Ai không nên dùng sàn xạt? Cảnh báo người cơ địa dị ứng và gan yếu

Nhiều gia đình ở nông thôn và vùng ven đô thường có thói quen hái các loại dây leo mọc dại quanh vườn nhà để phơi khô hoặc nấu nước tươi uống hàng ngày. Trong số đó, cây sàn xạt thường được truyền tai như một loại cỏ thần kỳ giúp giải nhiệt, tiêu viêm và mát gan.

Tuy nhiên, sàn xạt không phải là loại thảo mộc lành tính để có thể dùng tùy tiện. Những người có cơ địa dị ứng, người có chức năng gan suy giảm hoặc người mắc các vấn đề về miễn dịch tuyệt đối không nên tự ý hái cây tươi về sắc uống khi chưa có chỉ định chuyên môn.

Cây sàn xạt là gì và vì sao dễ bị lạm dụng?

Cây sàn xạt, có tên khoa học là Humulus scandens, thuộc họ Gai dầu (Cannabaceae) ^[1]. Đây là loài dây leo sinh trưởng rất mạnh mẽ, có sức sống dẻo dai ở độ cao từ 500 đến 1500 mét so với mực nước biển, thích nghi được với nhiều điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu khác nhau ^[1]. Loài thực vật này phân bố tự nhiên khá phổ biến ở khu vực ôn đới và cận nhiệt đới, đặc biệt tại Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản ^[1].

Trong y học cổ truyền Trung Quốc, sàn xạt từng được sử dụng để hỗ trợ điều trị một số chứng bệnh như kiết lỵ, viêm đại tràng mãn tính, bệnh lao, tăng huyết áp hay bệnh phong ^[2], ^[1]. Cụm hoa cái của sàn xạt có hình dáng khá giống hoa bia nhưng hầu như không chứa các tuyến nhựa thơm nên không được sử dụng trong ngành công nghiệp lên men bia ^[1].

Chính vì hình dáng bên ngoài xanh tốt và những lời truyền miệng về công dụng làm mát, nhiều người lầm tưởng sàn xạt hoàn toàn vô hại như các loại rau ăn lá. Không ít người thấy cây mọc hoang rậm rạp ở bờ rào, ven đường đã tự ý chặt về nấu nước tươi uống thay trà giải nhiệt.

Nguy cơ nhiễm độc từ độc tính tự nhiên khi tự hái dùng tươi

Thói quen dùng trực tiếp cây tươi tiềm ẩn rất nhiều rủi ro đối với sức khỏe do các hợp chất tự nhiên có trong bản thân loài thực vật này. Cây sàn xạt chứa các hoạt chất thứ cấp có độc tính sinh học mạnh nhằm bảo vệ cây trước các loài sinh vật gây hại ngoài tự nhiên ^[3].

Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã tiến hành phân lập các hợp chất từ phân đoạn chiết xuất etyl axetat của cây sàn xạt (Humulus scandens) ^[3]. Kết quả nghiên cứu đã xác định được hai hợp chất monoamide chính gồm N-p-coumaroyl tyramine và N-trans-feruloyl tyramine ^[3]. Cả hai chất này đều thể hiện hoạt tính tiêu diệt sâu hại rất rõ rệt qua con đường tiếp xúc bề mặt và đường ăn ^[3].

Đáng chú ý, cơ chế tác động của các hợp chất monoamide này là ức chế enzym acetylcholinesterase (AChE) theo cơ chế ức chế cạnh tranh thuận nghịch ^[3]. Hợp chất N-trans-feruloyl tyramine thể hiện khả năng ức chế men AChE mạnh mẽ với nồng độ ức chế 50% (IC50) đạt 19,71 microgam/mL và nồng độ gây chết 50% (LC50) khi tiếp xúc là 47,97 microgam/mL ^[3]. Trong cơ thể sinh vật, acetylcholinesterase là một enzym giữ vai trò sống còn trong việc dẫn truyền xung động thần kinh.

Bên cạnh nguy cơ nhiễm độc thần kinh từ các hợp chất kháng sâu bọ tự nhiên, cấu trúc vật lý của cây sàn xạt cũng là một mối nguy hại khi thu hái thủ công. Bề mặt thân và lá cây chứa hệ thống lông móc bám rất cứng và sắc nhọn, khiến việc cầm nắm và thu hoạch trực tiếp bằng tay gặp nhiều khó khăn ^[1]. Những lông móc này có thể cọ xát làm rách da, gây tổn thương biểu bì và tạo điều kiện cho các độc chất xâm nhập vào cơ thể.

