Nhiều người dân vùng biển thường có thói quen hái các loại cây mọc hoang dại trên bãi cát để làm rau ăn hoặc nấu nước uống nhằm mục đích chữa bệnh xương khớp hay ngứa ngáy. Trong đó, rau muống biển (tên khoa học là Ipomoea pes-caprae) là loài cây mọc bò phổ biến rất quen thuộc. Tuy nhiên, việc tự ý thu hái và sử dụng loại cây này tiềm ẩn nhiều nguy cơ ngộ độc nguy hiểm, đặc biệt đối với phụ nữ mang thai và người có bệnh lý đường tiêu hóa.
Câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng khoa học là phụ nữ có thai, người có hệ tiêu hóa yếu tuyệt đối không được tự ý sử dụng rau muống biển dưới bất kỳ hình thức nào. Dù có một số hoạt tính sinh học đang được nghiên cứu, loài cây này cùng các loài thực vật họ hàng mang độc tính sinh sản đáng ngại và khả năng tích tụ kim loại nặng rất cao.
Rau muống biển là cây gì và thói quen sử dụng trong dân gian
Rau muống biển là loài thực vật chịu mặn thuộc họ Bìm bìm (Convolvulaceae), phân bố rộng rãi tại khắp các vùng bờ biển cát nhiệt đới và cận nhiệt đới trên thế giới [1]. Toàn bộ cây có thể thu hái dễ dàng dọc theo bờ biển, cồn cát và thường được người dân địa phương tại nhiều quốc gia như Brazil, Mexico, Trung Quốc hay Ấn Độ thu thập để làm thuốc dân gian [1].
Trong y học cổ truyền, rau muống biển từ lâu đã được người dân truyền tai nhau để hỗ trợ điều trị đau nhức xương khớp, thấp khớp, viêm da hoặc các vết cắn từ sinh vật biển [2], [1]. Các tài liệu tổng quan ghi nhận chiết xuất từ rau muống biển thể hiện một số đặc tính chống oxy hóa, kháng viêm và giảm đau trong các thử nghiệm tiền lâm sàng [1].
Tuy nhiên, hình thái bên ngoài của rau muống biển khá giống với rau muống ăn thông thường, khiến không ít người lầm tưởng đây là loại rau lành tính có thể dùng thoải mái. Thói quen sử dụng truyền miệng không qua kiểm chứng y khoa này chính là nguồn cơn của nhiều vụ ngộ độc và ảnh hưởng xấu tới sức khỏe.
Bằng chứng về nguy cơ độc tính đối với thai kỳ và phôi thai
Mối lo ngại lớn nhất khi sử dụng các loài thực vật thuộc chi rau muống hoang dại chính là nguy cơ độc tính đối với phụ nữ mang thai. Hiện nay, các thử nghiệm trực tiếp về độc tính thai kỳ chuyên biệt của Ipomoea pes-caprae trên phụ nữ mang thai còn thiếu vắng do rào cản đạo đức y sinh học. Tuy vậy, các bằng chứng thực nghiệm trên động vật từ các loài cùng chi Ipomoea đã gióng lên hồi chuông cảnh báo đặc biệt nghiêm ngặt [3].
Một nghiên cứu độc học công bố năm 2003 trên chuột cống mang thai đã đánh giá chi tiết tác hại của chiết xuất thực vật độc Ipomoea carnea (cùng chi với rau muống biển) khi cho dùng qua đường uống từ ngày thứ 6 đến ngày 20 của thai kỳ [3]. Kết quả kiểm tra mô bệnh học vào ngày mang thai thứ 21 ghi nhận hiện tượng không bào hóa lysosome đặc trưng của tình trạng nhiễm độc tại hàng loạt cơ quan quan trọng như tuyến giáp, tuyến tụy, gan và thận của chuột mẹ [3].
Đáng chú ý, nghiên cứu phát hiện các tổn thương cơ quan này tuy có thể phục hồi ở chuột mẹ sau khi sinh 7 ngày, nhưng lại không thể hồi phục ở chuột con [3]. Sự phơi nhiễm chất độc này trong thai kỳ dẫn đến hàng loạt bất thường trong quá trình tạo phôi, gây giảm trọng lượng sơ sinh, làm teo tuyến ức và khiến lách to ra ở con non [3].
Nguyên nhân được xác định là do độc chất swainsonine có trong thực vật chi Ipomoea có khả năng đi qua hàng rào nhau thai của động vật mẹ để xâm nhập trực tiếp vào thai nhi [3]. Mặc dù nghiên cứu này được thực hiện trên loài họ hàng Ipomoea carnea, việc xuất hiện độc tính gây quái thai, biến đổi phôi và rối loạn cơ quan nội tạng cảnh báo phụ nữ mang thai tuyệt đối không được dùng thử các loài rau muống hoang dại này [3].
Rủi ro kích ứng đường tiêu hóa và suy giảm miễn dịch
Bên cạnh nguy cơ đối với thai sản, các loài thực vật độc trong chi Ipomoea còn thể hiện độc tính tiêu hóa rõ rệt trên động vật [3]. Độc tính mãn tính từ các thực vật này đã được ghi nhận trên gia súc với biểu hiện lâm sàng là suy giảm chức năng tiêu hóa bất thường và biến đổi chức năng nội tiết [3].
