chữa bệnh của cây cất hơi, trong khi hồ sơ về độc tính quái thai và an toàn phôi thai hầu như bị bỏ ngỏ [1]. Nhằm lấp khoảng trống này, một nghiên cứu công bố năm 2023 đã tiến hành đánh giá độc tính phát triển của chiết xuất methanol từ lá cây cất hơi (Drymaria cordata, viết tắt DCME) trên mô hình phôi cá ngựa vằn (zebrafish) [1].
Nghiên cứu được thiết kế dạng thử nghiệm tiền lâm sàng trên phôi sinh vật [1]. Sau khi phối giống cá đực và cá cái, các phôi cá ngựa vằn khỏe mạnh được chọn lọc kỹ dưới kính hiển vi và chuyển vào đĩa 96 giếng [1]. Phôi được tiếp xúc với DCME ở dải nồng độ từ 50 đến 400 microgam/ml (pha trong dung môi DMSO 2%) trong thời gian liên tục từ 24 giờ sau thụ tinh (hpf) đến 72 giờ sau thụ tinh [1].
Kết quả thử nghiệm cho thấy độc tính của dịch chiết lá cất hơi xuất hiện phụ thuộc rõ rệt vào nồng độ và thời gian tiếp xúc [1]. Cụ thể, các nhà khoa học đã ghi nhận hàng loạt bất thường hình thái và phát triển nghiêm trọng ở phôi cá [1]. Tại mốc 72 giờ sau thụ tinh, nồng độ gây chết 50% phôi (LC50) được xác định là 448 microgam/ml [1].
Đáng chú ý, ở mốc 72 giờ sau thụ tinh, phôi chịu tác động của chiết xuất lá cất hơi bộc lộ nhiều dị tật rõ rệt: biến đổi nhịp tim, giảm sắc tố, phù nề, cong vẹo cột sống, túi noãn hoàng chưa trưởng thành, giảm tỷ lệ nở vỏ và tốc độ tăng trưởng bị chậm lại [1]. Giới hạn của nghiên cứu này là mới chỉ dừng lại trên mô hình phôi cá ngựa vằn trong phòng thí nghiệm, chưa tiến hành thử nghiệm độc tính sinh sản trên động vật có vú hoặc lâm sàng người, nhưng kết quả đã gióng lên hồi chuông cảnh báo lớn về nguy cơ quái thai [1].
Bằng chứng khoa học: Lợi ích và khoảng trống dữ liệu
Cây cất hơi đã được sử dụng theo kinh nghiệm dân gian cho nhiều vấn đề sức khỏe khác nhau [1]. Dù vậy, phần lớn kiến thức truyền miệng này không đi kèm các báo cáo kiểm nghiệm an toàn định lượng. Các hợp chất như cordatanine có mặt trong chi thực vật này cho thấy nó chứa các phân tử có thể can thiệp sâu vào tế bào [2].
Tuy nhiên, bằng chứng an toàn hiện nay có lỗ hổng rất lớn: hoàn toàn thiếu các nghiên cứu độc tính mạn tính trên người. Cây cất hơi chưa có hồ sơ độc tính dài hạn đầy đủ, khiến ranh giới giữa liều có tác dụng và liều gây độc trở nên cực kỳ mong manh. Nghiên cứu năm 2023 nhấn mạnh sự cần thiết phải tiếp tục xây dựng hồ sơ độc học cho loại cây này trước khi nghĩ đến việc ứng dụng rộng rãi [1].
Ba nhóm đối tượng cần thận trọng hoặc tránh dùng
Dựa trên dữ liệu thực nghiệm đã công bố và đặc tính chuyển hóa, có 3 nhóm người không nên tự ý dùng cây cất hơi:
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Đây là nhóm có rủi ro cao nhất. Chiết xuất lá cây cất hơi đã cho thấy tác động gây dị tật tim, vẹo cột sống, phù nề và ức chế tăng trưởng trên mô hình phôi [1]. Do nguy cơ gây quái thai và ảnh hưởng trực tiếp đến phôi non nớt, phụ nữ mang thai tuyệt đối không sử dụng thảo dược này.
Người suy giảm chức năng gan: Gan là cơ quan hàng đầu tiếp nhận và khử độc các hợp chất lạ, bao gồm các alkaloid phức tạp như cordatanine từ chi Drymaria [2]. Khi tế bào gan suy yếu, khả năng phân giải độc chất giảm sút, dễ dẫn đến ngộ độc tích lũy hoặc làm bệnh gan tiến triển nặng hơn.
Người suy giảm chức năng thận: Thận chịu trách nhiệm lọc và đào thải các chất chuyển hóa sau cùng. Người có bệnh lý suy thận mạn tính hoặc tổn thương cầu thận dễ gặp hiện tượng ứ đọng các thành phần từ cất hơi trong máu, gây độc cho toàn bộ cơ thể.
Những hiểu lầm thường gặp về cây cất hơi
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên hái từ vườn nhà hoặc vùng đồi núi thì an toàn tuyệt đối, không có tác dụng phụ. Thực tế, nhiều loại cây thuốc chứa hàm lượng alkaloid tự nhiên rất mạnh nhằm tự bảo vệ trước môi trường, và những chất này có thể gây độc cho tế bào [2].
Một sai lầm phổ biến khác là cho rằng phụ nữ mang thai ốm đau dùng cây cỏ sẽ lành hơn dùng thuốc tây. Dữ liệu từ phôi học cá ngựa vằn đã chứng minh chiết xuất lá cất hơi gây chậm tăng trưởng và biến dạng cấu trúc xương sống [1]. Tự ý dùng nước sắc cất hơi khi mang thai là hành động liều lĩnh, đe dọa trực tiếp sự toàn vẹn của thai nhi.
Ngoài ra, quan niệm "uống dài ngày để bồi bổ" cũng rất nguy hại. Khi chưa có dữ liệu độc tính tích lũy dài hạn, việc dùng cây cất hơi liên tục trong thời gian dài có thể làm tổn hại chức năng gan, thận một cách âm thầm mà người dùng không hề hay biết.
Áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn
Đối với người dân thông thường, khi chưa có chỉ định hoặc hướng dẫn chuyên môn rõ ràng, không nên tự ý thu hái cây cất hơi ngoài tự nhiên để đun nước uống, giã nát đắp hoặc làm trà thảo mộc. Mọi thử nghiệm tự phát đều có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc liều lượng.
Nếu từng sử dụng hoặc có ý định sử dụng các bài thuốc truyền thống chứa cất hơi, người bệnh cần trao đổi thẳng thắn với bác sĩ chuyên khoa hoặc thầy thuốc y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề. Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi, vàng da, nước tiểu sẫm màu, buồn nôn, cần ngừng dùng ngay và đến bệnh viện kiểm tra chức năng gan thận.
Việc bảo vệ sức khỏe luôn cần sự cẩn trọng và tỉnh táo. Cây cất hơi (Drymaria cordata) vẫn đang trong giai đoạn cần các nghiên cứu độc học sâu hơn để làm rõ mức độ an toàn [1]. Người dân không nên coi thảo mộc tự nhiên là vô hại, đặc biệt là nhóm phụ nữ có thai và người có bệnh nền suy giảm chức năng gan, thận.
