Nhiều người coi vitamin D như dưỡng chất bổ trợ xương khớp an toàn tuyệt đối. Thói quen tự mua các viên uống liều cao dùng kéo dài trở nên phổ biến.

Tự ý uống vitamin D liều cao mà không có chỉ định y khoa tiềm ẩn nhiều rủi ro nguy hiểm. Nhóm người mắc bệnh u hạt (như sarcoidosis, lao) và bệnh thận mạn tính đối mặt nguy cơ tăng canxi huyết cùng tổn thương thận nặng nề nhất.

Cơ chế gây hại khi cơ thể dư thừa vitamin D

Khi lượng vitamin D nạp vào vượt mức an toàn, nồng độ các chất chuyển hóa của loại vitamin này trong máu tăng vọt [1]. Chúng gắn trực tiếp vào thụ thể vitamin D tại nhân tế bào, gây rối loạn biểu hiện gen [1].

Lượng 25-hydroxyvitamin D (25-OHD) quá cao còn đẩy dạng hoạt tính sinh học là 1,25-dihydroxyvitamin D khỏi protein vận chuyển trong huyết thanh [1]. Tình trạng này làm giải phóng lượng lớn hoạt chất tự do vào máu [1].

Hậu quả trực tiếp là ruột tăng hấp thu canxi và xương bị tăng tiêu hủy giải phóng canxi [2]. Canxi tích tụ nhiều trong cơ thể dẫn tới hội chứng tăng canxi huyết kéo dài [2], [3].

Nguy cơ đặc thù ở người mắc u hạt và bệnh thận

Cơ thể người khỏe mạnh tự điều hòa quá trình tổng hợp vitamin D hoạt tính tại thận. Ngược lại, người mắc các bệnh u hạt như sarcoidosis hay bệnh lao sở hữu các mô hạt có khả năng tự sản xuất 1,25-dihydroxyvitamin D dị vị [2].

Cơ chế sản xuất này hoàn toàn không tuân theo sự kiểm soát sinh lý thông thường của cơ thể [2]. Khi người bệnh nạp thêm vitamin D từ bên ngoài, lượng canxi trong máu lập tức tăng vọt [2].

Bên cạnh đó, các bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính cũng ghi nhận nguy cơ cao bị rối loạn chuyển hóa canxi [4]. Lượng canxi dư thừa lắng đọng làm tăng nguy cơ tổn thương thận cấp tính và suy giảm chức năng lọc [1], [5].

Bằng chứng từ các nghiên cứu lâm sàng

Nghiên cứu công bố năm 1993 ghi nhận ngộ độc vitamin D dạng D2 hoặc D3 duy trì tình trạng tăng canxi huyết kéo dài suốt nhiều tháng [2]. Trạng thái bệnh lý do dùng chế phẩm 1-alpha(OH) D3 hoặc 1,25(OH)2D3 thoái lui nhanh hơn, trong khoảng một tuần [2].

Nghiên cứu tổng quan năm 2010 phân tích các thử nghiệm lâm sàng từ năm 2000 đến 2009 cho thấy bổ sung vitamin D làm tăng nhẹ canxi máu [6]. Tuy hiếm gặp tăng canxi huyết nặng, mức canxi cận trên ngưỡng bình thường vẫn liên quan tới tỷ lệ tử vong sớm do tim mạch [6].

Nghiên cứu hồi cứu tại Bệnh viện Đại học Aga Khan (Pakistan) từ tháng 1/2008 đến 12/2013 trên các bệnh nhân nhập viện vì tăng canxi huyết cho kết quả đáng chú ý [4]. Ngộ độc vitamin D (bao gồm cả các ca nghi ngờ) chiếm 36 trường hợp, tương đương 24,8% tổng số ca bệnh [4]. Đây là nguyên nhân phổ biến thứ hai sau cường cận giáp nguyên phát (chiếm 28,2%) [4]. Trong nhóm này, lao chiếm 4,1%, bệnh thận mạn tính chiếm 4,1% và u hạt sarcoidosis chiếm 2,7% [4].

Báo cáo lâm sàng năm 2012 theo dõi loạt 15 bệnh nhân, đa phần là người cao tuổi, bị tăng canxi huyết có triệu chứng do dùng vitamin D liều cao không kiểm soát qua đường uống hoặc tiêm [7]. Một báo cáo ca bệnh khác cùng năm ghi nhận bệnh nhân suy thận cấp kèm tăng canxi huyết sau khi dùng chế phẩm vitamin D không kê đơn [5].

Đến năm 2024, một tổng quan y khoa nhấn mạnh sự nhạy cảm với độc tính vitamin D phụ thuộc lớn vào cơ địa từng người [8]. Các yếu tố di truyền như đa hình gen CYP24A1 khiến nhiều cá nhân bị ngộ độc dù dùng liều tương đương người khác [8].