Cảnh báo đặc biệt cho người có cơ địa dị ứng

Đối với những người có cơ địa nhạy cảm, người bị viêm mũi dị ứng hoặc bệnh chàm, cây sàn xạt là một mối nguy hiểm thực sự. Phấn hoa của loài cây này là một trong những dị nguyên đường thở rất đáng lưu tâm trong không khí ^[4].

Nghiên cứu thực hiện năm 2020 tại Thượng Hải đã tiến hành thu thập phấn hoa sàn xạt từ bốn khu vực khác nhau để đánh giá khả năng gây dị ứng trên mô hình chuột thí nghiệm ^[4]. Kết quả xét nghiệm miễn dịch ELISA và xét nghiệm Western blotting khẳng định huyết thanh của chuột được gây mẫn cảm thể hiện phản ứng miễn dịch rất mạnh đối với phấn hoa sàn xạt ^[4]. Thủ phạm chính gây ra phản ứng dị ứng này được xác định là các phân tử protein có trọng lượng 15 kilodalton (kDa) ^[4].

Nghiên cứu này cũng chỉ ra mối tương quan đáng lo ngại giữa môi trường ô nhiễm và độc lực của dị nguyên ^[4]. Nồng độ ozone (O3) trong không khí có mối tương quan thuận mạnh mẽ với tính gây dị ứng của phấn hoa sàn xạt, với hệ số tương quan R = 0,92 ^[4]. Đồng thời, các hạt bụi mịn như PM10 và PM2.5 làm tăng sự phóng thích của các protein dị nguyên từ hạt phấn ^[4].

Điều này cảnh báo rằng nếu người có cơ địa dị ứng tiếp xúc với cây sàn xạt tươi đang mùa ra hoa, đặc biệt ở các khu vực có mật độ giao thông đông đúc và chất lượng không khí kém, nguy cơ bùng phát các cơn hen phế quản cấp tính, viêm mũi dị ứng dữ dội hoặc nổi mề đay là rất cao. Hơn nữa, các đánh giá an toàn trên chiết xuất thực vật cùng chi Humulus cho thấy một số hợp chất như beta-myrcene có nguy cơ gây kích ứng da ^[5]. Do đó, người có da nhạy cảm khi chạm vào dịch lá tươi có thể xuất hiện mẩn đỏ, ngứa ngáy và phồng rộp.

Vì sao người gan yếu không nên uống sàn xạt theo lời đồn?

Rất nhiều người bị nóng trong, nổi mụn, men gan cao hoặc có tiền sử viêm gan thường vội vã tìm đến các loại lá dại sắc uống vì tin rằng thảo mộc thiên nhiên luôn an toàn cho gan. Đây là một quan niệm sai lầm có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.

Về mặt khoa học, các nhà nghiên cứu đã ghi nhận cây sàn xạt có chứa nhiều chất chống oxy hóa thuộc nhóm flavonoid như vitexin, luteolin-7-O-beta-D-glucoside, apigenin-7-O-beta-D-glucoside và cosmosiin ^[1]. Một số thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy flavonoid toàn phần và luteolin glycoside từ sàn xạt có khả năng ức chế dòng tế bào ung thư biểu mô tế bào gan ở người ^[1]. Một nghiên cứu khác trên chuột uống chiết xuất n-butanol và cloroform ở mức liều lên tới 2000 mg/kg thể trọng không phát hiện dấu hiệu độc tính hành vi hay thần kinh, đồng thời giúp cải thiện hoạt tính của các enzym chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD) và catalase (CAT) ^[1].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần hiểu rõ ranh giới giữa nghiên cứu trong ống nghiệm trên tế bào nuôi cấy hoặc chuột thí nghiệm với việc điều trị trên người bệnh thực tế. Hiện nay, hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh nước sắc cây sàn xạt có tác dụng bảo vệ gan hay phục hồi tế bào gan bị tổn thương ở người.

