Ai không nên dùng cù đèn lá dày? Cảnh báo cho thai kỳ

Nhiều người có thói quen hễ thấy cây thuốc nam mọc hoang quanh nhà là hái về sắc uống để bồi bổ hoặc chữa bệnh. Cù đèn lá dày (Croton crassifolius) là một trong những loại cây cỏ được lưu truyền trong dân gian, khiến không ít người tò mò tìm mua sử dụng.

Tuy nhiên, câu trả lời từ góc nhìn y học hiện đại là phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ và người suy giảm chức năng gan tuyệt đối không nên tự ý dùng dược liệu này. Việc thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng kiểm chứng độ an toàn cùng với độc tính tiềm ẩn từ các hoạt chất họ đậu ma (Croton) có thể gây nguy hiểm khó lường cho sức khỏe.

Bản chất cây cù đèn lá dày và các hoạt chất sinh học

Cù đèn lá dày, tên khoa học là Croton crassifolius, thuộc chi Croton trong họ Thầu dầu (Euphorbiaceae). Trong tự nhiên, các loài thực vật thuộc chi này thường chứa nhiều nhóm hợp chất thứ cấp phức tạp để tự vệ, chủ yếu tập trung ở phần rễ và vỏ cây.

Các phân tích hóa thực vật chuyên sâu cho thấy rễ của cây cù đèn lá dày chứa một lượng lớn hợp chất thuộc nhóm diterpenoid và sesquiterpenoid [3, 4, 7]. Cụ thể, một công bố năm 2017 đã phân lập được 8 diterpenoid mới đặt tên là crassin A-H cùng 19 hợp chất đã biết từ dịch chiết axeton 70% của rễ cây này ^[1]. Tiếp đó, nghiên cứu năm 2019 tiếp tục tìm thấy 5 sesquiterpenoid, bao gồm hai chất mới là axit 6S-hydroxy-cyperenoic và crassifterpenoid A ^[2]. Đến năm 2021, phương pháp chiết xuất chất lỏng siêu tới hạn rễ cù đèn lá dày tiếp tục phát hiện thêm hai diterpenoid mới là crassifolius P và crassifolius Q ^[3].

Về mặt tác động tế bào, các hợp chất này thể hiện hoạt tính sinh học rất mạnh. Diterpenoid crassin H thể hiện độc tính tế bào chọn lọc trên dòng tế bào A549 với nồng độ ức chế tối thiểu IC50 đạt 5,2 µM, trong khi chất chettaphanin-II có IC50 là 8,4 µM trên dòng A549 và 10,5 µM trên dòng HL-60 ^[1]. Tương tự, hai hợp chất crassifolius P và Q cũng cho thấy hoạt tính ức chế tăng sinh rõ rệt đối với các dòng tế bào khối u A549, Hep-G2 và Hela với giá trị IC50 dao động trong khoảng từ 20,43 ± 1,18 µM đến 25,72 ± 1,32 µM ^[3]. Khi thử nghiệm các sesquiterpenoid trên dòng tế bào gan HepG2 và Hep3B, các chất này không thể hiện hoạt tính gây độc tế bào đáng kể ^[2]. Những hoạt tính gây ức chế tế bào mạnh mẽ này cho thấy các chất từ cù đèn lá dày không hề trơ về mặt sinh học, mà có khả năng can thiệp trực tiếp vào sự sống của tế bào sống.

Cảnh báo đặc biệt nguy hiểm cho phụ nữ mang thai

Đối tượng đầu tiên và quan trọng nhất phải tránh xa các loài dược liệu thuộc chi Croton là phụ nữ đang mang thai. Trong dân gian ở một số khu vực trên thế giới như Brazil, dịch chiết từ các loài cùng chi cù đèn điển hình như Croton urucurana từng bị lạm dụng bừa bãi làm chất gây sảy thai ^[4].

Để kiểm chứng mức độ nguy hại, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2017 đã đánh giá tác động của dịch chiết nước mủ cây Croton urucurana trên chuột cống mang thai ^[4]. Chuột mang thai được chia thành 4 nhóm ngẫu nhiên: nhóm đối chứng uống nước lọc, và ba nhóm can thiệp cho uống dịch chiết bằng ống thông dạ dày suốt thai kỳ với các mức liều 200 mg/kg, 400 mg/kg và 800 mg/kg ^[4]. Khi chuột đến ngày sinh, các nhà nghiên cứu tiến hành mổ lấy mẫu máu, mô bào thai để kiểm tra dị tật và cân nặng ^[4].