Khi vào cơ thể qua đường tiêu hóa, các thành phần có hại có thể thúc đẩy hiện tượng không bào hóa các tế bào mô gan, tụy và thận [3]. Độc chất còn gây ảnh hưởng tiêu cực đến hệ thống thần kinh trung ương và làm biến đổi hoạt động bình thường của hệ miễn dịch [3].
Đối với những người có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược hay hội chứng ruột kích thích, việc dung nạp các chất chiết xuất thô chưa tinh chế rất dễ dẫn đến kích ứng niêm mạc. Tình trạng buồn nôn, đau bụng, tiêu chảy và rối loạn hấp thu là những biểu hiện thường thấy khi đường ruột tiếp xúc với các hợp chất lạ từ dược liệu chưa được chuẩn hóa [3].
Hệ thống miễn dịch cũng có nguy cơ bị ức chế nghiêm trọng dưới tác động của độc tính tích lũy [3]. Do đó, việc tự ý sắc nước rau muống biển uống để trị bệnh không những không chữa khỏi bệnh tiêu hóa mà còn làm tăng nguy cơ tổn thương gan thận [3].
Nguy cơ tiềm ẩn từ khả năng tích tụ kim loại nặng của rau muống biển
Một mối nguy hiểm cực kỳ lớn khác ít ai ngờ tới chính là rau muống biển có khả năng hút và tích tụ kim loại nặng cực mạnh từ môi trường sinh sống [4]. Do đặc tính mọc hoang dại ở các bãi biển chịu nhiều biến động ô nhiễm hoặc sau thiên tai, đất cát nơi cây sinh sống thường bị nhiễm các chất độc vô cơ [4].
Một nghiên cứu thực địa công bố năm 2015 tại Thái Lan đã tiến hành khảo sát nồng độ kim loại nặng và á kim trong mẫu đất và mẫu cây rau muống biển tại các khu vực chịu ảnh hưởng bởi sóng thần năm 2004 [4]. Kết quả phân tích cho thấy hàm lượng các chất cadmi (Cd), chì (Pb), kẽm (Zn) và asen (As) tăng cao trong đất, kéo theo sự tích lũy nghiêm trọng của chì, kẽm, asen, selen (Se), crom (Cr) và niken (Ni) bên trong các bộ phận của cây [4].
Hệ số tích lũy sinh học (BAF) xác nhận khả năng hấp thụ kim loại nặng rất cao của loài rau muống biển từ đất bị ô nhiễm, sau đó vận chuyển và phân tán lên các bộ phận của cây [4]. Đáng lo ngại hơn cả, bộ phận chứa hàm lượng kim loại nặng cao nhất lại là hoa của rau muống biển, tiếp theo sau đó là lá và thân cây [4].
Chì và asen đều là những chất độc bảng A, có thể gây tổn thương hệ thần kinh, suy thận, nhiễm độc máu và làm tăng dị tật thai nhi nếu tích tụ trong cơ thể người tiêu dùng [4]. Việc thu hái ngẫu nhiên rau muống biển mọc ven bờ biển mà không kiểm tra độ sạch của đất đồng nghĩa với việc trực tiếp đưa một lượng lớn kim loại độc hại vào cơ thể [4].
Những nghiên cứu dược lý hiện đại nói gì về rau muống biển?
Để nhìn nhận một cách khách quan, rau muống biển dưới góc độ chiết xuất phòng thí nghiệm đang là đối tượng nghiên cứu của nhiều nhà khoa học [5], [2]. Một số nghiên cứu đã tìm cách phân lập và đánh giá các hoạt chất có ích nhằm ứng dụng trong y học hiện đại [2].
Năm 2023, một nghiên cứu tại Trung Quốc đã sử dụng phương pháp sắc ký lỏng khối phổ siêu cao áp (UPLC-MS) kết hợp dược lý mạng lưới đích để làm rõ thành phần và cơ chế của rau muống biển đối với bệnh viêm khớp dạng thấp [2]. Các nhà khoa học đã xác định được 23 hợp chất trong dịch chiết nước của rau muống biển và tìm thấy 12 thành phần được hấp thu vào huyết tương của chuột cống [2].
Nghiên cứu này chỉ ra rằng 12 thành phần hấp thu đó có thể đóng vai trò điều hòa phản ứng viêm, phản ứng miễn dịch, sự tăng sinh tế bào và quá trình chết rụng tế bào trong cơ chế chống viêm khớp trên mô hình động vật [2]. Tuy nhiên, đây mới chỉ là phân tích hóa học và dược lý mạng trên động vật gặm nhấm, chưa phải là thử nghiệm lâm sàng điều trị trực tiếp trên bệnh nhân [2].
Ở một khía cạnh khác, nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát tiềm năng chống ung thư da melanoma in vivo của dịch chiết rau muống biển trên mô hình chuột [5]. Chuột được cho dùng dịch chiết methanol của rau muống biển ở liều lượng 25 mg/kg và 50 mg/kg thể trọng trong 40 ngày liên tục [5].
