Ajmaline trong cây ba gạc: Rối loạn nhịp tim có nên dùng?

Cây ba gạc từ lâu đã được biết đến trong dân gian như một vị thuốc hỗ trợ điều hòa huyết áp và an thần. Tuy nhiên, nhiều người truyền tai nhau việc tự ý tìm mua dược liệu này để sắc uống nhằm trị các chứng hồi hộp, đánh trống ngực hoặc rối loạn nhịp tim. Đây là một ngộ nhận tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường đối với sức khỏe hệ tim mạch.

Câu trả lời ngắn gọn từ giới chuyên môn: Người bệnh rối loạn nhịp tim tuyệt đối không được tự ý sử dụng cây ba gạc hay các hoạt chất chiết xuất từ cây này. Hoạt chất chính trong ba gạc là ajmaline, một chất chống loạn nhịp nhóm 1A có dược lực cực mạnh, nguy cơ gây block tim và làm tụt giảm chức năng bơm máu nếu dùng sai cách.

Dược chất ajmaline tác động đến trái tim ra sao?

Ajmaline là một alkaloid tự nhiên có khả năng ức chế dòng ion natri đi vào tế bào cơ tim. Qua các thử nghiệm điện sinh lý học, hợp chất này làm giảm tốc độ dẫn truyền tín hiệu điện thế và kéo dài thời gian trơ chức năng ở mọi mô cơ tim, đặc biệt rõ rệt tại vùng tâm nhĩ ^[1]. Ngoài ra, hoạt chất còn làm giảm biên độ cũng như tốc độ khử cực của điện thế hoạt động ^[1].

Ở cấp độ tế bào, ajmaline làm kéo dài thời gian điện thế hoạt động ở cơ tâm nhĩ và tâm thất, nhưng lại rút ngắn thông số này ở mạng sợi Purkinje ^[1]. Thuốc cũng thể hiện tính kháng cholinergic ở mức độ vừa phải và gây hạ huyết áp rõ rệt trên cả động vật lẫn lâm sàng ^[1]. Mặc dù cơ chế này giúp dập tắt một số xung động bất thường, việc làm chậm dẫn truyền quá mức lại mở đường cho các biến chứng chậm nhịp nguy hiểm.

Hiệu quả chống loạn nhịp qua các nghiên cứu thực nghiệm

Nghiên cứu trên mô hình động vật ghi nhận ajmaline đặc biệt hiệu quả trong việc xử lý các rối loạn nhịp tim xuất phát từ ổ ngoại vị (ectopic focus) so với cơ chế vòng vào lại (circus movement) ^[1]. Khi thử nghiệm trên chó ở liều từ 2 mg/kg trở xuống tiêm tĩnh mạch, ajmaline không làm thay đổi đáng kể các thông số huyết động nói chung ^[2].

Đáng chú ý, các nghiên cứu điện sinh lý ghi nhận ajmaline làm giảm chọn lọc và rõ rệt sự dẫn truyền trong tâm thất mà không tác động tiêu cực đến dẫn truyền qua nút nhĩ thất hay tính tự động của tâm thất ^[2]. Thuốc cũng không làm nặng thêm tình trạng chậm dẫn truyền nút nhĩ thất do ngộ độc digitalis, đồng thời có khả năng cắt đứt ngoạn mục các cơn loạn nhịp thất xuất hiện sau thiếu máu cơ tim cấp tính ^[2]. Điều này giải thích vì sao ajmaline từng được xem là ứng viên tiềm năng để kiểm soát loạn nhịp thất do cơ chế vào lại ^[2].

Bằng chứng trên người: Kiểm soát nhịp nhĩ và ranh giới an toàn

Để làm rõ tác động trên người bệnh, một nghiên cứu điện sinh lý lâm sàng đã tiến hành trên 13 bệnh nhân có hoặc không có loạn nhịp nhĩ ^[3]. Những người tham gia được tiêm tĩnh mạch liều 1 mg/kg ajmaline chlorhydrate ^[3]. Kết quả ghi nhận ajmaline làm kéo dài thời gian sóng P trên điện tâm đồ từ 111 ± 15 ms lên 140 ± 24 ms ^[3].