Kết quả cho thấy ở tất cả các nhóm uống dịch chiết chi cù đèn, chuột mẹ bị sụt cân, giảm lượng thức ăn ăn vào và tăng tỷ lệ mất phôi trước khi làm tổ so với nhóm đối chứng ^[4]. Ở mức liều 400 mg/kg và 800 mg/kg, men gan của chuột mẹ tăng cao, đồng thời trọng lượng cơ thể thai nhi và hiệu quả chức năng nhau thai đều suy giảm ^[4]. Nghiêm trọng hơn, nhóm dùng liều 800 mg/kg ghi nhận nồng độ protein toàn phần, cholesterol tăng cao và tăng trọng lượng tương đối của tim chuột mẹ ^[4]. Đặc biệt, liều dùng càng cao thì tỷ lệ dị tật xương và nội tạng ở chuột con càng tăng lên rõ rệt ^[4].

Nghiên cứu kết luận việc tiếp xúc với hoạt chất chi cù đèn gây độc trực tiếp cho cơ thể mẹ và phá hỏng quá trình phát triển phôi thai ^[4]. Nhau thai là hàng rào bảo vệ thai nhi, nhưng khi hiệu quả nhau thai bị phá hủy kèm theo men gan mẹ tăng vọt, thai nhi sẽ đối mặt nguy cơ dị tật xương khớp, suy dinh dưỡng hoặc chết lưu ^[4]. Do đó, việc tự ý dùng bất kỳ chế phẩm nào từ chi cù đèn lá dày trong thai kỳ đều tiềm ẩn rủi ro khôn lường ^[4].

Nguy cơ tổn thương ở người suy giảm chức năng gan

Gan là cơ quan chính đảm nhiệm vai trò chuyển hóa và giải độc tất cả các hợp chất đưa vào cơ thể qua đường tiêu hóa. Với những người vốn dĩ đã có chức năng gan suy giảm như viêm gan, xơ gan hay men gan cao, việc nạp thêm các dịch chiết thảo dược chưa tinh chế là gánh nặng khổng lồ.

Nghiên cứu trên động vật cho thấy rõ dịch chiết từ cây họ cù đèn làm tăng nồng độ các enzyme gan trong máu chuột mẹ ở các mức liều từ 400 mg/kg trở lên ^[4]. Sự gia tăng nồng độ men gan là chỉ dấu rõ ràng cho thấy các tế bào gan đang bị phá hủy và rò rỉ enzyme ra lòng mạch ^[4]. Các diterpenoid và sesquiterpenoid phức tạp phân lập từ rễ cù đèn lá dày đòi hỏi chuỗi phản ứng sinh hóa phức tạp tại gan để phân rã và đào thải [3, 4, 7].

Khi tế bào gan đang suy yếu, các chất chuyển hóa trung gian của cù đèn lá dày có thể tích tụ lại mà không được đào thải kịp thời. Tình trạng này có thể khởi phát viêm gan nhiễm độc do thảo dược, khiến tình trạng suy tế bào gan tiến triển trầm trọng hơn. Ngoài ra, việc các nghiên cứu thử nghiệm hoạt chất rễ cù đèn trên tế bào ung thư gan Hep-G2 và Hep3B chỉ mới dừng lại ở mức khảo sát sơ bộ trong đĩa thí nghiệm invitro [3, 7], hoàn toàn chưa có bất kỳ bằng chứng nào chứng minh dược liệu này có thể bảo vệ hay hồi phục tế bào gan người sống.

Trẻ nhỏ và hệ thống cơ quan chưa hoàn thiện

Bên cạnh thai phụ và người suy gan, trẻ nhỏ là nhóm đối tượng thứ ba tuyệt đối không được tiếp xúc với cù đèn lá dày. Ở trẻ em, cơ thể không phải là một "người lớn thu nhỏ" mà hệ enzym chuyển hóa thuốc tại gan và tốc độ lọc cầu thận tại thận vẫn đang trong quá trình hoàn thiện.

