Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo mộc tự nhiên để đun nước uống hàng ngày nhằm thanh nhiệt, tăng cường sức đề kháng. Cây sói rừng (tên khoa học là Sarcandra glabra) gần đây được nhiều người truyền tai nhau như một loại trà bổ dưỡng có thể dùng thay nước lọc cả ngày [1]. Tuy nhiên, việc sử dụng một loại dược liệu mạnh như nước uống giải khát thường nhật có thực sự an toàn và tốt cho cơ thể hay không?
Câu trả lời ngắn gọn là bạn không nên uống nước sắc sói rừng thay trà mỗi ngày một cách liên tục và kéo dài. Mặc dù sói rừng là vị thuốc quý có nhiều đặc tính dược lý tốt, bản chất thảo dược này chứa hàng trăm hoạt chất sinh học tác động trực tiếp lên hệ miễn dịch, kháng viêm và tuần hoàn [2], [1]. Việc dùng sai cách, quá liều hoặc dùng triền miên không ngắt quãng có thể tiềm ẩn rủi ro cho sức khỏe mà người dùng khó lường trước được.
Sói rừng: Từ cây thuốc dân gian đến tách trà thảo mộc
Sói rừng, hay còn gọi là Cảo sơn hồ, Cửu tiết trà, thuộc họ Hoa sói (Chloranthaceae), phân bố tự nhiên tại khu vực Đông Á và Đông Nam Á [2], [1]. Dược liệu này có lịch sử ứng dụng lâu đời trong y học cổ truyền, được ghi nhận trong Dược điển Trung Quốc từ năm 1977 [1]. Trong đời sống dân gian, người dân tại một số vùng thường thu hái thân, lá cây sói rừng ngâm vào nước nóng để tạo ra một loại trà có mùi thơm hấp dẫn và vị dễ uống [1].
Bên cạnh cách dùng hãm trà, sói rừng còn được ứng dụng rộng rãi trong các chế phẩm kem đánh răng, hàng tiêu dùng và thực phẩm bổ sung bảo vệ sức khỏe [2]. Trong y học dân tộc, cây thường được dùng để hỗ trợ cải thiện tình trạng gãy xương do chấn thương, viêm khớp sưng đau, viêm họng, mụn nhọt, viêm phổi hay kiết lỵ [2], [1]. Trong y học hiện đại, các chiết xuất từ loài cây này tiếp tục được nghiên cứu để ứng dụng trong nhiễm trùng đường hô hấp trên, viêm dạ dày và tình trạng giảm tiểu cầu [1].
Cơ chế tác động dược lý của cây sói rừng
Các nghiên cứu hóa thực vật hiện đại đã phân lập và xác định được từ hơn 200 đến 462 hợp chất sinh học khác nhau có trong chiết xuất của cây sói rừng [2], [1]. Trong số đó, các nhóm chất chủ đạo bao gồm sesquiterpen, flavonoid, axit phenolic và coumarin [1]. Sự đa dạng này chính là nền tảng tạo nên các hoạt tính dược lý mạnh mẽ như kháng khuẩn, kháng virus, chống viêm, điều hòa miễn dịch và chống oxy hóa [2], [1].
Cơ chế kháng viêm của sói rừng đã được làm rõ thông qua việc tác động vào các con đường truyền tín hiệu nội bào. Cụ thể, các hợp chất phenolic như methyl isorinate trong sói rừng có khả năng ức chế sự hoạt hóa của yếu tố hạt nhân NF-kappaB, làm giảm biểu hiện của enzym gây viêm iNOS và COX-2 [3]. Đồng thời, dược liệu này cũng ngăn chặn quá trình giải phóng các chất trung gian gây viêm như interleukin-6 (IL-6), yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và các gốc oxy hóa phản ứng [3]. Ngoài ra, thành phần polysacarit SERP 30 trong sói rừng cũng thể hiện khả năng giảm viêm và ức chế các con đường truyền tín hiệu NF-kappaB và MAPK, giúp bảo vệ các mô tế bào khỏi tổn thương do stress oxy hóa gây ra [4].
Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?
Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm nhằm đánh giá tác dụng sinh học của sói rừng trên động vật thí nghiệm và mô hình tế bào:
Thứ nhất là thử nghiệm về tác dụng chống căng thẳng và điều hòa miễn dịch công bố năm 2009 [5]. Nghiên cứu này được tiến hành trên mô hình chuột bị gây căng thẳng thực nghiệm. Chuột được cho uống dịch chiết sói rừng đường uống với liều lượng 125 và 500 mg/kg mỗi ngày, duy trì liên tục trong 5 ngày [5]. Kết quả ghi nhận dịch chiết giúp giảm bớt tình trạng suy giảm tế bào lympho do căng thẳng gây ra, cân bằng tỷ lệ CD4(+)/CD8(+) và phục hồi hoạt động của tế bào tiêu diệt tự nhiên (NK cell) [5]. Đồng thời, chiết xuất còn làm giảm quá trình peroxy hóa lipid và tăng khả năng hấp thụ gốc oxy hóa (ORAC) ở tế bào lách [5]. Thử nghiệm khác năm 2009 trên chuột đực C57BL/6 cũng chứng minh dịch chiết ở hai mức liều này giúp điều chỉnh tỷ lệ và số lượng các tế bào miễn dịch T, NK và NKT [6].
Thứ hai là nghiên cứu bảo vệ trước virus cúm công bố năm 2012 [7]. Thử nghiệm được thực hiện trên chuột bị stress và nhiễm virus cúm, cho uống dịch chiết sói rừng liên tục trong 10 ngày [7]. Kết quả cho thấy chiết xuất giúp giảm tỷ lệ mắc bệnh, giảm tỷ lệ tử vong và kéo dài thời gian sống của chuột [7]. Dịch chiết đã can thiệp vào việc ức chế các cytokine gây viêm phổi thông qua con đường NF-kappaB, giúp hạn chế tổn thương phổi [7].
Thứ ba là thử nghiệm chống tổn thương phổi cấp (ARDS) công bố năm 2022 [4]. Thử nghiệm phân lập một loại polysacarit ký hiệu là SERP 30 từ sói rừng và thử nghiệm trên chuột bị viêm phổi cấp do nội độc tố LPS [4]. Kết quả ghi nhận SERP 30 giúp làm giảm tổn thương phổi, ức chế mức tăng TNF-alpha và IL-6 trong huyết thanh, giảm tổn thương stress oxy hóa và duy trì tính toàn vẹn của lớp glycocalyx nội mô [4].
Thứ tư là nghiên cứu trên tế bào ung thư năm 2007 [8]. Thử nghiệm trong ống nghiệm sử dụng dịch chiết ethyl acetate từ cây sói rừng tác động lên dòng tế bào bạch cầu HL-60 của người [8]. Sau 48 giờ xử lý, dịch chiết ức chế tế bào ung thư với nồng độ IC50 là 58 microg/ml và ngăn chặn chu kỳ tế bào ở pha S sau 72 giờ [8]. Nghiên cứu này ghi nhận dịch chiết làm tăng tỷ lệ protein thúc đẩy chết rụng tế bào Bax/Bcl-2 lên hơn 178% so với nhóm đối chứng, kích hoạt quá trình tự hủy của tế bào ung thư [8].
Bằng chứng khoa học và giới hạn hiện tại
Mặc dù các báo cáo tổng quan ghi nhận sói rừng có độc tính thấp và có lịch sử dùng an toàn trong y học cổ truyền [2], đa phần các nghiên cứu định lượng sâu về cơ chế miễn dịch, kháng virus và kháng viêm kể trên mới dừng lại ở mô hình chuột thí nghiệm hoặc tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [5], [7], [3], [4], [8].