Thời gian dẫn truyền xung động từ cơ bản đến vùng thấp vách liên nhĩ phải kéo dài từ 69 ± 14 ms lên 95 ± 21 ms, và đến xoang vành tăng từ 127 ± 18 ms lên 165 ± 29 ms ^[3]. Đồng thời, thời kỳ trơ hiệu quả của tâm nhĩ kéo dài từ 207 ± 23 ms lên 255 ± 27 ms ^[3]. Độ trễ dẫn truyền tối đa của kích thích sớm giảm từ 43 ± 22 ms xuống 29 ± 16 ms ở vách liên nhĩ phải và từ 47 ± 22 ms xuống 21 ± 14 ms ở xoang vành ^[3]. Những biến đổi này khẳng định ajmaline có thể đảo ngược một số bất thường nền tảng gây rung nhĩ, mang lại hiệu quả chống loạn nhịp nhưng đồng thời cũng làm chậm dẫn truyền nhĩ một cách đáng kể ^[3].

Cảnh giác nguy cơ ức chế cơ tim và suy giảm co bóp

Bên cạnh tác động lên nhịp, ajmaline còn tiềm ẩn rủi ro làm suy giảm sức co bóp cơ tim. Một nghiên cứu dùng kỹ thuật ống thông độ dẫn điện (conductance catheter) trên 12 bệnh nhân mắc bệnh động mạch vành không thiếu máu cục bộ (phân độ suy tim NYHA II, phân suất tống máu ban đầu EF = 60 ± 3%) đã đo lường mối quan hệ áp lực - thể tích cuối tâm thu sau khi tiêm tĩnh mạch 1 mg/kg ajmaline ^[4], ^[5]. Các số liệu được đo ở trạng thái nghỉ (nhịp tim kiểm soát ở 90 nhịp/phút) và khi kích nhịp nhanh 160 nhịp/phút ^[4], ^[5].

Kết quả cho thấy chức năng bơm của thất trái suy giảm vừa phải: phân suất tống máu giảm 23% ở trạng thái nghỉ và 10% khi nhịp nhanh; thể tích nhát bóp giảm 10% ở trạng thái nghỉ; công của tim giảm lần lượt 5% và 16%; chỉ số dP/dtmax giảm tương ứng 14% và 19% ^[4], ^[5]. Tiền gánh tăng lên thể hiện qua áp lực cuối tâm trương thất trái tăng 17% và 30%; thể tích cuối tâm trương tăng 18% và 12%; thể tích cuối tâm thu tăng vọt 58% và 21%, trong khi hậu gánh không đổi ^[4], ^[5]. Các đường cong áp lực - thể tích dịch chuyển sang phải và giảm độ dốc k, chứng minh thuốc gây ức chế co bóp cơ tim âm tính, dù trên các bệnh nhân NYHA II này chưa gây ra triệu chứng suy tim nặng trên lâm sàng ^[4], ^[5].

Thử nghiệm trên 73 chuột mở lồng ngực cũng ghi nhận ajmaline làm giảm cung lượng tim theo liều (lần lượt giảm 18%, 20% và 38% ở các mức liều 1,0; 2,0 và 4,0 mg/kg) ^[6]. Ở liều cao nhất 4,0 mg/kg, áp lực tâm thu đẳng tích thất trái giảm 7%, khẳng định tác dụng ức chế trực tiếp lên cơ tim trong cơ thể sống ^[6].