Lá gan của người bị suy giảm chức năng, người mắc bệnh viêm gan mạn hay xơ gan vốn đã bị suy yếu nghiêm trọng trong khả năng thanh lọc và phân giải các chất ngoại sinh. Khi uống nước sắc tươi chứa hàng chục hợp chất phức tạp chưa được tinh chế, bao gồm cả các chất kháng sâu bọ ức chế men thần kinh acetylcholinesterase, gan sẽ phải làm việc quá tải để chuyển hóa ^[3]. Gánh nặng chuyển hóa này có thể dẫn tới tổn thương gan thứ phát do thảo dược, khiến chỉ số men gan tăng vọt và làm bệnh lý nền thêm trầm trọng.

Tác động ức chế miễn dịch: Nguy cơ tiềm ẩn cho người thể trạng yếu

Bên cạnh nguy cơ dị ứng và gánh nặng cho gan, việc tự ý dùng sàn xạt còn can thiệp sâu vào hệ thống phòng thủ miễn dịch của cơ thể theo cách khó lường trước.

Một công trình khoa học công bố năm 2014 đã tìm hiểu sâu về tác động của phân đoạn hoạt chất từ cây sàn xạt đối với hệ miễn dịch trên mô hình tế bào và trên động vật sống ^[2]. Kết quả cho thấy chiết xuất sàn xạt ức chế mạnh mẽ sự tăng sinh của các tế bào lách được kích thích bởi concanavalin A, lipopolysaccharide cũng như trong phản ứng lympho bào hỗn hợp ^[2]. Thảo mộc này ức chế sự nhân lên của tế bào lympho T và làm sụt giảm nghiêm trọng sự sản xuất interferon-gamma (IFN-gamma) ^[2].

Phân tích tế bào dòng chảy xác nhận sàn xạt ngăn chặn quá trình biệt hóa của các tế bào lympho T hỗ trợ loại 1 (Th1) sinh IFN-gamma ^[2]. Trên mô hình chuột sống, chiết xuất này cũng thể hiện rõ rệt tác dụng ức chế phản ứng quá mẫn muộn do tế bào lympho T hỗ trợ (CD4+) làm trung gian ^[2]. Phân tích Western blot cho thấy dịch chiết cản trở con đường hoạt hóa của cả hai enzym truyền tín hiệu quan trọng là Erk1/2 và P38 trong tế bào T ^[2].

Mặc dù đặc tính ức chế miễn dịch này mở ra triển vọng nghiên cứu các liệu pháp kiểm soát bệnh tự miễn trong tương lai, nhưng việc tự ý uống một loại cây có hoạt tính ức chế miễn dịch mạnh như vậy lại rất nguy hiểm với người bình thường. Những người đang bị nhiễm trùng, người sau phẫu thuật, bệnh nhân suy nhược hoặc người cao tuổi nếu tự ý dùng sàn xạt có thể bị suy yếu hàng rào phòng ngự tự nhiên, khiến cơ thể dễ nhiễm trùng thứ phát và chậm hồi phục.

Sự biến thiên hoạt chất: Rủi ro khi tự thu hái và chế biến tại nhà

Một trong những lý do khiến các chuyên gia y tế kịch liệt phản đối việc người dân tự hái thảo dược dại dùng tươi là sự thiếu ổn định về mặt chất lượng và hàm lượng hoạt chất.

Nghiên cứu xây dựng tiêu chuẩn chất lượng cho cây sàn xạt vào năm 2014 đã tiến hành định lượng 16 lô mẫu khác nhau bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) ^[6]. Kết quả cho thấy hàm lượng hoạt chất luteoloside dao động cực kỳ lớn giữa các lô mẫu, từ mức thấp nhất là 0,015% lên tới mức cao nhất là 0,651%, với mức trung bình chỉ đạt 0,148% ^[6]. Tương tự, hoạt chất cosmosiin cũng có biên độ dao động rất rộng, từ 0,003% đến 0,118%, trung bình đạt 0,036% ^[6].

Sự chênh lệch hàm lượng giữa các cây sàn xạt ngoài tự nhiên lên tới hơn 40 lần ^[6]. Điều này đồng nghĩa với việc người dùng không thể nào biết được lượng nước sắc mình đưa vào cơ thể chứa bao nhiêu hoạt chất. Uống một ấm nước sắc hôm nay có thể mang lại nồng độ hoạt chất hoàn toàn khác với ấm nước sắc vào tuần sau.