Dù một số tác dụng như chống khối u hay cải thiện giảm tiểu cầu đã được xác nhận trong thực hành lâm sàng theo các tài liệu tổng quan [2], [1], dữ liệu về liều lượng an toàn lâu dài khi người khỏe mạnh tự uống nước sắc thay nước trà hàng ngày vẫn chưa có hướng dẫn rõ ràng. Do đó, việc xem dịch chiết sói rừng hoàn toàn lành tính như nước lọc thông thường để uống thay thế nước hàng ngày là quan điểm chưa có đủ căn cứ khoa học vững chắc.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng sói rừng thay trà
Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng "thảo dược uống càng nhiều càng bổ". Nhiều người nghĩ sói rừng giúp tăng miễn dịch nên hãm uống liên tục quanh năm để phòng bệnh. Tuy nhiên, các nghiên cứu miễn dịch trên chuột chỉ sử dụng chiết xuất trong các đợt ngắn ngày, từ 5 đến 10 ngày liên tục khi cơ thể gặp căng thẳng hoặc bệnh lý [5], [7]. Việc kích thích hệ miễn dịch hoặc đưa các hoạt chất chống viêm vào cơ thể không ngừng nghỉ có thể gây áp lực lên các cơ quan chuyển hóa.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm nước lá đun sôi thì uống lúc nào cũng được. Khi đun sôi thảo dược quá lâu ở nhiệt độ cao nhiều lần, một số nhóm hoạt chất sinh học dễ bị phân hủy nhiệt hoặc bay hơi, làm giảm đi giá trị dược lý tự nhiên của cây [1]. Hơn nữa, việc sắc nước quá đặc để uống thay nước cả ngày dễ gây quá tải đường tiêu hóa.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Chưa có các nghiên cứu lâm sàng chi tiết khẳng định mức độ an toàn của việc dùng sói rừng kéo dài trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ và trẻ nhỏ; các dữ liệu hiện có chủ yếu ghi nhận trên động vật và người bệnh có chỉ định y khoa [5], [1], [7]. Do đó, các đối tượng này không nên tùy tiện sử dụng nước sắc sói rừng khi chưa có hướng dẫn trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa.
Những người đang mắc bệnh lý nền mạn tính, người đang dùng thuốc điều trị theo đơn hoặc chuẩn bị phẫu thuật cũng cần đặc biệt cẩn trọng. Vì sói rừng chứa nhiều hoạt chất tác động tới con đường đông máu, tiểu cầu và các thụ thể miễn dịch [2], [1], việc tự ý dùng dược liệu này có thể gây tương tác bất lợi với các loại thuốc điều trị bệnh.
Cách dùng và hãm lấy hoạt chất đúng cách
Để tận dụng các đặc tính có lợi của sói rừng mà không gây hại cho sức khỏe, người dùng nên lưu ý phương pháp chế biến và tần suất sử dụng:
Về cách hãm lấy hoạt chất, kinh nghiệm truyền thống chỉ ra rằng ngâm sói rừng vào nước sôi hoặc đun lửa nhỏ trong một khoảng thời gian vừa đủ sẽ giúp dược liệu giải phóng mùi hương thơm ngon đặc trưng và hòa tan các chất có lợi [1]. Không nên ninh nấu quá đặc hoặc hãm đi hãm lại bã thuốc nhiều ngày vì dịch chiết dễ bị ôi thiu, biến chất.
Về liều lượng và tần suất, các tài liệu nghiên cứu hiện tại không đưa ra con số cố định cho việc uống trà đại trà hàng ngày. Do đó, bạn chỉ nên dùng lượng vừa phải, không nấu nước quá đậm đặc. Thay vì uống thay toàn bộ nước lọc mỗi ngày từ tháng này qua tháng khác, chỉ nên dùng ngắt quãng theo từng đợt ngắn vài ngày, sau đó dừng lại để cơ thể nghỉ ngơi. Nếu muốn dùng như một liệu trình hỗ trợ điều trị bệnh, người dân bắt buộc phải tham khảo ý kiến của thầy thuốc hoặc bác sĩ chuyên khoa để được kê đơn phù hợp.
Nước sắc sói rừng là một thức uống thảo mộc quý với nhiều hoạt chất kháng viêm, chống oxy hóa và hỗ trợ miễn dịch tự nhiên đã được khoa học ghi nhận [5], [2], [3]. Tuy nhiên, dược tính mạnh của cây chỉ thực sự mang lại lợi ích khi được sử dụng đúng liều lượng, ngắt quãng hợp lý và không thể thay thế cho chế độ uống nước lọc cùng lối sống lành mạnh hàng ngày.