Nguy cơ khởi phát loạn nhịp nguy hiểm và hiện tượng block tim

Tác dụng làm chậm dẫn truyền điện thế của ajmaline chính là con dao hai lưỡi. Một báo cáo lâm sàng ghi nhận trường hợp bệnh nhân xuất hiện nhịp tự thất gia tốc (AIVR) ngay trong quá trình làm test ajmaline đường tĩnh mạch, xuất hiện trước khi đạt liều thông thường 1 mg/kg ^[7]. Ở bệnh nhân có túi phình mỏm thất trái, ajmaline có thể đã kích hoạt hoạt động nảy cò ở sợi Purkinje hoặc làm chậm dẫn truyền trên hai phân nhánh của nhánh bó trái, tạo điều kiện cho cơ chế vào lại lớn hình thành ^[7].

Trong y văn, ajmaline được ứng dụng như một công cụ chẩn đoán nhằm bộc lộ hội chứng Brugada tiềm ẩn, song thuốc từng ghi nhận ca tử vong do nhanh thất ^[8]. Một nghiên cứu của Rolf và cộng sự ghi nhận tỷ lệ nhanh thất là 1,3%, sau đó nghiên cứu hồi cứu lớn hơn của Veltmann ghi nhận tỷ lệ nhanh thất hoặc rung thất giảm xuống 0,15% nhờ phác đồ chuẩn hóa ^[8]. Thử nghiệm trên trẻ em cho thấy nguy cơ này thấp nếu được thực hiện tại trung tâm chuyên khoa với đầy đủ trang thiết bị hồi sức cấp cứu nâng cao ^[8]. Điều này nhấn mạnh hoạt chất chỉ an toàn khi có sự kiểm soát của nhân viên y tế chuyên môn cao.

Hiểu lầm thường gặp và đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Nhiều người lầm tưởng thảo dược thiên nhiên như cây ba gạc là lành tính, có thể dùng thay thế thuốc tây y để trị hồi hộp, đập nhanh. Thực tế, hàm lượng alkaloid như ajmaline trong rễ, thân, lá cây ba gạc biến thiên theo mùa và vùng đất, việc tự sắc uống dễ dẫn đến quá liều ngộ độc, gây block dẫn truyền nhĩ thất, tụt huyết áp nghiêm trọng hoặc ngừng tim ^[1], ^[6].

Nhóm người tuyệt đối không được tiếp xúc hay tự ý dùng ba gạc gồm:

• Người có tiền sử suy tim, suy giảm chức năng co bóp thất trái (ajmaline gây giảm phân suất tống máu và thể tích nhát bóp) ^[4], ^[5].
• Bệnh nhân có rối loạn dẫn truyền nặng, block nhĩ thất, block nhánh hoặc mang bất thường cấu trúc cơ tim như phình thành thất ^[7], ^[2].
• Người có huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc hạ áp, thuốc điều trị tim mạch khác ^[1], ^[6].
• Trẻ em và phụ nữ mang thai, trừ trường hợp chỉ định làm nghiệm pháp chẩn đoán chuyên sâu tại bệnh viện chuyên khoa tim mạch ^[8].

Áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Trong y học chính thống hiện đại, ajmaline hầu như không còn được dùng bừa bãi như một thuốc uống thường quy tại nhà mà chỉ được tiêm tĩnh mạch trong môi trường nội trú hoặc các phòng can thiệp tim mạch đạt chuẩn ^[4], ^[8]. Nghiệm pháp ajmaline (thường dùng liều tối đa 1 mg/kg) chỉ được tiến hành khi có sự theo dõi liên tục của máy sốc điện, máy theo dõi huyết động và thuốc cấp cứu hồi sinh tim phổi nâng cao ^[7], ^[8].

Người dân không nên tự ý tìm mua rễ hay các chế phẩm thô từ cây ba gạc để tự điều trị các cơn rối loạn nhịp tim. Khi gặp các triệu chứng như tim đập không đều, khó thở, choáng váng hoặc đau ngực, giải pháp duy nhất là đến các cơ sở y tế chuyên khoa tim mạch để được đo điện tâm đồ và đánh giá chuyên sâu. Mọi can thiệp bằng dược chất tác động lên hệ thống điện tim cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định của bác sĩ chuyên khoa nhằm bảo vệ tính mạng bản thân.