Nhu cầu tìm kiếm dược liệu tự nhiên và sự thật về cây re rừng

Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo mộc mọc hoang dã hoặc cây thuốc dân gian để nấu nước uống, trị nhức mỏi xương khớp hay cầm máu với suy nghĩ thảo dược tự nhiên luôn lành tính. Re rừng, tên khoa học thuộc chi Neocinnamomum, đặc biệt là loài Neocinnamomum delavayi, là một trong những loài thực vật như vậy thường được nhắc đến trong y học cổ truyền bản địa [1].

Tuy nhiên, câu trả lời trực tiếp cho sự an toàn của loại cây này là: chưa có đủ bằng chứng lâm sàng hiện đại để khẳng định re rừng an toàn tuyệt đối cho mọi người dùng. Đặc biệt, các nhóm đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, trẻ nhỏ và người dễ dị ứng tinh dầu cần hết sức thận trọng và không nên tự ý dùng thảo dược này khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Dữ liệu nghiên cứu dược lý trên người hiện nay vẫn còn là một khoảng trống rất lớn [2].

Cây re rừng phân bố chủ yếu ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới thuộc khu vực Đông Nam Á và Tây Nam Trung Quốc [1], [3]. Dù có lịch sử sử dụng trong dân gian, việc thiếu các nghiên cứu độc tính bài bản khiến việc tự hái, tự dùng thảo dược này tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường cho sức khỏe.

Bản chất cây re rừng và các hoạt chất sinh học đã được phát hiện

Chi re rừng Neocinnamomum thuộc họ Long não (Lauraceae), là một nhóm thực vật có giá trị về hạt lấy dầu và làm thuốc nhưng đến nay vẫn còn ít nghiên cứu [3]. Trong đó, loài Neocinnamomum delavayi được ghi nhận phân bố rộng rãi ở vùng Tứ Xuyên và Vân Nam (Trung Quốc) [1].

Về mặt hóa học thực vật, thân cây re rừng Neocinnamomum delavayi chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học bao gồm sesquiterpenoid, flavonoid và sterol [1]. Các nhà khoa học cũng phát hiện lá của loài cây này chứa các tế bào tiết dầu rất phong phú [4]. Khi phân tích tế bào tiết tinh dầu ở lá cây bằng kỹ thuật vi phẫu laser kết hợp phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR), các chuyên gia đã xác định được ba hợp chất furofuran lignan chính gồm (+)-eudesmin, (+)-magnolin và demethoxyaschantin [4].

Các hợp chất tự nhiên này đóng vai trò như một cơ chế phòng vệ tự nhiên của cây trước các loài sâu bọ [4]. Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm chứng minh rằng hai hợp chất (+)-eudesmin và (+)-magnolin có hoạt tính chống ăn rõ rệt đối với sâu hại tổng hợp Spodoptera exigua, giúp lá cây tránh bị côn trùng tấn công [4]. Ngoài ra, hạt của các loài thuộc chi re rừng rất giàu các axit béo chuỗi dài (LCFAs) và đang được xem là nguồn nguyên liệu tiềm năng cho sản xuất dầu diesel sinh học [5].

Kinh nghiệm dân gian và khoảng trống nghiên cứu dược lý trên người

Trong kinh nghiệm y học cổ truyền Trung Quốc, lá của cây re rừng Neocinnamomum delavayi từ lâu đã được người dân dùng để hỗ trợ người bị xuất huyết, bầm tím vết thương và đau nhức xương khớp do phong thấp [1], [2].

Một nghiên cứu dân tộc thực vật học năm 2023 khảo sát về các loại trà thảo mộc tại Quảng Tây (Trung Quốc) cho biết người Tráng tại thị trấn Bình Mãng, huyện Na Pha dùng cành thân cây re rừng Neocinnamomum delavayi cắt thành nhiều đoạn nhỏ, sau đó cho vào chảo đun và khuấy đều trong 4 đến 5 phút cho đến khi nước chuyển sang màu đỏ [2]. Nước trà này là món quà hiếu khách được dùng trong nghi lễ đón tiếp những vị khách quý của người bản địa [2]. Theo lời kể của người dân địa phương, loại trà này có thể giúp phòng ngừa cảm lạnh và chữa tiêu chảy ở trẻ em [2].

Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu trong chính công trình này đã cảnh báo rõ ràng rằng các nghiên cứu hóa học thực vật hiện nay trên cây Neocinnamomum delavayi chỉ chủ yếu tập trung vào các thành phần dễ bay hơi (tinh dầu) chiết xuất từ lá [2]. Toàn bộ hoạt tính dược lý thực sự của loại cây này và vai trò tác động của nó trong cơ thể người đều đang bị bỏ ngỏ, chưa được kiểm chứng khoa học [2].