Các dữ liệu nghiên cứu độc tính đã ghi nhận hoạt chất chi cù đèn có khả năng tác động mạnh tới sự phát triển các cấu trúc xương và cơ quan nội tạng của sinh vật non ^[4]. Hơn thế nữa, các diterpenoid từ rễ cù đèn lá dày như crassin H hay crassifolius P và Q sở hữu hoạt tính ức chế tế bào rất nhạy [4, 7]. Với một cơ thể non nớt đang cần sự phân chia và phát triển nhanh chóng của các mô tế bào, việc tiếp xúc với các hóa chất có hoạt tính ức chế tăng sinh có thể cản trở sự lớn lên tự nhiên của trẻ.

Khoảng cách an toàn giữa liều có tác dụng sinh học và liều gây độc của thảo dược dạng thô là rất mong manh. Chỉ một lượng nhỏ dịch sắc cù đèn dùng sai cho trẻ cũng có thể dẫn tới ngộ độc cấp tính, nôn mửa, rối loạn điện giải và tổn thương chức năng gan thận cấp.

Hiểu lầm thường gặp về thảo dược thiên nhiên

Một hiểu lầm rất phổ biến là nhiều người tin rằng "cây cỏ tự nhiên thì lành tính, uống không bổ ngang cũng bổ dọc". Sự thật là tự nhiên sinh ra các hoạt chất hóa thực vật như sesquiterpene và diterpene trong rễ cây cù đèn vốn để bảo vệ cây khỏi côn trùng và mầm bệnh [3, 4, 7]. Những chất này về bản chất hóa học đều là các hợp chất có hoạt tính mạnh mẽ.

Một sai lầm khác là việc nghe theo kinh nghiệm truyền miệng để tự ý thu hái rễ cây về ngâm rượu hay sắc uống với mong muốn chữa ung thư hay bồi bổ. Mặc dù các nhà khoa học ghi nhận hoạt chất crassin H hay crassifolius P, Q có độc tính chọn lọc trên các dòng tế bào u phổi A549, ung thư gan Hep-G2 hay ung thư cổ tử cung Hela trong ống nghiệm [4, 7], điều đó không đồng nghĩa với việc uống nước sắc cù đèn lá dày sẽ tiêu diệt được khối u trên cơ thể người.

Từ thử nghiệm trong phòng thí nghiệm (in vitro) đến ứng dụng lâm sàng trên người là một chặng đường rất dài, đòi hỏi đánh giá độc tính tế bào lành, dược động học và độ an toàn qua nhiều pha thử nghiệm. Việc tự ý uống nước sắc thô không kiểm soát liều lượng đồng nghĩa với việc đưa toàn bộ độc chất và tạp chất vào cơ thể, đối mặt với nguy cơ ngộ độc trước khi thấy được bất kỳ lợi ích nào ^[4].

Nhóm đối tượng cần thận trọng và khuyến cáo sử dụng

Tựu trung lại, nhóm đối tượng tuyệt đối chống chỉ định và phải kiêng dùng cù đèn lá dày gồm:

• Phụ nữ mang thai hoặc nghi ngờ có thai, do nguy cơ độc tính phôi thai, sụt cân mẹ, gây dị tật xương và nội tạng thai nhi, cũng như nguy cơ sảy thai ^[4].
• Phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ, vì chưa có dữ liệu chứng minh các diterpenoid và sesquiterpenoid có bài tiết qua sữa mẹ hay không [3, 4].
• Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới mọi hình thức sử dụng.
• Người có tiền sử viêm gan cấp hoặc mạn tính, xơ gan, men gan tăng cao do nguy cơ tăng men gan và độc tính chuyển hóa ^[4].

Đối với những người hoàn toàn khỏe mạnh, cũng không nên tự ý tìm kiếm hay sử dụng cù đèn lá dày theo lời mách bảo truyền tai. Toàn bộ các tài liệu khoa học hiện nay về rễ cây cù đèn lá dày (Croton crassifolius) mới chỉ dừng lại ở các nghiên cứu phân lập hóa học và sàng lọc độc tính tế bào trong ống nghiệm [3, 4, 7]. Chưa có bất kỳ tài liệu y khoa chính thống nào xác lập liều dùng an toàn, cách chế biến loại bỏ độc tố hay công dụng chữa bệnh cụ thể của loài cây này trên người.

Khi gặp bất kỳ vấn đề nào về sức khỏe, người dân cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám. Tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc dân gian từ thảo dược chứa độc tính chưa được kiểm chứng, và phải luôn thông báo cho bác sĩ điều trị biết về các loại thảo dược mình từng dùng trước đó để tránh nguy cơ tương tác thuốc nguy hiểm.