Hơn thế nữa, các nghiên cứu chỉ ra rằng tính chất sinh học và dược tính của cây sàn xạt phụ thuộc chặt chẽ vào loại dung môi được sử dụng để chiết xuất như cloroform, n-butanol hay etyl axetat ^[3], ^[1]. Việc đun nấu thủ công bằng nước sôi thông thường tại nhà không thể loại bỏ các tạp chất bất lợi, không thể chuẩn hóa thành phần hữu ích, đồng thời có thể chiết xuất ra cả những thành phần gây hại cho sức khỏe tiêu hóa và tuần hoàn.

Ai là những người tuyệt đối không nên dùng sàn xạt?

Dựa trên các dữ liệu nghiên cứu khoa học hiện có, những nhóm đối tượng sau đây cần tránh xa việc sử dụng sàn xạt, đặc biệt là nguồn thảo dược tự hái:

Thứ nhất là người có cơ địa dị ứng, hen phế quản hoặc viêm xoang dị ứng. Phấn hoa của cây chứa protein 15 kDa có thể kích hoạt các cơn dị ứng đường hô hấp nghiêm trọng ^[4].

Thứ hai là người mắc các bệnh lý về da như viêm da dị ứng, chàm hoặc da quá nhạy cảm. Thân cây có nhiều lông móc cứng dễ gây tổn thương cơ học, kết hợp cùng các thành phần có nguy cơ gây kích ứng biểu bì có thể gây viêm da tiếp xúc ^[5], ^[1].

Thứ ba là người có chức năng gan suy yếu, người bệnh xơ gan, viêm gan mạn tính hoặc men gan cao. Mặc dù các phân đoạn flavonoid thể hiện khả năng ức chế tế bào ung thư gan trong phòng thí nghiệm, hiện chưa có bất kỳ bằng chứng lâm sàng nào về độ an toàn trên người bệnh gan ^[1]. Việc nạp thêm các hợp chất thực vật ức chế enzym acetylcholinesterase sẽ tạo thêm gánh nặng giải độc nguy hiểm cho các tế bào gan đang bị tổn thương ^[3].

Thứ tư là người đang bị suy giảm miễn dịch hoặc mắc các bệnh nhiễm khuẩn cấp và mạn tính. Đặc tính ức chế sự nhân lên của tế bào lympho T và giảm sản xuất cytokine IFN-gamma của sàn xạt có thể làm suy yếu hệ miễn dịch vốn đang cần được củng cố ^[2].

Thứ năm là phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào được thực hiện trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này. Chiết xuất từ các loài thuộc chi Humulus còn được cảnh báo về sự hiện diện của một số chất có hoạt tính tương tự estrogen như 8-prenylnaringenin ^[5]. Do đó, phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên sử dụng.

Khuyến cáo áp dụng thực tế để tránh hiểm họa

Sàn xạt là một loài thực vật có tiềm năng dược lý nhưng cũng chứa đựng nhiều hoạt chất có độc tính sinh học cao và các dị nguyên nguy hiểm ^[3], ^[4]. Việc người dân tự tiện thu hái cây tươi mọc hoang dại bên bờ rào, mương nước để đun uống là hành vi tiềm ẩn nhiều nguy cơ ngộ độc cấp tính và mạn tính.

Người dân tuyệt đối không hái các loại dây leo hoang dại không rõ nguồn gốc để dùng tươi làm nước uống giải nhiệt. Khi dọn dẹp vườn tược có loài cây này, cần đeo găng tay dày và mặc áo dài tay để tránh bị hệ thống lông móc cứng cọ xát gây xước da và kích ứng ^[1]. Trong mùa phấn hoa nở rộ, người có tiền sử viêm mũi dị ứng nên tránh tiếp xúc gần với khu vực có cây sàn xạt mọc dày đặc ^[4].

Nếu muốn sử dụng sàn xạt với mục đích y học cổ truyền, người bệnh bắt buộc phải tìm đến các cơ sở khám chữa bệnh bằng y học cổ truyền được cấp phép. Tại đây, dược liệu đã trải qua quá trình thu hái, kiểm định chất lượng, chế biến loại bỏ độc tính và được các bác sĩ chỉ định với liều lượng phù hợp cho từng thể trạng, tránh gây nguy hiểm cho tính mạng.

Sàn xạt không phải là giải pháp làm mát gan thần kỳ như những lời đồn thổi trên mạng xã hội. Việc bảo vệ sức khỏe phải dựa trên bằng chứng khoa học rõ ràng, không nên đánh cược cơ thể mình bằng những bài thuốc dân gian chưa được kiểm chứng.