Lợi ích và giới hạn của các dữ liệu hiện có

Vitamin D đóng vai trò lớn đối với cơ thể, nhưng ngộ độc dưỡng chất này thực tế hiếm khi xảy ra trong điều kiện ăn uống tự nhiên [3]. Ánh nắng mặt trời và thực phẩm tăng cường không tích lũy đủ liều lượng để gây hại [3]. Nguy cơ chủ yếu phát sinh từ việc cố ý nạp các chế phẩm liều cao trong thời gian dài [2], [3].

Một thử nghiệm trên người trưởng thành khỏe mạnh dùng tới 50.000 IU vitamin D2 cách tuần (tương đương 3.300 IU mỗi ngày) liên tục suốt 6 năm không ghi nhận độc tính [3]. Nghiên cứu khác ghi nhận người trưởng thành dùng 20.000 IU vitamin D3 mỗi ngày đưa nồng độ 25(OH)D máu lên 150 nmol/L [3].

Dù vậy, dữ liệu từ các báo cáo chỉ ra trẻ em nhạy cảm hơn nhiều [3]. Tăng canxi huyết nhẹ không triệu chứng từng xuất hiện ở trẻ bổ sung 1.400 đến 4.000 IU mỗi ngày, và liều uống 60.000 IU gây tăng canxi huyết nghiêm trọng ở trẻ nhỏ [3].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng vitamin D

Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm vitamin D là chất bổ, uống càng nhiều càng tốt cho xương. Vitamin D hòa tan trong chất béo, giải phóng chậm và tích lũy lâu ngày trong cơ thể [1]. Uống dồn dập liều cao khiến độc tính tích tụ âm thầm mà không biểu hiện ngay lập tức [1].

Một ngộ nhận khác là chỉ khi nồng độ canxi vượt ngưỡng tối đa mới gây hại. Mức canxi tiệm cận trần bình thường cũng đủ làm tăng nguy cơ biến cố tim mạch lâu dài [6]. Nhiều người còn lầm tưởng có thể nhận biết sớm ngộ độc qua cảm giác bên ngoài, trong khi bệnh chỉ bộc lộ khi đã nôn mửa liên tục, lú lẫn hoặc tổn thương thận cấp [1].

Nhóm đối tượng tuyệt đối không tự bổ sung liều cao

Người mắc bệnh u hạt như sarcoidosis hoặc lao nằm trong nhóm rủi ro cao nhất do cơ chế tự tổng hợp vitamin D hoạt tính ngoài thận [2], [4].

Bệnh nhân suy thận mạn tính hoặc có tiền sử bệnh lý tại thận cần tránh tuyệt đối việc tự ý mua uống liều cao [4], [5].

Người cao tuổi có sức khỏe suy giảm, trẻ nhỏ và người mang các khiếm khuyết di truyền ảnh hưởng đến enzyme chuyển hóa vitamin D (như đa hình gen CYP24A1) cũng thuộc nhóm đối tượng dễ bị tổn thương [3], [7], [8].

Bệnh nhân ung thư hạch bạch huyết (lymphoma) hoặc đa u tủy xương cũng ghi nhận hiện tượng tăng canxi huyết liên quan đến rối loạn điều hòa chuyển hóa chất này [2], [4].

Khuyến cáo áp dụng thực tế an toàn

Theo Viện Y học Hoa Kỳ, giới hạn tiêu thụ an toàn tối đa đối với vitamin D được xác định là 4.000 IU mỗi ngày cho người bình thường [3]. Mọi mức dùng vượt ngưỡng này bắt buộc phải có chỉ định rõ ràng từ bác sĩ điều trị [1], [3].

Trường hợp phát hiện ngộ độc, phác đồ y khoa yêu cầu ngừng ngay toàn bộ chế phẩm bổ sung vitamin D, hạn chế canxi trong bữa ăn và tránh tiếp xúc với ánh nắng [1]. Bệnh nhân cần được điều trị can thiệp bằng truyền dịch tích cực, dùng thuốc lợi tiểu, calcitonin, biphosphonate hoặc corticosteroid liều cao [1], [8]. Nhóm thuốc glucocorticoid đóng vai trò ức chế tạo vitamin D hoạt tính tại các mô hạt và giảm hấp thu canxi tại ruột [2], [8].

Vitamin D mang lại nhiều giá trị thiết thực nhưng cần được sử dụng thận trọng và khoa học. Người dân không tự ý dùng các viên uống liều cao định kỳ khi chưa làm xét nghiệm vi chất và chưa có tư vấn từ bác sĩ chuyên khoa.