Đến ngày thứ 40 của đợt can thiệp, kết quả cho thấy thể tích khối u ở cả hai nhóm chuột dùng liều 25 và 50 mg/kg đều giảm đáng kể so với nhóm chuột đối chứng chỉ dùng nước muối sinh lý 10 mL/kg thể trọng (với độ tin cậy P < 0.01) [5]. Sau 40 ngày điều trị, vào ngày thứ 41, các chuyên gia đã mổ lấy khối u và kiểm tra cấu trúc mô bệnh học [5]. Dù vậy, kết quả này được tạo ra từ dịch chiết cồn tinh chế trong phòng thí nghiệm trên chuột, không đồng nghĩa với việc người bệnh ăn rau tươi hay đun nước lá uống có thể chữa được bệnh ung thư [5].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng rau muống biển
Rất nhiều người thường đánh đồng tên gọi "rau muống biển" với "rau muống nước" hay "rau muống cạn" ăn hàng ngày. Đây là sự nhầm lẫn vô cùng tai hại vì rau muống biển là loài hoang dại chứa nhiều chất có dược tính mạnh và tiềm ẩn độc tố, không phải là thực phẩm thông thường.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "cây cỏ tự nhiên thì không có tác dụng phụ". Nghiên cứu khoa học đã chứng minh độc chất từ thực vật họ hàng có thể qua nhau thai gây độc cho phôi và gây bất thường tiêu hóa [3]. Hơn nữa, cây cỏ tự nhiên ven biển có khả năng tích lũy các chất độc hại như chì, asen từ đất cát xung quanh với nồng độ rất cao [4].
Hiểu lầm thứ ba là tin rằng rau muống biển có thể thay thế thuốc chữa bệnh xương khớp hay tiêu trừ khối u. Các nghiên cứu hiện tại mới dừng ở mức mô hình chuột thực nghiệm hoặc phân tích thành phần trong dịch chiết tinh chế [5], [2]. Dùng rau muống biển thô không kiểm soát liều lượng có thể dẫn đến nhiễm độc trước khi nhận được bất kỳ lợi ích nào.
Ai nên thận trọng và cần tránh tuyệt đối?
Dựa trên các cảnh báo về mặt độc lý học và nguy cơ tích tụ hóa chất, nhóm đối tượng cần kiêng cữ tuyệt đối rau muống biển bao gồm:
- Phụ nữ đang mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Tuyệt đối không sử dụng. Dữ liệu độc tính từ chi thực vật này cho thấy nguy cơ gây độc phôi thai, teo tuyến ức, lách to và chậm phát triển ở con non do độc chất đi qua nhau thai [3]. Nguy cơ nhiễm độc kim loại nặng chì và asen từ cây cũng đe dọa trực tiếp đến sự phát triển của thai nhi [4].
- Người mắc bệnh lý đường tiêu hóa: Người bị đau dạ dày, viêm loét đường ruột, suy giảm chức năng gan mật cần tránh xa do nguy cơ gây tổn thương mô tế bào tiêu hóa và rối loạn chức năng nội tiết [3].
- Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Đây là những nhóm đối tượng có chức năng gan thận nhạy cảm, rất dễ bị ngộ độc nếu nhiễm phải các kim loại nặng tích tụ trong cây [4].
- Bệnh nhân ung thư hoặc viêm khớp tự miễn: Không được bỏ thuốc điều trị theo phác đồ của bác sĩ để uống nước rau muống biển. Dữ liệu kháng u và chống viêm khớp hiện mới dừng lại ở mô hình chuột và tế bào, chưa có khuyến cáo điều trị chính thức trên người [5], [2].
Cách tiếp cận đúng đắn và lời khuyên y khoa
Để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình, người dân tuyệt đối không tự ý hái lá, thân hay hoa của cây rau muống biển mọc ở bãi biển để làm rau ăn, ép nước hay phơi khô sắc thuốc uống. Cần lưu ý rằng hoa và lá của cây là nơi tập trung nồng độ kim loại nặng cao nhất nếu vùng đất đó bị ô nhiễm [4].
Trong trường hợp vô tình ăn phải hoặc sử dụng rau muống biển mà xuất hiện các dấu hiệu bất thường như buồn nôn, cồn cào ruột, đau quặn bụng, tiêu chảy hoặc chóng mặt, cần ngừng sử dụng ngay lập tức. Người bệnh nên đến cơ sở y tế gần nhất để được thăm khám và xử trí kịp thời.
Tóm lại, rau muống biển là một loài thực vật hoang dại có giá trị nghiên cứu sinh học nhưng lại ẩn chứa nhiều nguy cơ độc chất cho con người [3], [4]. Để điều trị các bệnh lý mạn tính như thấp khớp hay ung thư, người bệnh cần tuân thủ hướng dẫn chuyên môn của bác sĩ thay vì mạo hiểm sử dụng những dược liệu truyền miệng chưa được kiểm chứng độ an toàn [5], [2].