Bằng chứng khoa học hiện tại nói gì về chi re rừng?

Hầu hết các nghiên cứu đã công bố về chi re rừng Neocinnamomum tính đến thời điểm hiện tại tập trung vào lĩnh vực bộ gen học, phân loại học và sinh học thực vật, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người:

  • **Nghiên cứu bộ gen lục lạp của Neocinnamomum delavayi (2019): Các nhà khoa học đã xác định trình tự bộ gen lục lạp hoàn chỉnh của loài cây này với chiều dài 150.584 cặp base (bp) và hàm lượng AT tổng thể là 61% [1]. Nghiên cứu chỉ ra mối quan hệ di truyền giữa loài này với các loài cùng chi, đồng thời xác nhận cây có chứa các nhóm chất chuyển hóa thứ cấp như sesquiterpenoid, flavonoid và sterol [1]. Giới hạn lớn nhất là nghiên cứu chỉ dừng lại ở mẫu vật thực vật thu thập tại Vườn thực vật Vũ Hán, không phân tích dược tính hay độc tính trên mô sống động vật hay người [1].
  • Nghiên cứu so sánh bộ gen ti thể của chi Neocinnamomum (2025):** Công trình thực hiện giải trình tự trên 24 cá thể thuộc 7 đơn vị phân loại của chi Neocinnamomum bằng công nghệ giải trình tự Illumina và Oxford Nanopore [5]. Kết quả đã lắp ráp thành công bộ gen ti thể của N. delavayi với kích thước 778.066 bp, xác định các gen mã hóa protein và hiện tượng chọn lọc tự nhiên [5]. Nghiên cứu này khẳng định tiềm năng hạt re rừng làm nhiên liệu sinh học do giàu axit béo chuỗi dài, hoàn toàn không mang ý nghĩa ứng dụng điều trị y khoa [5].
  • Nghiên cứu hệ gen lục lạp trên 7 đơn vị phân loại (2023): Phân tích so sánh 51 mẫu thuộc chi re rừng ghi nhận kích thước bộ gen dao động từ 150.753 đến 150.956 bp [3]. Nghiên cứu phân loại mối quan hệ phát sinh loài, giúp phân biệt các loài trong chi nhưng không nghiên cứu tác động sinh học đối với sức khỏe [3].
  • Nghiên cứu hợp chất lignan phòng vệ (2023): Nghiên cứu chiết xuất lá Neocinnamomum delavayi và thử nghiệm tác động trên côn trùng (Spodoptera exigua và Dindica polyphaenaria) [4]. Dữ liệu cho thấy các chất lignan trong tế bào dầu có độc tính xua đuổi sâu hại, nhưng chưa từng được thử nghiệm độc tính tế bào hay đánh giá an toàn trên cơ thể động vật có vú [4].

Như vậy, toàn bộ dữ liệu khoa học hiện hành về re rừng đều chỉ xoay quanh giải trình tự gen di truyền học thực vật, thành phần hóa học thô và tương tác giữa cây với sâu bọ [1], [5], [3], [4].

Nguy cơ nhầm lẫn loài trong tự nhiên

Một mối nguy hiểm rất lớn khi sử dụng re rừng trong đời sống thực tế là nguy cơ nhận diện sai loài. Các nghiên cứu thực vật học đều thừa nhận rằng hình thái bên ngoài giữa các loài trong chi re rừng rất giống nhau và dễ gây nhầm lẫn [1], [3].

Cụ thể, loài Neocinnamomum delavayi thường xuyên bị nhầm lẫn với loài Neocinnamomum mekongense [1]. Về mặt đặc điểm hình thái học, hai loài này khác nhau rất ít, chủ yếu chỉ được phân biệt dựa vào lớp lông tơ màu ánh bạc như lụa mọc trên các nhánh con [1]. Thậm chí, việc sử dụng một vài chỉ thị phân tử thông thường vẫn còn hạn chế trong việc phân biệt hai loài này, buộc các nhà khoa học phải dùng đến phương pháp giải trình tự gen thông lượng cao [1].

Do chi Neocinnamomum là một trong những nhóm thực vật còn nhiều bí ẩn chưa được hiểu tường tận trong họ Long não [3], việc người dân tự ý vào rừng thu hái cây theo kinh nghiệm truyền miệng rất dễ dẫn đến hái nhầm cây có độc hoặc các loài chứa hàm lượng hợp chất lạ, gây ngộ độc ngoài ý muốn.

Những ai không nên hoặc cần đặc biệt thận trọng khi dùng re rừng?

Do dữ liệu an toàn độc tính trên người hoàn toàn chưa được thiết lập [2], các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác và không nên sử dụng re rừng:

  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ cho con bú: Chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào chứng minh độ an toàn của re rừng đối với thai nhi hay việc bài tiết qua sữa mẹ. Các hợp chất hoạt tính sinh học như sesquiterpenoid, flavonoid và lignan [1], [4] có thể tiềm ẩn rủi ro tác động lên sự phát triển của thai nhi. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý uống nước đun từ cây re rừng.
  • Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Mặc dù dân gian truyền miệng rằng nước sắc thân cây re rừng chữa tiêu chảy ở trẻ em [2], nhưng y học hiện đại chưa từng xác nhận điều này và cảnh báo hoạt tính dược lý đối với cơ thể người vẫn bị bỏ qua [2]. Hệ tiêu hóa và cơ quan giải độc của trẻ còn rất non nớt, việc cho trẻ uống trà thảo mộc chưa rõ liều lượng và độc tính có thể gây nguy hiểm nghiêm trọng.
  • Người có cơ địa nhạy cảm, dễ dị ứng tinh dầu thực vật: Lá re rừng chứa hàm lượng tế bào dầu đậm đặc cùng các hợp chất furofuran lignan có hoạt tính xua đuổi côn trùng [4]. Tinh dầu tự nhiên đậm đặc từ các loài họ Long não có thể kích ứng niêm mạc dạ dày hoặc gây phản ứng dị ứng da, mẩn ngứa đối với người mẫn cảm.
  • Người mắc bệnh mạn tính hoặc đang dùng thuốc tây: Do chưa có thử nghiệm tương tác thuốc, các thành phần hóa học trong re rừng có thể tương tác với men gan hoặc cản trở tác dụng của thuốc điều trị bệnh lý nền.

Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược re rừng

Rất nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ mọc tự nhiên trên rừng, được bà con đồng bào nấu uống thay trà tiếp khách [2] thì có nghĩa là an toàn 100% cho mọi người. Đây là một quan niệm sai lầm phổ biến. Kinh nghiệm dân gian chỉ là ghi nhận bước đầu, không thể thay thế cho các nghiên cứu kiểm chứng độc học bán trường diễn, độc tính gen hay độc tính cơ quan trong phòng thí nghiệm.

Một hiểu lầm khác là cho rằng các hợp chất tự nhiên trong tế bào dầu của cây chỉ mang lại lợi ích. Nghiên cứu năm 2023 đã chứng minh rằng các lignan trong túi dầu lá N. delavayi thực chất là vũ khí hóa học của cây để chống lại sự tấn công của côn trùng [4]. Một chất có thể xua đuổi hoặc gây độc cho sâu hại chưa chắc đã vô hại đối với mô tế bào của động vật và con người nếu dùng ở nồng độ cao hoặc kéo dài.

Hơn nữa, người dùng thường có thói quen nghe tên "re" hoặc "quế" là mua về dùng chung mà không biết rằng sự nhầm lẫn giữa các loài như N. delavayi, N. mekongense hay N. lecomtei là rất phổ biến ngay cả đối với giới chuyên gia [1], [3]. Sử dụng sai loài đồng nghĩa với việc đưa vào cơ thể các hoạt chất không rõ nguồn gốc.

Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống

Người dân không nên tự ý khai thác, mua bán trôi nổi hoặc tự đun nấu các bộ phận của cây re rừng để uống trị bệnh xương khớp hay tiêu chảy theo lời đồn [2]. Khi gặp các vấn đề sức khỏe như xuất huyết, bầm tím phần mềm hoặc đau khớp [1], [2], bệnh nhân cần đến các cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị bài bản.

Nếu sinh sống tại những vùng có phong tục uống trà re rừng hoặc được mời sử dụng trong các dịp lễ hội [2], người bình thường chỉ nên nếm thử một lượng rất nhỏ và ngừng ngay nếu cảm thấy có dấu hiệu lạ ở đường tiêu hóa. Đối với nhóm người có nguy cơ cao (phụ nữ có thai, trẻ em, người có bệnh lý nền), cần lịch sự từ chối sử dụng.

Các chuyên gia luôn khuyến cáo người tiêu dùng cần trao đổi kỹ với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi đưa bất kỳ loại dược liệu hoang dã mới nào vào chế độ sử dụng hằng ngày, nhằm phòng tránh nguy cơ ngộ độc và tương tác thuốc bất lợi.